تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۱۵

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۱ در اين آيات حقيقت انسان را، و آنچه را که خدا در نهاد او بوديعه سپرده ، بيان مى کند، ذخائر کمال ، و وسعت دائره وجود او، و آن منازلى که اين موجود در مسير وجود خود طى مى کند، يعنى زندگى دنيا، و سپس مرگ ، و بعد از آن زندگى برزخ ، و سپس مرگ ، و بعد زندگى آخرت ، و سپس بازگشت بخدا، و اينکه اين منزل آخرين منزل در سير آدمى است ، خاطر نشان ميسازد. و در خلال اين بيان پاره اى از خصائص و مواهب تکوين و تشريع را، که خداوند تعالى آدميانرا بدان اختصاص داده ، بر مى شمارد، و مى فرمايد: انسان مرده اى بى جان بود، خدا او را زنده کرد، و همچنان او را مى ميراند، و زنده مى کند، تا در آخر بسوى خود باز گرداند، و آنچه در زمين است براى او آفريده ، آسمانها را نيز برايش مسخر کرد، و او را خليفه و جانشين خود در زمين ساخت ، و ملائکه خود را بسجده بر او وادار نمود، و پدر بزرگ او را در بهشت جاى داده ، و درب توبه را برويش بگشود، و با پرستش خود و هدايتش او را احترام نموده به شاءن او عنايت فرمود، سياق آيه کيف تکفرون بالله ، و کنتم امواتا فاحياکم همين اعتناى به شاءن انسان ها را مى رساند، چون سياق ، سياق گلايه و امتنان است. مراد از دو مرگ و دو حيات «کيف تکفرون باللّه و کنتم امواتا...»؟ اين آيه از نظر سياق نزديک به آيه : «قالوا ربنا امتنا اثنتين ، و احييتنا اثنتين ، فاعترفنا بذنوبنا، فهل الى خروج من سبيل»؟ پروردگارا دو نوبت ما را ميراندى ، و دو بار زنده کردى ، پس اينک بگناهان خود اعتراف مى کنيم ، پس آيا هيچ راهى بسوى برون شدن هست ؟)، ميباشد، و اين از همان آياتى است که با آنها بر وجود عالمى ميانه عالم دنيا و عالم قيامت ، بنام برزخ ، استدلال ميشود، براى اينکه در اين آيات ، دو بار مرگ براى انسانها بيان شده ، و اگر يکى از آندو همان مرگى باشد که آدمى را از دنيا بيرون مى کند، چاره اى جز اين نيست که يک اماته ديگر را بعد از اين مرگ تصوير کنيم ، و آن وقتى است که يک زندگى ديگر، ميانه دو مرگ يعنى مردن در دنيا براى بيرون شدن از آن ، و مردن براى ورود بآخرت ، يک زندگى ديگر فرض کنيم و آن همان زندگى برزخى است. و اين استدلال تمام است ، که بعضى از روايات هم بدان اهميت داده ، و اى بسا کسانيکه اين استدلال را نپذيرفته اند، و در پاسخ کسيکه پرسيده : پس معناى اين دو آيه «کيف تکفرون الخ »، و «قالوا ربنا الخ » چيست ؟ گفته اند (از آنجا که هر دو يک سياق دارند، و دلالت بر دو مرگ و دو حياة دارند، و آيه اولى ظاهر در اين است که مراد از موت اول حال آدمى قبل از نفخ روح در او، و زنده شدن در دنيا است ، لاجرم موت و حيات در هر دو آيه را حمل بر موت قبل از زندگى دنيا، و حيات در دنيا مى کنيم ، و موت و حياة دوم را در هر دو حمل بر موت در دنيا و زندگى در آخرت می نمائيم ، و مراد از مراتبى که در آيه دوم است ، همان مراتبى است که آيه اول بدان اشاره نموده ، پس دلالت آن بر مسئله برزخ هيچ معنا ندارد) ولکن اين حرف خطا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۲ براى اينکه سياق دو آيه مختلف است ، در آيه اول يک مرگ و يک اماته و دو احياء مورد بحث واقع شده ، و در آيه دوم دو اماته و دو احياء آمده ، و معلوم است که اماته بدون زندگى قبلى تصور و مصداق ندارد، بايد کسى قبلا زنده باشد تا او را بميرانند، بخلاف موت که بر هر چيزيکه زندگى بخود نگرفته صدق مى کند، مثلا ميگوئيم زمين مرده ، يا سنگ مرده ، يا امثال آن. پس موت اول در آيه اول غير اماته اول در آيه دوم است ، پس ناگزير آيه دوم يعنى آيه : «امتنا اثنتين و احييتنا اثنتين »، دو بار ما را ميراندى و دو بار زنده کردى )، را بايد طورى معنا کنيم که دو مرگ بعد از دو زندگى صادق آيد، و آن اينستکه ميراندن اولى ميراندن بعد از تمام شدن زندگى دنيا است ، و احياء اول زنده شدن بعد از آن مرگ ، يعنى زنده شدن در برزخ ، و ميراندن و زنده شدن دوم ، در آخر برزخ ، و ابتداء قيامت است. ثبوت برزخ و تغيير و تحول در وجود انسان، از نقص به سوى کمال در آيات قرآنى و اما در آيه مورد بحث دو تا ميراندن نيامده ، تنها يک مرگ و يک زنده کردن و يک ميراندن و يک زنده کردن ، و سپس ‍ بازگشت بخدا آمده ، فرمود: «و کنتم امواتا، فاحياکم ، ثم يميتکم ، ثم يحييکم ، ثم اليه ترجعون »، شما مرده بوديد، خدا زنده تان کرد، و سپس شما را مى ميراند، و آنگاه زنده ميکند، و پس از چندى بسوى او باز گردانده مى شويد) و اگر در اين آيه بعد از جمله «ثم يحييکم » فرموده بود: «و اليه ترجعون »، معنا اين ميشد، که سپس شما را زنده مى کند، و بسويش باز گردانده مى شويد، ولکن اينطور نفرمود، بلکه کلمه «ثم » را در جمله دوم بکار برد، و معمولا اين کلمه در جائى بکار مى رود که فاصله اى در کار باشد، همچنانکه ما آنرا معنا کرديم به (پس از چندى بسوى او باز مى گرديد)، و همين خود مؤيد آيه دوم در دلالت بر ثبوت برزخ است ، چون مى فهماند بين زنده شدن ، و بين بازگشت بسوى خدا، زمانى فاصله ميشود، و اين فاصله همان برزخ است. و کنتم امواتا اين جمله حقيقت انسان را از جهت وجود بيان مى کند، و مى فرمايد وجود انسان وجودى است متحول ، که در مسير خود از نقطه نقص بسوى کمال مى رود، و دائما و تدريجا در تغيير و تحول است ، و خلاصه راه تکامل را مرحله بمرحله طى مى کند، قبل از اينکه پا بعرصه دنيا بگذارد مرده بود، (چون جزو کره زمين بود)، آنگاه به احياء خدا حياة يافت ، و سپ س همچنان با ميراندن خدا و احياء او تحول مى يافت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۳ و اين را در جائى ديگر چنين بيان کرده : «و بدا خلق الانسان من طين ، ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهين ، ثم سواه و نفخ فيه من روحه »، آغاز کرد خلقت انسان را از گل ، سپس نسل او را از چکيده اى از آبى بى مقدار کرد، و سپس او را انسان تمام عيار نموده ، از روح خود در او بدميد) و نيز در جاى ديگر فرموده : «ثم انشاناه خلقا آخر، فتبارک اللّه احسن الخالقين »، سپس او را خلقتى ديگر کرد، پس مبارک است خدا که بهترين خالق است )، و نيز فرموده : «و قالوا: اءاذا ضللنا فى الارض ، اءانا لفى خلق جديد؟ بل هم بلقاء ربهم کافرون ، قل : يتوفيکم ملک الموت الذى و کل بکم »، منکرين معاد از تعجب پرسيدند: آيا بعد از آنکه خاک شديم ، و در زمين گم گشتيم ، دوباره خلقتى جديد بخود مى گيريم ؟ و اينان هيچ دليلى بر گفتار خود ندارند، و منشاء اين استبعادشان تنها اينستکه منکر لقاء پروردگار خويشند، بگو شما در زمين گم نميشويد، بلکه آن فرشته که موکل بر شما است شما را بدون کم و کاست تحويل مى گيرد)، و نيز فرموده : «منها خلقناکم ، و فيها نعيدکم ، و منها نخرجکم تارة اخرى »، ما شما را از زمين درست کرديم ، و دوباره تان بزمين بر مى گردانيم ، و آنگاه بارى ديگر از زمين بيرونتان مى آوريم ). صراط انسان در مسير وجودش و وسعت شعاع عمل او در عالم و اين آيات به طوری که ملاحظه مى فرمائيد، و انشاء اللّه توضيح بيشتر هر يک را در جاى خودش خواهيد ديد، دلالت مى کند بر اينکه انسان جزئى از اجزاء کره زمين است ، و از آن جدا نميشود، و مباين آن نيست، چيزيکه هست از همين زمين نشو نموده ، شروع به تطور نموده ، مراحل خود را طى مى کند، تا مى رسد به آن جائى که خلقتى غير زمين و غير مادى ميشود، و اين موجود غير مادى عينا همان است که از زمين نشو کرد، و خلقتى ديگر شد، و باين کمال جديد تکامل يافت ، آنگاه وقتى باين مرحله رسيد فرشته مرگ او را از بدنش مى گيرد، و بدون کم و کاست مى گيرد، و سپس ‍ اين موجود بسوى خداى سبحان بر مى گردد، اين صراط و راه هستى انسان است. از سوى ديگر تقدير الهى انسان را طورى ريخته گرى کرده ، که با سائر موجودات زمينى و آسمانى ، يعنى از عناصر بسيطه گرفته تا نيروئى که از آن عناصر برمى خيزد، و نيز از مرکبات آن ، از حيوان گرفته ، تا نبات و معدن و غير آن ، از آب و هوا و نظائر آنها، مرتبط و پيوسته باشد، و نيز تمامى موجودات طبيعى را طورى ريخته ، که با موجودات ديگر مرتبط بوده باشد، اين در آنها، و آنها در اين ، اثر بگذارند، تا باين وسيله هستى خود را ادامه دهند. چيزيکه هست، اثر انسان در ساير موجودات بيشتر، و دامنه تاءثيرش در آنها وسيع تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۴ براى اينکه اين موجود چند وجبى ، علاوه بر اينکه با ساير موجودات طبيعى اختلاط و آميزش دارد، و چون آنها قرب و بعد، و اجتماع و افتراق دارد، و براى رسيدن بمقاصد ساده طبيعيش در آنها تصرفاتى ساده دارد، از آنجا که مجهز بفکر و ادراک است ، تصرفاتى عجيب نيز دارد، که ساير موجودات آنگونه تصرفات را ندارند، آرى او ساير موجودات را تجزيه مى کند، و اجزائش را از هم جدا ميسازد، و از ترکيب چند موجود طبيعى چيزها درست مى کند، موجود درستى را فاسد، و فاسد را درست مى کند، بطوريکه هيچ موجودى نيست مگر آن که در تحت تصرف انسان قرار مى گيرد، زمانى آنچه طبيعت از ساختنش عاجز است ، او براى خود ميسازد، و کار طبيعت را مى کند، و زمانى ديگر براى جلوگيرى از طبيعت بجنگ با آن برمى خيزد. و کوتاه سخن آنکه : انسان براى هر غرضى که دارد از هر چيزى استفاده مى کند، و آنرا بخدمت خود مى گيرد، و لايزال گذشت زمان هم اين موجود عجيب را در تکثير تصرفات ، و عميق تر ساختن نظريه هايش تاءييد مى کند، تا آنکه خداوند با کلمات خود حق را محقق سازد، و صدق کلام عزيزش را که فرمود: «و سخرلکم ما فى السماوات و ما فى الارض ‍ جميعا منه »، (براى شما آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است مسخر کرد، در حاليکه همه اش از اوست )، نشان دهد، و همچنين صدق آن گفتار ديگرش را، که فرمود: «ثم استوى الى السماء»، (سپس بآسمان بپرداخت )، چون با در نظر گرفتن اينکه اين کلام در مقام امتنان است ، از آن بر مى آيد که استواء خدا بر آسمان نيز براى انسان بوده ، و اگر آنرا هفت آسمان قرار داد، نيز بخاطر اين موجود در دانه بوده است ، (در اينجا خواننده عزيز را سفارش مى کنم در اين باره بيشتر دقت بفرمايد). پس صراط انسان در مسير وجودش را فهميديم ، و اين وسعت شعاع عمل انسان در تصرفاتش در عالم کون ، همان است که خداى سبحان نيز آنرا بيان نموده ، که از کجا آغاز ميشود، و به کجا ختم مى گردد؟ چيزيکه هست قرآن کريم همانطور که احيانا مبداء حيات دنيوى انسان را که از آن شروع نموده ، عالم طبيعت و کون شمرده ، و هستيش را مرتبط با آن معرفى مى کند، در عين حال آنرا مرتبط با پروردگار متعال نيز ميداند، و مى فرمايد: «و قد خلقتک من قبل ، و لم تک شيئا»، (من تو را از پيش آفريدم ، در حاليکه چيزى نبودى )، و نيز مى فرمايد: «انه هو يبدى ء و يعيد»، (بدرستى که او است که آغاز مى کند، و در خاتمه برمى گرداند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۵ پس انسان که مخلوقى است تربيت يافته