المیزان جلد۱ بخش۱۷
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹۵
سوم در سوره طه ، که فرموده :
و لقد عهدنا الى آدم من قبل ، فنسى ، و لم نجد له عزما# و اذقلنا: للملائکه اسجدوا لآدم ، فسجدوا، الا ابليس، ابى ، فقلنا يا آدم : ان هذا عدو لک و لزوجک ، فلا يخرجنکما من الجنة فتشقى# ان لک الا تجوع فيها و لا تعرى# و انک لا تظمو فيها، و لا تضحى ،# فوسوس اليه الشيطان ، قال يا آدم هل ادلک على شجرة الخلد و ملک لا يبلى ؟# فاکلا منها، فبدت لهما سوآتهما، و طفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة ، و عصى آدم ربه فغوى ،# ثم اجتباه ربه ، فتاب عليه و هدى ،# قال : اهبطا منها جميعا بعضکم لبعض عدو فاما ياتينکم منى هدى ، فمن اتبع هداى ، فلا يضل و لا يشقى# و من اعرض عن ذکرى ، فان له معيشة ضنکا،# و نحشره يوم القيامة اعمى ، قال : رب لم حشرتنى اعمى ؟ و قد کنت بصيرا،# قال کذلک اتتک اياتنا، فنسيتها، و کذلک اليوم تنسى ...
(و ما با آدم قبلا عهدى بسته بوديم و فرمانى داده بوديم (که فريب ابليس را نخورد)، ولى او را در آن عهد ثابت قدم و استوار نيافتيم ،# و چون بفرشتگان گفتيم : بر آدم سجده کنند، همه سجده کردند، جز شيطان ، که سر باز زد# آنگاه بآدم گفتيم : که زنهار اين ابليس دشمن تو و همسر تو است ، مواظب باشيد، از بهشت بيرونتان نکند، و گرنه بدبخت خواهيد شد،# چون در بهشت نه گرسنه ميشوى ، و نه برهنه ، نه تشنه ميشوى ، و نه گرمازده# اما شيطان با همه اين سفارشها در او وسوسه کرد، و گفت : اى آدم ، ميخواهى من تو را بدرختى راهنمائى کنم ، که اگر از آن بخورى ، ابديت و ملک جاودانى خواهى يافت ؟# (و شيطان سرانجام کار خود را کرد)، و آدم و همسرش از آن درخت بخوردند، و عورتشان برايشان نمودار شد، پس بر آن شدند، که از برگ هاى بهشت عورت خود بپوشانند، و آدم ارشاد و راهنمائى پروردگارش را نافرمانى کرد، و گرفتار شد،# آنگاه پروردگارش وى را برگزيد و نافرمانيش را جبران نمود و هدايتش فرمود.# پروردگارش دستور داد: که همگى از بهشت فرود آئيد در حاليکه بعضى دشمن بعض ديگر باشيد پس هر هدايتى که از طرف من بسوى شما آمد، و خواهد هم آمد، در آن هنگام هر کس هدايت مرا پيروى کند، گمراه و بدبخت نميشود،# و هر کس از ياد من اعراض کند، زندگى سختى خواهد داشت ،# علاوه بر اينکه روز قيامت کور محشورش خواهيم نمود،# و چون بگويد: پروردگارا من که بينا بودم ، چرا کور محشورم کردى ؟ در جوابش خواهد فرمود: همانطور که آيات من بسويت آمد، و تو عمدا آنرا فراموش کردى ، امروز هم ما تو را فراموش کرديم) الخ.
منظور اصلى از خلقت آدم سکونت در زمين بوده
سياق اين سه دسته آيات ، و مخصوصا آيه ايکه در صدر داستان قرار گرفته ، و ميفرمايد: «انى جاعل فى الارض خليفة » الخ ، اين معنا را دست ميدهد: که آدم در اصل ، و در آغاز براى اين خلق شده بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹۶
که در زمين زندگى کند، و نيز در زمين بميرد، و اگر خدايتعالى او را (چند روزى ) در بهشت منزل داد، براى اين بود که امتحان خود را بدهند، و در نتيجه آن نافرمانى عورتشان هويدا بگردد، تا بعد از آن بزمين هبوط کنند.
و نيز از سياق آيه سوره طه که مى فرمايد: «فقلنا يا آدم » الخ ، و سوره اعراف که مى فرمايد: «و يا آدم اسکن » الخ ، که داستان بهشت را با داستان سجده ملائکه بصورت يک داستان و متصل بهم آورده ، و کوتاه سخن ، آنکه اين سياق بخوبى مى رساند که منظور اصلى از خلقت آدم اين بوده که در زمين سکونت کند، چيزيکه هست راه زمينى شدن آدم همين بوده که نخست در بهشت منزل گيرد، و برتريش بر ملائکه ، و لياقتش براى خلافت اثبات شود، و سپس ملائکه ماءمور بسجده براى او شوند، و آنگاه در بهشت منزلش دهند، و از نزديکى بآن درخت نهيش کنند، و او (بتحريک شيطان ) از آن بخورد، و در نتيجه عورتش و نيز از همسرش ظاهر گردد، و در آخر بزمين هبوط کنند.
واز اين ريخت و سياق بخوبى بر مى آيد: که آخرين عامل و علتى که باعث زمينى شدن آندو شد، همان مسئله ظاهر شدن عيب آندو بود، و عيب نامبرده هم بقرينه ايکه فرموده : (بر آن شدند که از برگهاى بهشت بر خود بپوشانند) الخ ، همان عورت آندو بوده ، و معلوم است که اين دو عضو، مظهر همه تمايلات حيوانى است چون مستلزم غذا خوردن ، و نمو نيز هستند.
پس ابليس هم جز اين همى و هدفى نداشته ، که (بهر وسيله شده ) عيب آندو را ظاهر سازد، گو اينکه خلقت بشرى ، و زمينى آدم و همسرش ، تمام شده بود، و بعد از آن خدا آندو را داخل بهشت کرد، ولى مدت زيادى در اين بين فاصله نشد، و خلاصه آنقدر بآن دو مهلت ندادند، که در همين زمين متوجه عيب خود شوند، و نيز بسائر لوازم حياة دنيوى و احتياجات آن پى ببرند.
بلکه بلافاصله آندو را داخل بهشت کردند، و وقتى داخل کردند که هنوز روح ملکوتى و ادراکى که از عالم ارواح و فرشتگان داشتند، بزندگى دنيا آلوده نشده بود، بدليل اينکه فرمود: «ليبدى لهما ما ورى عنهما»، (تا ظاهر شود از آندو آنچه پوشانده شده بود از آنان )، و نفرمود: «ليبدى لهما ما کان ورى عنهما»، (تا ظاهر شود از آندو آنچه بر آندو پوشيده بود)،
پس معلوم ميشود، پوشيدگى عيبهاى آندو موقتى بوده ، و يکدفعه صورت گرفته ، چون در زندگى زمينى ممکن نيست براى مدتى طولانى اين عيب پوشيده بماند، (و جان کلام و آنچه از آيات نامبرده بر ميايد اينستکه وقتى خلقت آدم و حوا در زمين تمام شد، بلافاصله ، و قبل از اينکه متوجه شوند، عيب هاشان پوشيده شده ، داخل بهشت شده اند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹۷
پس ظهور عيب در زندگى زمينى ، و بوسيله خوردن از آن درخت ، يکى از قضاهاى حتمى خدا بوده ، که بايد ميشد، و لذا فرمود: (زنهار که ابليس شما را از بهشت بيرون نکند، که بدبخت ميشويد) الخ ، و نيز فرمود: (آدم و همسرش را از آن وضعى که داشتند بيرون کرد) الخ ، و نيز خدايتعالى خطيئه آنان را بعد از آنکه توبه کردند بيامرزيد، و در عين حال به بهشتشان بر نگردانيد، بلکه بسوى دنيا هبوطشان داد، تا در آنجا زندگى کنند.
و اگر محکوميت زندگى کردن در زمين ، با خوردن از درخت و هويدا گشتن عيب ، قضائى حتمى نبود، و نيز برگشتن به بهشت محال نبود، بايد بعد از توبه و ناديده گرفتن خطيئه به بهشت برگردند، (براى اينکه توبه آثار خطيئه را از بين مى برد)
پس معلوم ميشود علت بيرون شدن از بهشت ، و زمينى شدن آدم آن خطيئه نبوده ، بلکه علت اين بوده که بوسيله آن خطيئه عيب آندو ظاهر گشته ، و اين بوسيله وسوسه شيطان لعين صورت گرفته است .
مراد از عهد خدا با آدم
در سوره طه در صدر قصه فرموده : «و لقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى و لم نجد له عزما»، (ما قبلا با آدم عهدى بسته بوديم ، اما او فراموشش کرد)، و بايد ديد اين عهد چه بوده ؟ آيا همان فرمان نزديک نشدن بدرخت بوده ، که فرمود: (لا تقربا هذه الشجرة ، فتکونا من الظالمين ))؟ (و يا اعلام دشمنى ابليس با آدم و همسرش بوده ، که فرمود: «ان هذا عدو لک و لزوجک »؟، (و يا عهد نامبرده بمعناى ميثاق عمومى است که از همه انسان ها عموما، و از انبياء خصوصا، و بوجهى مؤ کدتر و غليظ گرفته.
احتمال اولى صحيح نيست ، زيرا آيه شريفه : «فوسوس لهما الشيطان ، و قال ما نهاکما ربکما عن هذه الشجرة ، الا ان تکونا ملکين ، او تکونا من الخالدين »،# و آيه بعدش ، «و قاسمهما: انى لکما لمن الناصحين »، تصريح دارد: بر اينکه آدم در حين خوردن از درخت ، نه تنها نهى خدا را فراموش نکرده بود، بلکه کاملا بياد آن بود، چيزيکه هست ابليس با فلسفه چينى خود نهى خدا را براى آدم توجيه کرد، که منظور اين بوده ، که جزء فرشتگان و از خالدين در بهشت نشوى ، در حاليکه در آيه مورد بحث درباره عهدى که مورد گفتگو است ، فرموده : آدم آنرا فراموش کرد.
و اما احتمال دوم (که بگوئيم منظور از عهد ، همان تهديدى است که خداى تعالى کرد، و ايشانرا از پيروى ابليس زنهار داد)، هر چند که احتمال بعيدى نيست ، و لکن ظواهر آيات با آن نميسازد، چون از ظاهر آيه نامبرده بر مى آيد که منظور از آن زنهار، تهديد خصوص آدم است.
علاوه بر اين که زنهاريکه از شر ابليس دادند، بهر دوى آنان دادند، نه تنها به آدم ، و اما فراموشى را تنها به آدم نسبت داد، و نيز در ذيل آيات نامبرده در سوره طه ، که مطابق صدر آنهاست ، عهد با معناى ميثاق کلى مناسبت دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹۸
نه عهد بمعناى زنهار از ابليس ، چه خدايتعالى مى فرمايد: «فاما ياتينکم منى هدى ، فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى ، و من اعرض عن ذکرى فان له معيشة ضنکا، و نحشره يوم القيامة اعمى »، و تطبيق اين آيات ، با آيات مورد بحث ، اقتضاء مى کند که جمله : ((و من اعرض عن ذکرى فان له معيشة ضنکا)، در مقابل نسيان عهد در آيات مورد بحث قرار گيرد، و معلوم است که اگر با آن تطبيق شود آنوقت با عهد بمعناى ميثاق بر ربوبيت خدا، و عبوديت آدم ، مناسب تر است ، تا آنکه با عهد بمعناى تحذير و زنهار از ابليس تطبيق گردد.
چون بين اعراض از ياد خدا ، و پيروى ابليس از نظر مفهوم مناسبت زيادى نيست ، بخلاف ميثاق بر ربوبيت، که بآن مناسب تر است ، چون ميثاق بر ربوبيت باين معنا است ، که آدمى فراموش نکند، که ربى ، يعنى مالکى مدبر دارد، و يا بگو انسان تا ابد، و در هيچ حالى فراموش نکند، که مملوک طلق خداست ، و خود مالک هيچ چيز براى خود نيست ، نه نفعى ، و نه ضررى ، نه مرگى و نه حياتى ، و نه نشورى ، و يا بگو: نه ذاتا مالک چيزى است ، و نه وصفا، و نه فعلا.
و معلوم است آن خطيئه ايکه در مقابل اين ميثاق قرار مى گيرد، اين است که آدمى از مقام پروردگارش غفلت بورزد، و با سرگرم شدن بخود، و يا هر چيزيکه او را بخود سر گرم مى کند، از قبيل زخارف حياة دنياى فانى ، و پوسنده ، مقام پروردگارش را از ياد برد (دقت بفرمائيد).
نتيجه توجه به عهد خدا
ولکن اگر آدمى در زندگى دنيا با اختلاف جهات ، و تشتت اطراف ، و انحاء آن ، و اينکه اين زندگى را تنها به نيکان اختصاص نداده اند، بلکه مؤ من و کافر در آن مشترکند، در نظر بگيريم ، خواهيم ديد که اين زندگى بحسب حقيقت و باطن ، و از نظر علم بخدايتعالى ، و جهل به او، مختلف است ، آنکس که عارف بمقام پروردگار خويش است ، وقتى خود را با زندگى دنيا که همه رقم کدورتها، و انواع ناملايمات و گرفتاريها دارد، مقايسه کند، و در نظر بگيرد: که اين زندگى آميخته اى از مرگ و حيات ، و سلامتى و بيمارى ، و فقر و توانگرى ، و راحت و تعب ، و وجدان و فقدان است ، و نيز در نظر بگيرد: که همه اين دنيا چه آن مقدارش که در خود انسان است ، و چه آنها که در خارج از ذات آدمى است ، مملوک پروردگار اوست ، و هيچ موجودى از اين دنيا استقلال در خودش و در هيچ چيز ندارد، بلکه همه از آن کسى است که نزد وى بغير از حسن و بهاء و جمال و خير آنهم به آن معنائى از جمال و خير که لايق عزت و جلال او باشد وجود ندارد، و از ناحيه او بجز جميل و خير صادر نميشود آنوقت مى فهمد که هيچ چيزى در عالم مکروه نيست ، تا از آن بدش آيد، و هيچ مخوفى نيست ، تا از آ ن بترسد، و هيچ مهيبى نيست ، تا از آن به دلهره بيفتد، و هيچ محذورى نيست تا از آن بر حذر شود. بلکه با چنين نظر و ديدى ، مى بيند که آنچه هست ، همه حسن و زيبائى و محبوب است ، مگر آن چيزهائيکه پروردگارش به او دستور داده باشد که مکروه و دشمن بدارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹۹
تازه همان چيزها را هم باز بخاطر امر خدا مکروه و دشمن ميدارد، و يا محبوب قرار مى دهد، و از آن لذت برده و بامر آن ابتهاج بخرج ميدهد، و خلاصه چنين کسى غير از پروردگارش ديگر هيچ هم و غمى ندارد، و بهيچ چيز ديگر نمى پردازد.
و همه اينها براى اين است که چنين کسى همه عالم را ملک طلق پروردگار خود مى بيند، و براى احدى غير خدا بهره و نصيبى از هيچ ناحيه عالم قائل نيست ، چنين کسى چه کار دارد باينکه مالک امر، چه تصرفاتى در ملک خود مى کند؟ چرا زنده مى کند؟ و يا مى ميراند؟ و چرا نفع ميرساند ؟ و ياضرر؟ و همچنين در هيچ حادثه ايکه او بوجود مى آورد، چون و چرا نمى کند.
اين است آن زندگى طيب ، و پاکى که هيچ شقاوتى در آن نيست ، نورى است که آميخته با ظلم ت نيست ، سرورى است که غم با آن نيست ، وجدانى است که فقدى با آن جمع نميشود، غنائى است که با هيچ قسم فقرى آميخته نمى گردد، همه اينها موهبت هائى است که با ايمان بخداى سبحان دست ميدهد.
نتيجه غفلت از عهد خدا
در مقابل اين زندگى ، يک قسم زندگى ديگر هست ، و آن زندگى کسى است که بمقام پروردگار خود جاهل است ، چون اين بينوا با انقطاع از پروردگار خود چشمش بهيچ چيز از خودش و از خارج خودش نمى افتد، مگر آنکه آنرا مستقل بالذات ، و مضر و يا نافع ، خير و يا شر بالذات مى بيند، و در نتيجه در سر تا سر زندگى ميانه ترس از آنچه مى رسد، و حذر از آنچه از آن پرهيز مى کند، و اندوه از آنچه از دست ميدهد، و حسرت از آنچه از او کم ميشود، از مال و جاه و فرزندان و ياران ، و ساير آنچه محبوب او است ، و بدان تکيه و اعتماد دارد، و در زندگى خود مؤ ثر ميداند غوطه ور است.
او مانند دوزخيان ، که هر وقت پوست بدنشان بسوزد، پوستى ديگر بر تن آنان مى کنند، هر گاه با يک ناملايمى خو بگيرد، و با تلخى آن عادت کند، با ناملايم تازه ترى و سوزنده ترى روبرو ميشود، تا عذاب را با ذائقه قلبش بچشد، و دلش همواره دچار اضطراب و پريشانى باشد، و جانش همواره چون شمع بسوزد، و آب بشود، و سينه اش همواره تنگ و بى حوصله باشد، گوئى ميخواهد به آسمان بالا رود، آرى خداوند اينچنين پليدى را بر کسانى که ايمان نمى آورند مسلط مى کند، «کذلک يجعل اللّه الرجس على الذين لا يؤمنون».
حال که اين معنا روشن شد، خواننده عزيز متوجه شد: که بازگشت اين دو امر، يعنى فراموش کردن ميثاق ، و شقاوت در زندگى دنيا، بيک امر است ، و شقاوت دنيوى از فروغ فراموشى ميثاق است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۰
و اين همان نکته ايست که خداى سبحان مى فرمايد: «فاما ياتينکم منى هدى ، فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى ، و من اعرض عن ذکرى فان له معيشة ضنکا، و نحشره يوم القيامة اعمى »، بدان اشاره نموده است ، چون خطاب را در آن متوجه عموم بشر و اهل دنيا کرده.
و آنگاه در سوره مورد بحث ، بجاى آن بيان ، اينطور فرموده : «فمن تبع هداى فلا خوف عليهم و لاهم يحزنون »، (کسى که هدايت مرا پيروى کند، نه خوفى بر آنان خواهد بود، و نه اندوهناک ميشوند).
اگر خواننده گرامى دقت کند. از همين جا ميتواند حدس بزند که شجره نامبرده درختى بوده که نزديکى بدان مستلزم تعب و بدبختى در زندگى دنيا بوده ، و آن شقاء اين است که انسان در دنيا پروردگار خود را فراموش کند، و از مقام او غفلت بورزد، و گويا آدم نمى خواست ميانه آن درخت ، و ميثاقيکه از او گرفته بودند، جمع کند، هم آنرا داشته باشد، و هم اين را، ولى نتوانست ، و نتيجه اش فراموشى آن ميثاق و وقوع در تعب زندگى دنيا شد، و در آخر، اين خسارت را با توبه خود جبران نمود.
معنا و مراد از واژه هاى (رغدا) و (ظالمين ) در آيه شريفه
و کلا منها رغدا کلمه (رغد) بمعناى گوارائى و خوشى زندگى است ، وقتى ميگويند «اءرغد القوم مواشيهم »، معنايش اينستکه اين مردم حيوانات خود را رها کردند، تا هر جور خود ميخواهند بچرند، و وقتى ميگويند: (قوم رغد) و يا (نساء رغد)، معنايش (قومى و يا زنانى مرفه و داراى عيشى گوارا ) ميباشد.
و لا تقربا هذه الشجرة ... و گويا نهى در اين جمله ، نهى از خوردن ميوه آن درخت بوده ، نه خود درخت، و اگر از آن تعبير کرده باينکه (نزديک آن درخت مشويد)، براى اين بوده که شدت نهى ، و مبالغه در تاءکيد را برساند، بشهادت اينکه فرمود: (همينکه از آن درخت چشيدند، عيبهاشان برملا شد)، و نفرمود (همينکه از آن خوردند) و گر نه آيه «فاکلا منها فبدت لهما سوآتهما»، صريح در اين است که منظور از نزديک نشدن به آن ، خوردن آنست ، و مخالفتى هم که نتيجه اش بر ملا شدن عيبها شد، همان خوردن بود، نه نزديکى.
«فتکونا من الظالمين»: کلمه ظالمين اسم فاعل از ظلم است ، نه ظلمت ، که بعضى از مفسرين احتمالش را داده اند، چون خود آدم و همسرش در آيه : «ربنا ظلمنا انفسنا، و ان لم تغفر لنا و ترحمنا» الخ ، اعتراف بظلم خود کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۱
چيزيکه هست خدايتعالى اين تعبير را در سوره (طه ) مبدل به تعبير شقاوت کرده در اينجا فرموده : «فتکونا من الظالمين »، و در آنجا فرموده «فلا يخرجنکما من الجنة فتشقى »، و شقاء بمعناى تعب است ، همچنانکه خود قرآن آنرا تفسير نموده ، و تفصيل داده باينکه «ان لک الا تجوع فيها، و لا تعرى ، و انک لا تظما فيها و لا تضحى »، الخ که ترجمه اش گذشت.
از اينجا بخوبى روشن مى گردد که وبال ظلم نامبرده همان واقع شدن در تعب زندگى در دنيا، از گرسنگى ، و تشنگى ، و عريانى ، و خستگى بوده ، و بنابراين ظلم آدم و همسرش ، ظلم بنفس خود بوده ، نه نافرمانى خدا، چون اصطلاحا وقتى اين کلمه گفته ميشود، معصيت و نافرمانى و ظلم بخداى سبحان بذهن مى رسد.
نهى خداوند از نزديک شدن به درخت نهى از شادى و خيرخواهانه بوده نه يک نهى مولوى
در نتيجه اين نيز روشن مى گردد، که پس نهى نامبرده يعنى (نزديک اين درخت مشويد) نهى تنزيهى ، و ارشادى ، و خلاصه خيرخواهانه بوده ، نه نهى مولوى ، که تا نافرمانيش عذاب داشته باشد، (مثل اينکه شما بفرزند خود بگوئى ) پا برهنه راه مرو، چون ممکن است ميخ پاى تو را سوراخ کند)، و مخالفت چنين نهيى را معصيت نميگويند. پس آدم و همسرش بنفس خود ظلم کردند، و خود را از بهشت محروم ساختند، نه اينکه نافرمانى خدا را کرده ، و باصطلاح گناهى مرتکب شده باشند.
از اين هم که بگذريم ، اگر نهى خدا، تکليفى و مولوى بود، بايد بعد از آنکه مرتکبش توبه کرد، و توبه اش قبول هم شد، کيفرش نيز برداشته شود، و ما مى بينيم در مورد آدم اين کيفر برداشته نشد، چون توبه کردند، و توبه شان هم قبول شد، ولى به بهشت برنگشتند، و وضعى را که در آنجا داشتند بدست نياوردند، و اگر نهى و تکليف خدا ارشادى نبود، بايد غير از اثر وضعى و تکوينى ، اثر ديگرى شرعى نداشته باشد، چون توبه اثر شرعى گناه را از بين مى برد، و بايد در مورد آدم و همسرش نيز اثر شرعى گناه را از بين مى برد، و دوباره به بهشت بر مى گشتند، و مقام قرب را بدست مى آوردند، ولى نياوردند، پس مى فهميم که نهى خدا مولوى نبوده ، تنها ارشاد آدم ، و خير خواهى او بوده ، و انشاءاللّه بعدا تتمه اى براى اين بحث خواهد آمد.
فازلهما الشيطان ... ظاهر از اين جمله ، مانند نظائرش ، اين است که شيطان آدم را گول زد، و هر چند که اين عبارت بيش از اين دلالت ندارد، که گول زدن آدمش مانند گول زدن ما فرزندان آدم از راه القاء وسوسه در قلب بوده ، بدون اينکه خودش را بطرف نشان دهد، همچنانکه ما را هم گول مى زند، و ما تاکنون خود او را نديده ايم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۲
لکن از امثال آيه : «فقلنا يا آدم ان هذا عدو لک و لزوجک »، که خداوند با کلمه هذا اشاره به شيطان کرده ، فهميده ميشود که خدا وى را به آدم و همسرش نشان داده بود، و معرفيش کرده بود، معرفى بشخص او، و عين او، نه معرفى بوصف او،
آدم و همسرش شيطان را ميديدند همچنانکه انبياء (ع ) او را مى ديدند
و همچنين آيه «يا آدم هل ادلک على شجرة الخلد» الخ ، که حکايت کلام شيطان است ، که قرآن کريم آنرا بصورت حکايت خطاب آورده ، و اين دلالت دارد بر اينکه گوينده آن که شيطان است ، در برابر آدم ايستاده ، و با او صحبت مى کرده ، و خلاصه ، سخن ، سخن کسى است که شنونده او رامى ديده .
و همچنين آيه «و قاسمهما: انى لکما لمن الناصحين » که در سوره اعراف است ، چون قسم خوردن از کسى تصور دارد که ديده شود.
و همچنين آيه «و ناديهما ربهما: اءلم انهکما عن تلکما الشجرة ؟ و اقل لکما ان الشيطان لکما عدو مبين»؟ که آن نيز دلالت دارد بر اينکه شيطان براى آدم و همسرش ديده ميشد، و او را مى ديده اند، و اگر حال آن دو نيز نسبت بشيطان ، مثل حال ما بوده ، که او را نمى بينيم ، و تنها وسوسه اش بما مى رسد، ميتوانستند بگويند: ما که شيطانى نديديم ، و خيال کرديم اين وسوسه ها از افکار خودمان بوده ، و هيچ احتمال نداديم که از ناحيه او باشد، و ما هيچ قصد مخالفت با سفارشى که در خصوص هوشيارى از وسوسه شيطان کردى نداشتيم.
و سخن کوتاه اينکه آدم و همسرش شيطان را مى ديدند، و او را مى شناختند، همچنانکه انبياء با اينکه بعصمت خدائى معصومند، او را مى ديدند و هنگامى که مى خواست متعرض ايشان بشود، مى شناختند، همچنانکه روايات وارده درباره نوح ، و ابراهيم و موسى ، و عيسى ، و يحيى ، و ايوب ، و اسماعيل ، و محمد (ص )، بر اين معنا دلالت دارد. و همچنين ظاهر آيات اين داستان ، از قبيل آيه «ما نهيکما ربکما عن هذه الشجرة»، که بروشنى مى رساند شيطان با آن دو تن در برابر درخت نامبرده ايستاده بود، و قبلا خود را به بهشت در انداخته ، و طرح دوستى با آن دو ريخته ، و با وسوسه خود فريبشان داده ، و اگر بگوئى شيطان که داخل بهشت نميشود؟
در پاسخ ميگوئيم : اين اشکال وقتى وارد است که بهشت مورد بحث ، بهشت خلد باشد، و چنين نبوده ، بلکه اين جريان در بهشتى ديگر صورت گرفته ، بدليل اينکه همگى آنها از آن بهشت بيرون شدند، و اگر بهشت خلد بود، با بيرون شدن نمى ساخت.
و اما اين خطاب که خدايتعالى بابليس کرد که : «فاهبط منها، فما يکون لک ان تتکبر فيها، فاخرج »، (از اين بهشت فرود آى ، که در اينجا نمى توانى تکبر کنى ، پس از آن بيرون شو)، که بظاهر فرمان بيرون شدن ابليس از بهشت است ، ممکن است بگوئيم : مراد از آن بيرون شدنش از ميانه ملائکه ، و يا از آسمان، و مقام قرب و تشريف است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۳
ذريه آدم ، در حکم با آدم شريکند
و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو... از ظاهر سياق بر مى آيد که خطاب در اين آيه متوجه آدم و همسرش و ابليس همگى است ، ولى در سوره اعراف خطاب را متوجه خصوص ابليس کرد، و فرمود: «فاهبط منها، فما يکون لک ان تتکبر فيها»، الخ و اين از آن جهت است که در حقيقت خطاب در آيه مورد بحث ، نظير جمع بين دو خطاب است ، تا آنچه خدا قضائش را رانده حکايت کند، مانند عداوت ميانه ابليس ملعون ، و آن دو و ذريه آنان ، و نيز مانند زندگى کردن آدميان در زمين ، و مردنشان در همانجا، و مبعوث شدنشان از آنجا.
و ذريه آدم در حکم ، با خود آدم شريک است ، همچنانکه از ظاهر آيه : «فيها تحيون ، و فيها تموتون ، و منها تخرجون » الخ ، و نيز از آيه «و لقد خلقناکم ، ثم صورناکم ثم قلنا للملائکه اسجدوا لادم » الخ ، که بزودى در تفسير سوره اعراف خواهد آمد، اين معنا استفاده ميشود.
پس اگر آنروز ملائکه را وادار کرد، تا براى آدم سجده کنند، از اين جهت که خليفه خدا در زمين است ، در حقيقت اين حکم سجده شامل همه افراد بشر ميشود، و در حقيقت سجده ملائکه براى خصوص آدم ، از اين باب بوده ، که آدم قائم مقام و نمونه و نايب از همه جنس بشر بوده است.
قصه اسکان آدم و همسرش در بهشت و هبوط آنها، مثلى است براى مجسم ساختن وضع انسان
و سخن کوتاه اينکه : بنظر نزديک مى آيد که قصه منزل دادن به آدم و همسرش در بهشت ، و سپس فرود آوردنش بخاطر خوردن از درخت ، بمنزله مثل و نمونه اى باشد، که خدايتعالى وضع آدميان را قبل از نازل شدن بدنيا، و سعادت و کرامتى که در منزل قرب و حظيره قدس داشت ، و آن دار نعمت و سرور، و انس و نور، و آن رفقاى پاک ، و دوستان روحانى ، و جوار رب العالمين ، که داشت ، به آن مثل مجسم ساخته است.
و همچنين اين معنا را (که انسان کذائى در مقابل آنهمه نعمت که در اختيار داشته ، و بجاى آنها گرفتارى ، و بدبختى ، و تعب ، و خستگى ، و مکروه ، و آلام ، را اختيار مى کند، بجاى اينکه سعى کند خود را بهمانجا که از آنجا آمده برساند، و برگرداند، بحيات دنياى فانى ، و جيفه گنديده و پست آن ميل مى کند) مجسم ميسازد.
و نيز در قالب اين مثال اين معنا را بيان مى کند: که نه تنها آدم را بعد از توبه اش بدار کرامت و سعادت برگردانيد، بلکه هر انسانى که راه خطا پيموده ، اگر برگردد، و بسوى پروردگار خود رجوع کند، خدايتعالى او را بدار کرامت و سعادتش برمى گرداند، و اگر برنگردد و همچنين دست بدامن زمين بزند، و هواهاى نف س را پيروى کند، چنين کسى بجاى شکر نعمت خدا، کفران ورزيده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۴
و خود را بدار البوار کشانده ، جهنمى که خود افروخته ، و چه بد قرارگاهى است . «فتلقى آدم من ربه کلمات ، فتاب عليه »، کلمه (تلقى )، بمعناى تلقن است ، و تلقن بمعناى گرفتن کلام است ، اما با فهم و علم ، و اين تلقى درباره آدم ، طريقه اى بوده که توبه را براى آدم آسان مى کرده.
از اينجا روشن ميشود که توبه دو قسم است ، يکى توبه خدا، که عبارتست از برگشتن خدا بسوى عبد، برحمت، و يکى توبه عبد، که عبارتست از برگشتن بنده بسوى خدا، باستغفار، و دست بردارى از معصيت.
توبه عبد بين دو توبه خدا واقع است
و توبه بنده محفوف و پيچيده به دو توبه از خدا است ، و در بين آندو قرار مى گيرد، باين معنا که بنده در هيچ حالى از احوال ، از خداى خود بى نياز نيست ، و اگر بخواهد از لجن زار گناه نجات يافته ، توبه کند، محتاج به اين است که خدا چنين توفيقى باو بدهد، و اعانت و رحمت خود را شامل حال او بسازد، تا او موفق بتوبه بگردد، و وقتى موفق بتوبه شد، تازه باز محتاج بيک توبه ديگرى از خداست ، و آن اين است که باز خدا برحمت و عنايتش بسوى بنده رجوع کند، و رجوع او را بپذيرد، پس توبه بنده وقتى قبول شود، بين دو توبه از خدا قرار گرفته است ، همچنانکه آيه : «ثم تاب عليهم ليتوبوا،» (پس خدا بسوى ايشان توبه آورد، تا ايشان توبه کنند) بر اين معنا دلالت دارد.
و آن قرائت که کلمه (آدم ) را بصداى بالا، و کلمه (کلمات ) را بصداى پيش خوانده ، با اين نکته مناسب است ، هر چند که آن قرائت ديگر، يعنى بصداى پيش خواندن آدم ، و بصداى بالا خواندن کلمات )، نيز با اين معنا منافات ندارد.
و اما اينکه اين کلمات چه بوده ؟ چه بسا احتمال داده شود، که اين همان چيزى بوده که خدايتعالى از آدم و همسرش در سوره اعراف حکايت کرده ، که «قالا: ربنا ظلمنا انفسنا، و ان لم تغفر لنا، و ترحمنا، لنکونن من الخاسرين » باشد، که ترجمه اش گذشت ، و لکن عيبى که در اين احتمال هست ، اين است که در سوره اعراف اين کلمات قبل از نقل هبوط آدم واقع شده ، و بعد از نقل اين کلمات فرموده : «قلنا اهبطوا» الخ . و در سوره مورد بحث اول آيه «قلنا اهبطوا» الخ آمد بعدا آيه (فتلقى ) الخ
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۵
لکن در اين بين مطلبى هست ، و آن اين است که اگر بخاطر داشته باشيد، در صدر اين داستان ، وقتى خدايتعالى بملائکه فرموده : ميخواهم در زمين خليفه قرار دهم ملائکه گفتند: - آيا ميخواهى در آن کسى را قرار دهى که فساد انگيزد؟ و خونريزى کند؟ با اينکه ما تو را بحمدت تسبيح ميگوئيم ، و تقديست مى کنيم ، تا آخر، و خدايتعالى اين سخن ملائکه را و اين ادعايشانرا که درباره خليفه زمينى کردند، و اين نسبتى را که بوى دادند، رد نکرد، و در پاسخ نفرمود: نه ، خليفه زمينى اينکارها را نمى کند، تنها اسماء را به آدم تعليم کرد.
معلوم ميشود با همين تعليم اسماء اعتراض ملائکه خود بخود باطل ميشود، و گرنه اعتراض ملائکه همچنان بقوت خود باقى ميماند، و حجت عليه آنان تمام نميشد، پس معلوم ميشود، در ميانه اسمائى که خدا بآدم تعليم داده ، چيزى بوده که براى معصيت کار بعد از معصيتش بدرد ميخورده ، و چاره گناه او را مى کرده ، پس اى بسا تلقى آدم از پروردگار خود، مربوط بيکى از آن اسماء بوده ، (دقت بفرمائيد).
نقش توبه آدم و هبوط او به زمين در باز شدن راه براى هدايت انسان و قرار گرفتن او در طريق کمال
اين را نيز بايد دانست ، که آدم عليه السلام هر چه که بخود ستم کرد، و خود را در پرتگاه هلاکت ، و دو راهى سعادت و شقاوت ، که همان زندگى دنيا است ، افکند، بطوريکه اگر در همان مهبط خود، يعنى دنيا باقى ميماند، هلاک ميشد، و اگر به سعادت اولى خود برمى گشت تازه خود را به تعب افکنده بود، پس در هر حال بنفس خود ستم کرد، الا اينکه باهمين عمل ، خود را در مسير سعادت ، و در طريق منزلى از کمال قرار داد، که اگر اين عمل را نمى کرد، و بزمين نازل نميشد، و يا بدون خطا نازل ميشد، بآن سعادت و کمال نمى رسيد.
آرى اگر پدر و مادر بشر، بزمين نمى آمدند، کى ميتوانستند متوجه فقر، و ذلت ، و مسکنت ، و حاجت ، و قصور، خود شوند؟ و چگونه بدون برخورد با تعب و زحمت و رنج زندگى ، به روح و راحت در حظيره القدس ، و جوار رب العالمين مى رسيدند؟ و براى جلوه کردن اسماء حسناى خدا، از عفو، و مغفرت ، و رافت ، و توبه ، و ستر، و فضل ، و رافت ، و رحمت ، موردى يافت نميشد چون مورد اين اسماء حسناى خدا، گنه کارانند، و خدا را در ايام دهر نسيم هاى رحمتى است ، که از آن بهره مند نميشوند، مگر گنه کارانى که متعرض آن شوند، و خود را در معرض آن قرار دهند.
پس اين توبه همان است که بخاطر آن راه هدايت را بروى انسان گشودند، تا آنرا مسير خود قرار دهند، و تنظيف منزلى است ، که بايد در آنجا سکونت کنند، و بدنبال همان راه و آن هدايت بود، که در هر عصرى دينى ، و ملتى براى بشر تشريع شد.
دليل اين معنا کلام خدا است ، که مى بينى مکرر سخن از توبه آورده ، و آنرا برايمان مقدم ذکر کرده ، مثلا فرموده : «فاستقم کما امرت ، و من تاب معک ،» (آنطور که مامور شده اى استقامت بورز، هم خودت و هم هر کس که با تو توبه کرده ) و نيز فرموده : «و انى لغفار لمن تاب و آمن »، (من آمرزنده ام براى هر کس که توبه کند، و ايمان آورد)، و آيات ديگرى نظير آن .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰۶
اولين فرمان خداوند در تشريع دين براى آدم و ذريه او
قلنا اهبطوا منها جميعا فاما ياتينکم منى هدى ... اين آيه اولين فرمانى است که در تشريع دين ، براى آدم و ذريه او صادر شده ، دين را در دو جمله خلاصه کرده ، که تا روز قيامت چيزى بر آن دو جمله اضافه نميشود.
و خواننده عزيز اگر در اين داستان ، يعنى داستان بهشت و مخصوصا در آن شرحى که در سوره طه آمده ، دقت کند، خواهد ديد که جريان داستان طورى بوده ، که ايجاب مى کرده ، خداوند اين قضاء را درباره آدم و ذريه اش براند، و اين دو جمله را در اولين فرمانش قرار بدهد، خوردن آدم از آن درخت ايجاب کرد، تا قضاء هبوط او، و استقرارش در زمين ، و زندگيش را در آن براند، همان زندگى شقاوت بارى که آنروز وقتى او را از آن درخت نهى مى کرد، از آن زندگى تحذيرش کرد، و زنهارش داد.
و توبه ای که کرد باعث شد قضائى ديگر، و حکمى دوم ، درباره او بکند، و او و ذريه اش را بدين وسيله احترام کند، و با هدايت آنان بسوى عبوديت خود، آب از جوى رفته او را بجوى بازگرداند.
پس قضائى که اول رانده شد، تنها زندگى در زمين بود، ولى با توبه اى که کرد، خداوند همان زندگى را زندگى طيب ، و طاهرى کرد، بنحويکه هدايت بسوى عبوديت را با آن زندگى ترکيب نموده ، يک زندگى خاصى از ترکيب دو زندگى زمينى و آسمانى فراهم آورد.
اين آن نکته ايست که از تکرار او بهبوط در اين سوره استفاده ميشود، چون در اين سوره ، يکبار مى فرمايد: «و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو، ولکم فى الارض مستقر، و متاع الى حين »، (گفتيم : همگى بزمين هبوط کنيد، در حاليکه بعضى دشمن بعض ديگر هستيد، و تا مدتى معين در آن منزل کنيد و تمتع ببريد)، بار دوم مى فرمايد: «قلنا اهبطوا منها جميعا فاما ياتينکم منى هدى »، (گفتيم همگى از بهشت فرود شويد، پس هر گاه هدايتى از من بسوى شما آمد، و البته خواهد آمد) الخ.
رده:تفسیر المیزان