در گهواره تکوين ، و از پستان صنع و ايجاد ارتضاع نموده ، در سير وجوديش ‍ تطور دارد، و سلوک او همه با طبيعت مرده مرتبط است ، از نظر فطرت و ابداع مرتبط بامر خدا و ملکوت او است ، آن امرى که درباره اش فرمود: «انما امره اذا اراد شيئاان يقول له کن فيکون »، (امر او وقتى چيزى را اراده کند، اين است که بگويد: باش ، پس آن چيز موجود شود). و نيز فرموده : «انما قولنا لشى ء، اذا اردناه ، ان نقول له کن فيکون »، (تنها سخن ما بچيزى که بخواهيم موجود شود: اين است که بآن بگوئيم : بباش پس ميباشد). دو طريق سعادت و شقاوت در مسير رجعت به سوى خدا اين از جهت آغاز خلقت بشر و پيدايشش در نشئه دنيا، و اما از جهت عود و برگشتش بسوى خدا، قرآن کريم صراط آدمى را منشعب بدو طريق ميداند، طريق سعادت ، و طريق شقاوت ، و طريق سعادت را نزديک ترين طريق ، (يعنى خط مستقيم ) دانسته ، که برفيع اعلى منتهى ميشود، و اين طريق لايزال انسان را بسوى بلندى و رفعت بالا مى برد تا وى را به پروردگارش برساند، بخلاف طريق شقاوت ، که آنرا راهى دور، و منتهى به اسفل سافلين ، (پست ترين پستيها) معرفى مى کند، تا آنکه به رب العالمين منتهى شود، و خدا در ماوراى صاحبان اين طريق ناظر و محيط بر آنان است ، که بيان اين معنا در ذيل جمله : «اهدنا الصراط المستقيم » در سوره فاتحه گذشت. اين بود اجمال گفتار در صراط انسان ، و اما تفصيل آن درباره زندگيش قبل از دنيا، و در دنيا، و بعد از دنيا، بزودى هر يک در جاى خود خواهد آمد (انشاء اللّه ). چيزيکه تذکرش لازم است ، اينست که : خواننده منتظر آن نباشد که در اين کتاب باسرار انسانها در اين سه نشئه آگاه شود چون قرآن کريم در اين سه مرحله ، تنها آنمقدار را که مربوط بهدايت بشر، و ضلالت او، و سعادت و شقاوتش ‍ ميشود بيان داشته ، و اما مطالب پائين تر از آن را مسکوت گذاشته است. «فسويهن سبع سماوات»: بحث پيرامون کلمه (سماء)، در سوره حم سجده انشاءا للّه خواهد آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۶ آيات ۳۰ - ۳۳ بقره وَ إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائکَةِ إِنى جَاعِلٌ فى الاَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَ تجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسفِک الدِّمَاءَ وَ نحْنُ نُسبِّحُ بحَمْدِک وَ نُقَدِّس لَک قَالَ إِنى أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ(۳۰) وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الاَسمَاءَ کلَّهَا ثُمَّ عَرَضهُمْ عَلى الْمَلَائکَةِ فَقَالَ أَنبِئُونى بِأَسمَاءِ هَؤُلاءِ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۳۱) قَالُوا سبْحَانَک لا عِلْمَ لَنَا إِلا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّک أَنت الْعَلِيمُ الحَْکِيمُ(۳۲) قَالَ يَا آدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسمَائهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسمَائهِمْ قَالَ أَ لَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنى أَعْلَمُ غَيْب السمَوَتِ وَ الاَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ(۳۳) «ترجمه آیات» و چون پروردگارت بفرشتگان گفت : من ميخواهم در زمين جانشينى بيافرينم گفتند: در آنجا مخلوقى پديد مى آورى که تباهى کنند و خونها بريزند؟ با اينکه ما تو را بپاکى مى ستائيم و تقديس ميگوئيم ؟ گفت من چيزها ميدانم که شما نميدانيد. (۳۰) و خدا همه نامها را به آدم بياموخت پس از آن همه آنان را به فرشتگان عرضه کرد و گفت اگر راست ميگوئيد مرا از نام اينها خبر دهيد. (۳۱) گفتند تو را تنزيه مى کنيم ما دانشى به ما آموخته اى نداريم که داناى فرزانه تنها توئى. (۳۲) گفت اى آدم، فرشتگان را از نام ايشان آگاه کن و چون از نام آن ها آگاهشان کرد گفت مگر به شما نگفتم که من هفته هاى آسمان و زمين را می دانم، آنچه را که شما آشکار کرده ايد و آنچه را پنهان می داشتيد می دانم (۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۷ سؤ ال ملائکه از خداوند درباره استخلاف انسان «بیان آیات» اين آيات متعرض آن فرضى است که بخاطر آن انسان بسوى دنيا پائين آمد، و نيز حقيقت خلافت در زمين ، و آثار و خواص آنرا بيان مى کند، و اين مطلب بر خلاف سائر داستانهائى که در قرآن آمده ، تنها در يک جا آمده است ، و آن همين جا است. «و اذ قال ربک ...»: به زودى سخنى در معناى گفتار خدای تعالى ، و همچنين گفتار ملائکه و شيطان انشاء اللّه در جلد چهارم فارسى اين کتاب خواهد آمد. «قالوا اتجعل فيها من يفسد فيها و يسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک»: پاسخى که در اين آيه از ملائکه حکايت شده ، اشعار بر اين معنا دارد، که ملائکه از کلام خدايتعالى که فرمود: ميخواهم در زمين خليفه بگذارم ، چنين فهميده اند که اين عمل باعث وقوع فساد و خونريزى در زمين ميشود، چون ميدانسته اند که موجود زمينى بخاطر اينکه مادى است ، بايد مرکب از قوائى غضبى و شهوى باشد، و چون زمين دار تزاحم و محدود الجهات است ، و مزاحمات در آن بسيار ميشود، مرکباتش در معرض انحلال ، و انتظامهايش و اصلاحاتش در مظنه فساد و بطلان واقع ميشود، لاجرم زندگى در آن جز بصورت زندگى نوعى و اجتماعى فراهم نميشود، و بقاء در آن بحد کمال نمى رسد، جز با زندگى دسته جمعى ، و معلوم است که اين نحوه زندگى بالاخره بفساد و خونريزى منجر ميشود. در حالی که مقام خلافت همانطور که از نام آن پيداست ، تمام نميشود مگر به اينکه خليفه نمايشگر مستخلف باشد، و تمامى شئون وجودى و آثار و احکام و تدابير او را حکايت کند، البته آن شئون و آثار و احکام و تدابيرى که بخاطر تامين آنها خليفه و جانشين براى خود معين کرده. و خداى سبحان که مستخلف اين خليفه است ، در وجودش مسماى باسماء حسنى ، و متصف بصفات عليائى از صفات جمال و جلال است ، و در ذاتش منزه از هر نقصى ، و در فعلش مقدس از هر شر و فسادى است ، (جلت عظمته). و خليفه ای که در زمين نشو و نما کند، با آن آثاری که گفتيم زندگى زمينى دارد، لايق مقام خلافت نيست ، و با هستى آميخته با آنهمه نقص و عيبش ، نميتواند آئينه هستى منزه از هر عيب و نقص ، و وجود مقدس از هر عدم خدائى گردد، به قول معروف (تراب کجا؟ و رب الارباب کجا؟). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۸ و اين سخن فرشتگان پرسش از امرى بوده که نسبت بآن جاهل بوده اند، خواسته اند اشکالى را که در مسئله خلافت يک موجود زمينى به ذهنشان رسيده حل کنند، نه اين که در کار خدای تعالى اعتراض و چون و چرا کرده باشند. به دليل اين اعترافى که خدای تعالى از ايشان حکايت کرده ، که دنبال سئوال خود گفته اند: انک انت العليم الحکيم (تنها داناى على الاطلاق و حکيم على الاطلاق توئى )، چون اين جمله با حرف (ان ) که تعليل را آماده مى کند آغاز شده ، مى فهماند که فرشتگان مفاد جمله را مسلم مى دانسته اند، (دقت بفرمائيد). پس خلاصه کلام آنان باين معنا برگشت مى کند که : خليفه قرار دادن تنها باين منظور است که آن خليفه و جانشين با تسبيح و حمد و تقديس زبانى ، و وجوديش ، نمايانگر خدا باشد، و زندگى زمينى اجازه چنين نمايشى باو نميدهد، بلکه بر عکس او را بسوى فساد و شر مى کشاند. از سوى ديگر، وقتى غرض از خليفه نشاندن در زمين ، تسبيح و تقديس بآن معنا که گفتيم حکايت کننده و نمايشگر صفات خدائى تو باشد، از تسبيح و حمد و تقديس خود ما حاصل است ، پس خليفه هاى تو مائيم ، و يا پس ما را خليفه خودت کن ، خليفه شدن اين موجود زمينى چه فايده اى براى تو دارد؟ خدای تعالى در رد اين سخن ملائکه فرمود: «انى اعلم ما لا تعلمون ، و علم آدم الاسماء کلها»،. منظور از خلافت در آيه جانشينى خدا در زمين است زمينه و سياق کلام بدو نکته اشاره دارد، اول اينکه منظور از خلافت نامبرده جانشينى خدا در زمين بوده ، نه اينکه انسان جانشين ساکنان قبلى زمين شوند، که در آن ايام منقرض شده بودند، و خدا خواسته انسان را جانشين آنها کند، همچنانکه بعضى از مفسرين اين احتمال را داده اند. براى اينکه جوابيکه خداى سبحان بملائکه داده ، اين است که اسماء را بآدم تعليم داده ، و سپ س فرموده : حال ، ملائکه را از اين اسماء خبر بده ، و اين پاسخ با احتمال نامبرده هيچ تناسبى ندارد. و بنابراين ، پس ديگر خلافت نامبرده اختصاصى بشخص آدم عليه السلام ندارد، بلکه فرزندان او نيز در اين مقام با او مشترکند، آنوقت معناى تعليم اسماء، اين ميشود: که خدايتعالى اين علم را در انسان ها بوديعه سپرده ، بطوريکه آثار آن وديعه ، بتدريج و بطور دائم ، از اين نوع موجود سر بزند، هر وقت بطريق آن بيفتد و هدايت شود، بتواند آن وديعه را از قوه بفعل در آورد. دليل و مؤيد اين عموميت خلافت ، آيه : «اذ جعلکم خلفاء من بعد قوم نوح »، (که شما را بعد از قوم نوح خليفه ها کرد)، و آيه : «ثم جعلناکم خلائف فى الارض »، (و سپس شما را خليفه ها در زمين کرديم )، و آيه : «و يجعلکم خلفاء الارض »، (و شما را خليفه ها در زمين کند) ميباشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۷۹ نکته دوم اين است که خداى سبحان در پاسخ و رد پيشنهاد ملائکه ، مسئله فساد در زمين و خونريزى در آنرا، از خليفه زمينى نفى نکرد، و نفرمود: که نه ، خليفه ايکه من در زمين ميگذارم خونريزى نخواهند کرد، و فساد نخواهند انگيخت ، و نيز دعوى ملائکه را (مبنى بر اينکه ما تسبيح و تقديس تو مى کنيم ) انکار نکرد، بلکه آنانرا بر دعوى خود تقرير و تصديق کرد. در عوض مطلب ديگرى عنوان نمود، و آن اين بود که در اين ميان مصلحتى هست ، که ملائکه قادر بر ايفاء آن نيستند، و نميتوانند آنرا تحمل کنند، ولى اين خليفه زمينى قادر بر تحمل و ايفاى آن هست ، آرى انسان از خداى سبحان کمالاتى را نمايش ميدهد، و اسرارى را تحمل مى کند، که در وسع و طاقت ملائکه نيست. اين مصلحت بسيار ارزنده و بزرگ است ، بطوريکه مفسده فساد و سفک دماء را جبران مى کند، ابتداء در پاسخ ملائکه فرمود: (من ميدانم آنچه را که شما نميدانيد)، و در نوبت دوم ، بجاى آن جواب ، اينطور جواب ميدهد: که (آيا بشما نگفتم من غيب آسمانها و زمين را بهتر ميدانم ؟) و مراد از غيب ، همان اسماء است ، نه علم آدم به آن اسماء، چون ملائکه اصلا اطلاعى نداشتند از اينکه در اين ميان اسمائى هست ، که آنان علم بدان ندارند، ملائکه اين را نميدانستند، نه اينکه از وجود اسماء اطلاع داشته ، و از علم آدم بآنها بى اطلاع بوده اند، و گرنه جا نداشت خدايتعالى از ايشان از اسماء بپرسد، و اين خود روشن است ، که سئوال نامبرده بخاطر اين بوده که ملائکه از وجود اسماء بى خبر بوده اند. و گرنه حق مقام ، اين بود که باين مقدار اکتفاء کند، که بآدم بفرمايد: (ملائکه را از اسماء آنان خبر بده )، تا متوجه شوند که آدم علم بآنها را دارد، نه اينکه از ملائکه بپرسد که اسماء چيست؟ پس اين سياق به ما مى فهماند: که ملائکه ادعاى شايستگى براى مقام خلافت کرده ، و اذعان کردند باينکه آدم اين شايستگى را ندارد، و چون لازمه اين مقام آنست که خليفه اسماء را بداند، خدای تعالى از ملائکه از اسماء پرسيد، و آنها اظهار بى اطلاعى کردند، و چون از آدم پرسيد، و جواب داد به اين وسيله لياقت آدم براى حيازت اين مقام ، و عدم لياقت فرشتگان ثابت گرديد. نکته ديگر که در اين جا هست اين است که ، خداى سبحان دنباله سئوال خود، اين جمله را اضافه فرمود:) «ان کنتم صادقين »، (اگر راستگو هستيد)، و اين جمله اشعار دارد بر اينکه ادعاى ملائکه دعاى صحيحى نبوده، چون چيزی را ادعا کرده اند که لازمه اش داشتن علم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۸۰ اين جمله اشعار دارد بر اين که اسماء نامبرده ، و يا مسماهاى آنها موجوداتى زنده و داراى عقل بوده اند، که در پس پرده غيب قرار داشته اند، و بهمين جهت علم بآنها غير آن نحوه علمى است که ما باسماء موجودات داريم ، چون اگر از سنخ علم ما بود، بايد بعد از آنکه آدم بملائکه خبر از آن اسماء داد، ملائکه هم مثل آدم داناى بآن اسماء شده باشند، و در داشتن آن علم با او مساوى باشند، براى اينکه هر چند در اينصورت آدم بآنان تعليم داده ، ولى خود آدم هم بتعليم خدا آنرا آموخته بود. پس ديگر نبايد آدم اشرف از ملائکه باشد، و اصولا نبايد احترام بيشترى داشته باشد، و خدا او را بيشتر گرامى بدارد، و اى بسا ملائکه از آدم برترى و شرافت بيشترى ميداشتند. و نيز اگر علم نامبرده از سنخ علم ما بود، نبايد ملائکه بصرف اينکه آدم علم باسماء دارد قانع شده باشند، و استدلالشان باطل شود، آخر در ابطال حجت ملائکه اين چه استدلالى است ؟ که خدا بيک انسان مثلا علم لغت بياموزد، و آنگاه وى را برخ ملائکه مکرم خود بکشد، و بوجود او مباهات کند، و او را بر ملائکه برترى دهد، با اينکه ملائکه آنقدر در بندگى او پيش رفته اند که ، «لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون »، (از سخن خدا پيشى نمى گيرند، و بامر او عمل مى کنند)، آنگاه باين بندگان پاک خود بفرمايد: که اين انسان جانشين من و قابل کرامت من هست ، و شما نيستيد؟ آنگاه اضافه کند که اگر قبول نداريد، و اگر راست ميگوئيد که شايسته مقام خلافتيد، و يا اگر در خواست اين مقام را مى کنيد، مرا از لغت ها و واژه هائی که بعدها انسانها براى خود وضع مى کنند، تا بوسيله آن يکديگر را از منويات خود آگاه سازند، خبر دهيد. علاوه بر اينکه اصلا شرافت علم لغت مگر جز براى اين است که از راه لغت ، هر شنونده اى بمقصد درونى و قلبى گوينده پى ببرد؟ و ملائکه بدون احتياج بلغت و تکلم ، و بدون هيچ واسطه اى اسرار قلبى هر کسى را ميدانند، پس ‍ ملائکه يک کمالى مافوق کمال تکلم دارند. و سخن کوتاه آنکه معلوم ميشود آنچه آدم از خدا گرفت ، و آن علمى که خدا بوى آموخت ، غير آن علمى بود که ملائکه از آدم آموختند، علمى که براى آدم دست داد، حقيقت علم باسماء بود، که فرا گرفتن آن براى آدم ممکن بود، و براى ملائکه ممکن نبود، و آدم اگر مستحق و لايق خلافت خدائى شد، بخاطر همين علم باسماء بوده ، نه بخاطر خبر دادن از آن ، و گرنه بعد از خبر دادنش ، ملائکه هم مانند او با خبر شدند، ديگر جا نداشت که باز هم بگويند: ما علمى نداريم ، «سبحانک لا علم لنا، الا ما علمتنا»، (منزهى تو، ما جز آنچه تو تعليممان داده اى چيزى نمى دانيم). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۸۱ پس از آنچه گذشت روشن شد، که علم باسماء آن مسميات ، بايد طورى بوده باشد که از حقايق و اعيان وجودهاى آنها کشف کند، نه صرف نامها، که اهل هر زبانى براى هر چيزى مى گذارند، پس معلوم شد که آن مسميات و ناميده ها که براى آدم معلوم شد، حقايقى و موجوداتى خارجى بوده اند، نه چون مفاهيم که ظرف وجودشان تنها ذهن است ، و نيز موجوداتى بوده اند که در پس پرده غيب ، يعنى غيب آسمانها و زمين نهان بوده اند، و عالم شدن بآن موجودات غيبى ، يعنى آنطوريکه هستند، از يکسو تنها براى موجود زمينى ممکن بوده، نه فرشتگان آسمانى و از سوى ديگر آن علم در خلافت الهيه دخالت داشته است . نکات قابل توجه در کلمه اسماء در آيه شريفه (و علم آدم الاسماء کلها) کلمه (اسماء) در جمله «و علم آدم الاسماء کلها» الخ ، از نظر ادبيات ، جمعى است که الف و لام بر سرش در آمده ، و چنين جمعى به تصريح اهل ادب افاده عموم مى کند، علاوه بر اينکه خود آيه شريفه با کلمه (کلها، همه اش ) اين عموميت را تاءکيد کرده. در نتيجه مراد بآن ، تمامى اسمائى خواهد بود که ممکن است نام يک مسما واقع بشود، چون در کلام ، نه قيدى آمده ، و نه عهدى ، تا بگوئيم مراد، آن اسماء معهود است. از سوى ديگر کلمه : (عرضهم ، ايشانرا بر ملائکه عرضه کرد)، دلالت مى کند بر اينکه هر يک از آن اسماء يعنى مسماى بآن اسماء، موجودى داراى حياة و علم بوده اند، و در عين اينکه علم و حياة داشته اند، در پس حجاب غيب ، يعنى غيب آسمانها و زمين قرار داشته اند. گو اينکه اضافه غيب به آسمانها و زمين ، ممکن است در بعضى موارد اضافه تبعيضى باشد، و لکن از آنجا که مقام آيه شريفه مقام اظهار تمام قدرت خداى تعالى ، و تماميت احاطه او، و عجز ملائکه ، و نقص ايشان است ، لذا لازم است بگوئيم اضافه نامبرده (مانند اضافه در جمله خانه زيد) اضافه ملکى باشد. در نتيجه مى رساند: که اسماء نامبرده امورى بوده اند که از همه آسمانها و زمين غايب بوده ، و بکلى از محيط کون و وجود بيرون بوده اند. وقتى اين جهات نامبرده را در نظر بگيريم ، يعنى عموميت اسماء را، و اينکه مسماهاى بآن اسماء داراى زندگى و علم بوده اند، و اينکه در غيب آسمانها و زمين قرار داشته اند، آنوقت با کمال وضوح و روشنى همان مطلبى از آيات مورد بحث استفاده مى شود، که آيه : «و ان من شى ء الاعندنا خزائنه ، و ما ننزله الا بقدر معلوم »، (هيچ چيز نيست مگر آنکه نزد ما خزينه هاى آن هست ، و ما از آن خزينه ها نازل نمى کنيم، مگر باندازه معلوم )، در صدد بيان آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۸۲ چون خداى سبحان در اين آيه خبر ميدهد باينکه آنچه از موجودات که کلمه (شى ء چيز) بر آن اطلاق بشود، و در وهم و تصور در آيد، نزد خدا از آن چيز خزينه هائى انباشته است ، که نزد او باقى هستند، و تمام شدنى برايشان نيست ، و بهيچ مقياسى هم قابل سنجش ، و بهيچ حدى قابل تحديد نيستند، و سنجش و تحديد را در مقام و مرتبه انزال و خلقت مى پذيرند، و کثرتى هم که در اين خزينه ها هست ، از جنس کثرت عددى نيست ، چون کثرت عددى ملازم با تقدير و تحديد است ، بلکه کثرت آنها از جهت مرتبه و درجه است ، و بزودى انشاءاللّه در سوره حجر در تفسير آيه نامبرده کلامى ديگر خواهد آمد. پس حاصل کلام اين شد: که اين موجودات زنده و عاقلى که خدا بر ملائکه عرضه کرد، موجوداتى عالى و محفوظ نزد خدا بودند، که در پس حجاب هاى غيب محجوب بودند، و خداوند با خير و برکت آنها هر اسمى را که نازل کرد، در عالم نازل کرد، و هر چه که در آسمانها و زمين هست از نور و بهاى آنها مشتق شده است ، و آن موجودات با اينکه بسيار و متعددند، در عين حال تعدد عددى ندارند، و اينطور نيستند که اشخاص آنها با هم متفاوت باشند، بلکه کثرت و تعدد آنها از باب مرتبه و درجه است ، و نزول اسم از ناحيه آنها نيز باين نحو نزول است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه