تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳۲

يک بحث روايتى (شامل روايتى از رسول خدا درباره راءس مصاديق «الذين آمنوا» على عليه السلام ) در تفسير الدر المنثور استکه ابونعيم در حليه از ابن عباس روايت کرده که گفت : رسولخدا (ص ) فرمود: خدايتعالى هيچ آيه اى که در آن «يا ايها الذين آمنوا» باشد نازل نفرموده ، مگر آنکه على بن ابيطالب در راءس آن ، و امير آنست . مؤ لف : اين روايت رواياتى ديگر را که در شاءن نزول آياتى بسيار وارد شده ، که فرموده اند درباره على و يا اهل بيت نازل شده تاءييد مى کند، نظير آيه : «کنتم خير امة اخرجت للناس »، و آيه : «لتکونوا شهداء على الناس »، و آيه : «وکونوا مع الصادقين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۶ آيات ۱۰۶ - ۱۰۷ بقره مَا نَنسخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بخَيرٍ مِّنهَا أَوْ مِثْلِهَا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۱۰۶) أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْک السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا لَکم مِّن دُونِ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصِيرٍ(۱۰۷) ترجمه آيات ما هيچ آيه اى را نسخ نمى کنيم و از يادها نمى بريم مگر آنکه بهتر از آن و يا مثل آنرا مى آوريم مگر هنوز ندانسته اى که خدا بر هر چيزى قادر است (۱۰۶) مگر ندانسته اى که ملک آسمانها و زمين از آن خداست و شما بغير از خدا هيچ سرپرست و ياورى نداريد (۱۰۷) معنى «نسخ » و مراد از «نسخ آيه » بيان آيات اين دو آيه مربوط بمسئله نسخ است ، و معلوم است که نسخ بآن معنائى که در اصطلاح فقها معروف است ، يعنى بمعناى (کشف از تمام شدن عمر حکمى از احکام )، اصطلاحى است که از اين آيه گرفته شده ، و يکى از مصاديق نسخ در اين آيه است و همين معنا نيز از اطلاق آيه استفاده ميشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۷ «ما ننسخ من آية » کلمه (نسخ ) بمعناى زايل کردن است ، وقتى ميگويند: «نسخت الشمس الظل »، معنايش ‍ اينستکه آفتاب سايه را زايل کرد، و از بين برد، در آيه : «وما ارسلنا من قبلک من رسول ولا نبى ، الا اذا تمنى ، اءلقى الشيطان فى امنيتة ، فينسخ اللّه ما يلقى الشيطان »، (هيچ رسولى و پيامبرى نفرستاديم ، مگر آنکه وقتى شيطان چيزى در دل او مى افکند، خدا القاء شيطانى را از دلش زايل مى کرد)، بهمين معنا استعمال شده است . معناى ديگر کلمه نسخ ، نقل يک نسخه کتاب به نسخه اى ديگر است ، و اين عمل را از اين جهت نسخ ميگويند، که گوئى کتاب اولى را از بين برده ، و کتابى ديگر بجايش آورده اند، و بهمين جهت در آيه : «واذا بدلنا آية مکان آية ، واللّه اعلم بما ينزل ، قالوا: انما انت مفتر، بل اکثرهم لايعلمون » بجاى کلمه نسخ کلمه تبديل آمده ، مى فرمايد: چون آيتى را بجاى آيتى ديگر تبديل مى کنيم ، با اينکه خدا داناتر است باينکه چه نازل مى کند ميگويند: تو دروغ مى بندى ، ولى بيشترشان نميدانند. و بهر حال منظور ما اين است که بگوئيم : از نظر آيه نامبرده نسخ باعث نميشود که خود آيت نسخ شده بکلى از عالم هستى نابود گردد، بلکه حکم در آن عمرش کوتاه است ، چون بوضعى وابسته است که با نسخ ، آن صفت از بين مى رود. و آن صفت صفت آيت ، و علامت بودن است ، پس خود اين صفت بضميمه تعليل ذيلش که مى فرمايد: (مگر نميدانى که خدا بر هر چيز قادر است )، بما مى فهماند که مراد از نسخ از بين بردن اثر آيت ، از جهت آيت بودنش ميباشد، يعنى از بين بردن علامت بودنش ، با حفظ اصلش ، پس با نسخ اثر آن آيت از بين مى رود، و اما خود آن باقى است ، حال اثر آن يا تکليف است ، و يا چيزى ديگر. و اين معنا از پهلوى هم قرار گرفتن نسخ و نسيان بخوبى استفاده ميشود، چون کلمه (ننسها) از مصدر انساء است ، که بمعناى از ياد ديگران بردن است ، همچنانکه نسخ بمعناى از بين بردن عين چيزيست ، پس معناى آيه چنين ميشود که ما عين يک آيت را بکلى از بين نمى بريم ، و يا آنکه يادش را از دلهاى شما نمى بريم ، مگر آنکه آيتى بهتر از آن و يا مثل آن مى آوريم . مفهوم «آيت » و اقسام آيات الهى و اما اينکه آيت بودن يک آيت بچيست ؟ در جواب ميگوئيم : آيت ها مختلف ، و حيثيات نيز مختلف ، و جهات نيز مختلف است ، چون بعضى از قرآن آيتى است براى خداى سبحان ، باعتبار اينکه بشر از آوردن مثل آن عاجز است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۸ و بعضى ديگرش که احکام و تکاليف الهيه را بيان مى کند، آيات اويند، بدان جهت که در انسانها ايجاد تقوى نموده ، و آنانرا بخدا نزديک مى کند، و نيز موجودات خارجى آيات او هستند، بدان جهت که با هستى خود، وجود صانع خود را با خصوصيات وجوديشان از خصوصيات صفات و اسماء حسناى صانعشان حکايت مى کنند، و نيز انبياء خدا و اوليائش ، آيات او هستند، بدان جهت که هم با زبان و هم با عمل خود، بشر را بسوى خدا دعوت مى کنند، و همچنين چيزهائى ديگر. و بنابراين کلمه آيت مفهومى دارد که داراى شدت و ضعف است ، بعضى از آيات در آيت بودن اثر بيشترى دارند، و بعضى اثر کمترى ، همچنانکه از آيه : «لقد رآى من ايات ربه الکبرى »، (او در آن جا از آيات بزرگ پروردگارش را بديد)، نيز بر مى آيد، که بعضى آيات از بعضى ديگر در آيت بودن بزرگتر است . ازسوى ديگر بعضى از آيات در آيت بودن تنها يک جهت دارند، يعنى از يک جهت نمايشگر و ياد آورنده صانع خويشند، و بعضى از آيات داراى جهات بسيارند، و چون چنين است نسخ آيت نيز دو جور است ، يکى نسخ آن بهمان يک جهتى که دارد، و مثل اينکه بکلى آنرا نابود کند، و يکى اينکه آيتى را که از چند جهت آيت است ، از يک جهت نسخ کند، و جهات ديگرش را بآيت بودن باقى بگذارد، مانند آيات قرآنى ، که هم از نظر بلاغت ، آيت و معجزه است ، و هم از نظر حکم ، آنگاه جهت حکمى آنرا نسخ کند، و جهت ديگرش همچنان آيت باشد. اين عموميت را که ما از ظاهر آيه شريفه استفاده کرديم ، عموميت تعليل نيز آنرا افاده مى کند، تعليلى که از جمله ، الم تعلم ان اللّه على کل شى ء قدير، الم تعلم ان اللّه له ملک السموات والارض ... بر مى آيد، چون انکاريکه ممکن است درباره نسخ توهم شود، و يا انکاريکه از يهود در اين باره واقع شده ، و روايات شاءن نزول آنرا حکايت کرده ، اشاره به دو اعتراض بر مساءله نسخ و بالاخره انکاری که ممکن است نسبت بمعناى نسخ بذهن برسد، از دو جهت است: جهت اول اينکه کسى اشکال کند که : آيت اگر از ناحيه خدايتعالى باشد، حتما مشتمل بر مصلحتى است که چيزى بغير آن آيت آن مصلحت را تاءمين نمى کند و با اين حال اگر آيت نسخ شود، لازمه اش قوت آن مصلحت است ، چيزى هم که کار آيت را بکند، و آن مصلحت را حفظ کند، نيست ، چون گفتيم هيچ چيزى در حفظ مصلحت کار آيت را نميکند، و نميتواند فائده خلقت را اگر آيت تکوينى باشد ، و مصلحت بندگان را - اگر آيت تشريعى باشد ، تدارک و تلافى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۹ شاءن خدا هم مانند شاءن بندگان نيست ، علم او نيز مانند علم آنان نيست که بخاطر دگرگونگى عوامل خارجى ، دگرگون شود، يک روز علم بمصلحتى پيدا کند، و بر طبق آن حکمى بکند، روز ديگر علمش بمصلحتى ديگر متعلق شود، که ديروز تعلق نگرفته بود، و در نتيجه بحکم ديگرى حکم کند، و حکم سابقش باطل شود، و در نتيجه هر روز حکم نوى براند، و رنگ تازه اى بريزد، همانطور که بندگان او بخاطر اينکه احاطه علمى بجهات صلاح اشياء ندارند، اينچنين هستند، احکام و اوضاعشان با دگرگونگى علمشان بمصالح و مفاسد و کم و زيادى و حدوث و بقاء آن ، دگرگون ميشود، که مرجع و خلاصه اين وجه اينستکه : نسخ ، مستلزم نفى عموم و اطلاق قدرت است ، که در خدا راه ندارد. وجه دوم اين استکه قدرت هر چند مطلقه باشد، الا اينکه با فرض تحقق ايجاد، و فعليت وجود، ديگر تغيير و دگرگونگى محال است ، چون چيزيکه موجود شد، ديگر از آنوضعى که بر آن هستى پذيرفته ، دگرگون نميشود، و اين مسئله ايست ضرورى . مانند انسان در فعل اختياريش ، تا مادامى که از او سر نزده ، اختيارى او است ، يعنى مى تواند آنرا انجام دهد، و مى تواند انجام ندهد، اما بعد از انجام دادن ، ديگر اين اختيار از کف او رفته ، و ديگر فعل ، ضرورى الثبوت شده است . و برگشت اين وجه باين استکه نسخ ، مستلزم اين استکه ملکيت خدايرا مطلق ندانيم ، و جواز تصرف او را منحصر در بعضى امور بدانيم ، يعنى مانند يهود بگوئيم : او نيز مانند انسانها وقتى کارى را کرد ديگر زمام اختيارش نسبت بآن فعل از دستش مى رود، چه يهود گفتند: «يداللّه مغلولة » (دست خدا بسته است). استنباط پاسخ آنها از آيه کريمه لذا در آيه مورد بحث در جواب از شبهه اول پاسخ مى گويد، باينکه : «الم تعلم ان اللّه على کل شى ء قدير»؟ يعنى مگر نمى دانى که خدا بر همه چيز قادر است ، و مثلا مى تواند بجاى هر چيزيکه فوت شده ، بهتر از آنرا و يا مثل آن را بياورد؟ و از شبهه دوم بطور اشاره پاسخ گفته باينکه : «الم تعلم ان اللّه له ملک السموات و الارض ؟ و مالکم من دون الله من ولى ولا نصير؟» يعنى وقتى ملک آسمانها و زمين از آن خداى سبحان بود، پس او مى تواند بهر جور که بخواهد در ملکش تصرف کند، و غير خدا هيچ سهمى از مالکيت ندارد، تا باعث شود جلو يک قسم از تصرفات خداى سبحان را بگيرد، و سد باب آن کند. پس هيچکس مالک هيچ چيز نيست ، نه ابتداء و نه با تمليک خدايتعالى ، براى اينکه آنچه را هم که خدا بغير خود تمليک کند، باز مالک است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۰ بخلاف تمليکى که ما بيکديگر مى کنيم ، که وقتى من خانه خود را بديگرى تمليک مى کنم در حقيقت خانه ام را از ملکيتم بيرون کرده ام ، و ديگر مالک آن نيستم ، و اما خدايتعالى هر چه را که بديگران تمليک کند، در عين مالکيت ديگران ، خودش نيز مالک است ، نه اينکه مانند ما مالکيت خود را باطل کرده باشد. پس اگر به حقيقت امر بنگريم ، مى بينيم که ملک مطلق و تصرف مطلق تنها از آن او (خدا) است ، و اگر بملکى که بما تمليک کرده بنگريم ، و متوجه باشيم که ما استقلالى در آن نداريم ، مى بينيم که او ولى ما در آن نعمت است ، و چون باستقلال ظاهرى خود که او بما تفضل کرده بنگريم با اينکه در حقيقت استقلال نيست ، بلکه عين فقر است بصورت غنى ، و عين تبعيت است بصورت استقلال مع ذلک مى بينيم با داشتن اين استقلال بدون اعانت و يارى او، نميتوانيم امور خود را تدبير کنيم ، آنوقت درک مى کنيم که او ياور ما است. و اين معنا که در اينجا خاطر نشان شد، نکته ايست که از حصر در آيه استفاده ميشود حصريکه از ظاهر، «ان اللّه له ملک السموات و الارض » بر مى آيد پس ميتوان گفت : دو جمله «الم تعلم ان اللّه على کل شى ء قدير» و «الم تعلم ان اللّه له ملک السموات و الارض » دو جمله مرتب هستند، مرتب بآن ترتيبى که ميانه دو اعتراض هست . و دليل بر اينکه اعتراض بر مسئله نسخ دو اعتراض است ، و آيه شريفه پاسخ از هر دو است ، اين است که آيه شريفه بين دو جمله فصل انداخته ، و بدون وصل آورده يعنى بين آندو، واو عاطفه نياورده است ، و جمله «وما لکم من دون اللّه من ولى ولا نصير»، هم مشتمل بر پاسخ ديگرى از هر دو اعتراض است ، البته پاسخ جداگانه اى نيست ، بلکه بمنزله متمم پاسخهاى گذشته است . مى فرمايد: و اگر نخواهيد ملک مطلق خدا را در نظر بگيريد، بلکه تنها ملک عاريتى خود را در نظر مى گيريد، که خدا بشما رحمت کرده ، همين ملک نيز از آنجا که بخشش اوست ، و جدا از او و مستقل از او نيست ، پس باز خدا به تنهائى ولى شما است ، و در نتيجه ميتواند در شما و در مايملک شما هر قسم تصر فى که بخواهد بکند. و نيز اگر نخواهيد به عدم استقلال خودتان در ملک بنگريد، بلکه تنها ملک و استقلال ظاهرى خود را در نظر گرفته ، و در آن جمود بخرج داديد، باز هم خواهيد ديد که همين استقلال ظاهرى و ملک و قدرت عاريتى شما، خود بخود براى شما تاءمين نميشود، و نميتواند خواسته شما را برآورد، و مقاصد شما را رام شما کند، و به تنهائى مقصود و مراد شما را رام و مطيع قصد و اراده شما کند، بلکه با داشتن آن ملک و قدرت مع ذلک محتاج اعانت و نصرت خدا هستيد، پس ‍ تنها ياور شما خدا است ، و در نتيجه او ميتواند از اين طريق ، يعنى از طريق يارى ، هر رقم تصرفى که خواست بکند، پس خدا در امر شما از هر راهى که طى کنيد، ميتواند تصرف کند، (دقت فرمائيد.) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۱ در جمله : «ومالکم من دون اللّه » بجاى ضمير، اسم ظاهر آمده ، يعنى بجاى اينکه بفرمايد: «دونه » فرموده «دون اللّه »، و اين بدان جهت بوده که جمله مورد بحث بمنزله جمله مستقل ، و جدا از ما قبل بوده ، چون جملات ما قبل در دادن پاسخ از اعتراضات تمام بوده ، و احتياجى بآن نداشته است . پنج نکته پيرامون نسخ پس از آنچه که گذشت پنج نکته روشن گرديد، اول اينکه نسخ تنها مربوط باحکام شرعى نيست بلکه در تکوينيات نيز هست ، دوم اينکه نسخ همواره دو طرف ميخواهد، يکى ناسخ ، و يکى منسوخ ، و يا يک طرف فرض ندارد، سوم اينکه ناسخ آنچه را که منسوخ از کمال و يا مصلحت دارد، واجد است . چهارم اينکه ناسخ از نظر صورت با منسوخ تنافى دارد، نه از نظر مصلحت چون ناسخ نيز مصلحتى دارد، که جا پر کن مصلحت منسوخ است ، پس تنافى و تناقض که در ظاهر آندو است ، با همين مصلحت مشترک که در آندو است ، برطرف ميشود، پس اگر پيغمبرى از دنيا برود، و پيغمبرى ديگر مبعوث شود، دو مصداق از آيت خدا هستند که يکى ناسخ ديگرى است . اما از دنيا رفتن پيغمبر اول که خود بر طبق جريان ناموس طبيعت است که افرادى بدنيا آيند، و در مدتى معين روزى بخورند و سپس هنگام فرا رسيدن اجل از دنيا بروند و اما آمدن پيغمبرى ديگر و نسخ احکام دينى آن پيغمبر، اين نيز بر طبق مقتضاى اختلافى است که در دوره هاى بشريت است ، چون بشر رو بتکامل است و بنابراين وقتى يک حکم دينى بوسيله حکمى ديگر نسخ ميشود، از آنجا که هر دو مشتمل بر مصلحت است و علاوه بر اين حکم پيامبر دوم براى مردم پيامبر اول صلاحيت ندارد، بلکه براى آنان حکم پيغمبر خودشان صالح تر است و براى مردم دوران دوم حکم پيامبر دوم صالح تر است ، لذا هيچ تناقضى ميان اين احکام نيست و همچنين اگر ما ناسخ و منسوخ را نسبت باحکام يک پيغمبر بسنجيم ، مانند حکم عفو در ابتداى دعوت اسلام که مسلمانان عده اى داشتند و عده اى نداشتند و چاره اى جز اين نبود که ظلم و جفاى کفار را ناديده بگيرند و ايشانرا عفو کنند و حکم جهاد بعد از شوکت و قوت يافتن اسلام و پيدايش رعب در دل کفار و مشرکين که حکم عفو در آنروز بخاطر آن شرائط مصلحت داشت و در زمان دوم مصلحت نداشت و حکم جهاد در زمان دوم مصلحت داشت ، ولى در زمان اول نداشت . آيات منسوخه نوعا لحنى دارند که مى فهمانند بزودى نسخ خواهند شد از همه اينها که بگذريم آيات منسوخه نوعا لحنى دارند که بطور اشاره مى فهمانند که بزودى نسخ خواهند شد و حکم در آن براى ابد دوام ندارد، مانند آيه : «فاعفوا و اصفحوا حتى ياءتى اللّه بامره »، (فعلا عفو کنيد و ناديده بگيريد تا خداوند امر خود را بفرستد)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۲ که بروشنى مى فهماند: حکم عفو و گذشت دائمى نيست و بزودى حکمى ديگر مى آيد، که بعدها بصورت حکم جهاد آمد. و مانند حکم زنان بدکاره که فرموده : «فامسکو هن فى البيوت ، حتى يتوفيهن الموت اءو يجعل اللّه لهن سبيلا»، (ايشان را در خانه ها حبس کنيد تا مرگشان برسد و يا خدا راهى برايشان معين کند)، که باز بوضوح مى فهماند حکم حبس موقتى است و همينطور هم شد و آيه شريفه با آيه تازيانه زدن بزناکاران نسخ گرديد، پس جمله : «حتى ياءتى اللّه بامره » در آيه اول و جمله «او يجعل اللّه لهن سبيلا» در آيه دوم خالى از اين اشعار نيستند که حکم آيه موقتى است و بزودى دستخوش نسخ خواهند شد. پنجم اينکه آن نسبت که ميانه ناسخ و منسوخ است ، غير آن نسبتى است که ميانه عام و خاص و مطلق و مقيد، و مجمل و مبين است ، براى اينکه تنافى ميانه ناسخ و منسوخ بعد از انعقاد ظهور لفظ است ، باين معنا که ظهور دليل ناسخ در مدلول خودش تمام است و با اين حال دليل ديگر بر ضد آن مى رسد که آنهم ظهورش در ضديت دليل منسوخ تمام است آنگاه رافع اين تضاد و تنافى ، همانطور که گفتيم حکمت و مصلحتى است که در هر دو هست . بخلاف عام و خاص ، و مطلق و مقيد، و مجمل و مبين ، که ظهور دليل عام و مطلق و مجمل ، قبل از جستجو از دليل مخصص و مقيد و مبين ظهورى تمام نيست وقتى دليل مخصص پيدا شد، با قوتى که در ظهور لفظى آن هست ، دليل عام را تخصيص مى زند و همچنين وقتى دليل مقيد پيدا شد، با قوت ظهور لفظيش دليل مطلق را تفسير مى کند و نيز وقتى دليل مبين پيدا شد، با قوت ظهورش بيانگر دليل مجمل ميشود که تفصيل آن در فن اصول فقه بيان شده است و همچنين است تنافى ميانه دو آيه ايکه يکى محکم است و يکى متشابه که انشاءاللّه بحث از آن در ذيل آيه : «منه آيات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات » از نظر خواننده عزيز خواهد گذشت . «او ننسها» اين کلمه بصورت نون مضمومه و سين بصداى کسره قرائت شده که بنابراين مشتق از انساء خواهد بود که بمعناى بردن چيزى از خزينه علم و خاطر کسى است و توضيحش گذشت که خدا چگونه ياد چيزى را از دل کسى مى برد. و اين خود کلامى است مطلق و بدون قيد و يا بعنايتى ديگر، عام و بدون مخصص که اختصاصى برسولخدا (ص ) ندارد و بلکه ميتوان گفت اصلا شامل آنجناب نميشود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۳ براى اينکه آيه : «سنقرئک فلا تنسى ، الا ما شاءاللّه »: (بزودى بتو قدرت خواندن ميدهيم ، بطوريکه ديگر آنرا فراموش نخواهى کرد مگر چيزيرا که خدا بخواهد). که از آيات مکى است و قبل از آيه نسخ مورد بحث که مدنى است نازل شده ، فراموشى را از رسولخدا نفى مى کند و ميفرمايد: تو ديگر هيچ آيه اى را فراموش نميکنى ، با اين حال ديگر چگونه انساء آيه اى از آيات شامل رسولخدا (ص ) ميشود؟ خواهى گفت : در آخر آيه هفتم از سوره اعلى ، جمله : «الا ما شاءاللّه » آمده و از آن فهميده مى شود که اگر خدا بخواهد، رسول خدا (ص ) نيز فراموش ميکند، در پاسخ مى گوئيم : اين استثناء مانند استثناء در آيه : «خالدين فيها مادامت السموات و الارض ، الا ماشاء ربک ، عطاء غير مجذوذ»، (در حالى که همواره و جاودانه در آن بهشت ها هستند، مادام که آسمانها و زمين هستند، «الا ماشاء ربک » (و اين عطائى است که قطع شدن برايش نيست ) مى باشد که در آيه اى قرار گرفته که سه بار جاودانگى بهشتيانرا تکرار کرده ، هم با کلمه «خالدين » و هم با جمله : «ما دامت السموات و الارض » و هم با جمله : «عطاء غير مجذوذ». پس مى فهميم که اين استثناء براى اين نيست که بفهماند يک روزى اهل بهشت از بهشت بيرون ميشوند، بلکه تنها باين منظور آمده که بفهماند خدا مانند شما انسانها نيست که وقتى کارى از شما سر زد ديگر قدرت و اختيار قبل از انجام آن از دستتان بيرون مى شود، بلکه خدا بعد از انجام هر کار باز قدرت قبل از انجام را دارد، وجه استثنا در (الا ماشاء اللّه ) بمعنى اثبات فراموشى در مواردى که خدا بخواهد نيست در آيه مورد بحث هم استثناء براى همين معنا آمده ، نه اينکه بخواهد بگويد: تو آيات قرآن را فراموش نمى کنى ، مگر آن آياتى را که خدا بخواهد، چون اگر منظور اين بود، ديگر جمله : «فلا تنسى »، (پس ديگر فراموش نميکنى ) معنا نداشت چون از اين جمله بر مى آيد که فراموش نکردن يک عنايتى است که خدا بشخص آنجناب کرده و منتى است که بر آنجناب نهاده و اگر مراد اين بود که بفرمايد: هر چه را فراموش کنى به مشيت خدا فراموش کرده اى ، اختصاصى براى رسول خدا (ص ) نميشد چون هر صاحب حافظه اى از انسان و ساير حيوانات ، هر چه را بياد داشته باشند و هر چه را از ياد ببرند، همه اش مشيت خدا است. رسول خدا (ص ) هم قبل از نزول اين آيه و اين اقراء امتنانى که آيه : «سنقرئک فلا تنسى » وعده آن را مى دهد، هر چه بياد ميداشت و يا از ياد مى برد بمشيت خدايتعالى بود، و آيه نامبرده هيچ عنايت زائدى براى آنجناب اثبات نمى کند، در حالى که ميدانيم در مقام اثبات چنين عنايتى است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۴ پس استثناء در آن جز اثبات اطلاق قدرت ، هيچ منظورى ندارد مى خواهد بفرمايد ما قدرت خواندن بتو ميدهيم و تو ديگر تا ابد آن را از ياد نميبرى و خدا با اين حال قدرت آن را دارد که آن را از يادت ببرد، (دقت فرمائيد). همه اينها بر اساس قرائنى بود که گفتيم ، البته بعضى از قاريان جمله مورد بحث را با فتحه نون و با همزه خوانده اند که بنابراين قرائت کلمه مورد بحث از ماده (ن سين ء ) گرفته شده ، و (نسى ء) به معناى تاءخير انداختن است و معناى آيه بنابراين قرائت چنين مى شود: که ما هيچ آيتى را با از بين بردن نسخش نمى کنيم و با تاءخير اظهار آن ، عقبش ‍ نمى اندازيم ، مگر آنکه آيتى بهتر از آن يا مانند آن مى آوريم و تصرف الهى با تقديم و تاءخير در آيات خود باعث فوت کمال و يا فوت مصلحتى نمى شود. دليل بر اينکه مراد بيان اين نکته است ، که تصرف الهى همواره بر طبق کمال و مصلحت است ، جمله : «بخير منها، او مثلها» است ، چون خيريت هميشه با کمال موجود و يا مصلحت حکم مجعول ملازم است و در ظرف وجود است ، که موجودى در خيريت مماثل موجودى ديگر و يا بهتر از آن ميشود، (دقت فرمائيد). بحث روايتى روايات بسيارى از طرق شيعه و سنى از رسول خدا (ص ) و صحابه آن جناب و ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) در اين باره رسيده که در قرآن ناسخ و منسوخ هست . و در تفسير نعمانى از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت آمده که آنجناب بعد از معرفى عده اى از آيات منسوخ و آياتى که آنها را نسخ کرده ، فرموده : و آيه : «و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون »، (من جن و انس را نيافريدم مگر براى اينکه عب ادتم کنند.) با آيه : «و لايزالون مختلفين ، الا من رحم ربک ، و لذلک خلقهم »، (و پيوسته در اختلافند مگر آنهائى که پروردگارت رحمشان کرده باشد و بهمين منظور هم خلقشان کرده ) نسخ شده ، چون در اولى غرض از خلقت را عبادت معرفى مى کرد و در اين آيه ميفرمايد براى اينکه رحمشان کند خلقشان کرده . مؤ لف : اين روايت دلالت دارد بر اينکه امام (عليه السلام ) نسخ در آيه را اعم از نسخ قرآنى يعنى نسخ حکم شرعى دانسته و بنا بفرمايش امام آيه دومى حقيقتى را اثبات مى کند که باعث مى شود حقيقت مورد اثبات آيه اولى تحديد شود و بعبارتى روشن تر اينکه آيه اولى غرض از خلقت را پرستش خدا معرفى مى کرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۵ در حالى که مى بينيم که بسيارى از مردم از عبادت او سر باز مى زنند و از سوى ديگر خداى تعالى هيچگاه در غرضهايش مغلوب نمى شود، پس چرا در اين آيه غرض از خلقت همگى را عبادت دانسته است ؟. آيه دوم توضيح مى دهد: که خداوند بندگان را بر اساس امکان اختلاف آفريده و در نتيجه لايزال در مسئله هدايت يافتن و گمراه شدن مختلف خواهند بود و اين اختلاف دامن گير همه آنان مى شود، مگر آن عده اى که عنايت خاصه خدائى دستگيرشان شود و رحمت هدايتش شامل حالشان گردد و براى همين رحمت هدايت خلقشان کرده بود. پس آيه دوم براى خلقت غايت و غرضى اثبات مى کند و آن عبارتست از رحمت مقارن با عبادت و اهتداء و معلوم است که اين غرض تنها در بعضى از بندگان حاصل است ، نه در همه ، با اينکه آيه اول عبادت را غايت و غرض از خلقت همه مى دانست در نتيجه جمع بين دو آيه باين مى شود که غايت خلقت همه مردم بدين جهت عبادت است که خلقت بعضى از بندگان بخاطر خلقت بعضى ديگر است ، باز آن بعض هم خلقتش براى بعض ديگر است تا آنکه باهل عبادت منتهى شود، يعنى آنهائى که براى عبادت خلق شده اند پس اين صحيح است که بگوئيم عبادت غرض از خلقت همه است ، همچنانکه يک مؤ سسه کشت و صنعت ، باين غرض تاءسيس مى شود که از ميوه و فائده آن استفاده شود و در اين مؤ سسه کشت ، گياه هم هست اما براى اينکه آذوقه مرغ و گوسفند شود و کود مرغ و گوسفند عايد درخت گردد و رشد درخت هم وسيله بار آوردن ميوه بيشتر و بهترى شود. پس همانطور که صحيح است بگوئيم کشت علوفه براى سيب و گلابى است و نگهدارى دام هم براى سيب و گلابى است ، در خلقت عالم نيز صحيح است بگوئيم خلقت همه آن براى عبادت است . و بهمين اعتبار است که امام (عليه السلام ) فرموده : آيه دوم ناسخ آيه اول است و نيز در همان تفسير از آنجناب روايت شده که فرمود: آيه : «وان منکم الا واردها کان على ربک حتما مقضيا»، بوسيله «ان الذين سبقت لهم منا الحسنى اولئک عنها مبعدون ، لا يسمعون حسيسها و هم فيما اشتهت انفسهم خالدون ، لا يحزنهم الفزع الاکبر» نسخ شده ، چون در آيه اول مى فرمايد: احدى از شما نيست مگر آنکه بدوزخ وارد مى شود، و در آيه دوم مى فرمايد: (کسانى که از ما بر ايشان احسان تقدير شده ، آنان از دوزخ بدورند و حتى صداى آنرا هم نميشنوند و ايشان در آنچه دوست بدارند جاودانه اند و فزع اکبر هم اندوهناکشان نمى کند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۶ مؤ لف : ممکن است کسى خيال کند که اين دو آيه از باب عام و خاص است ، آيه اولى بطور عموم همه را محکوم مى داند باين که داخل دوزخ شوند و آيه دوم اين عموم را تخصيص مى زند و حکم آن را مخصوص کسانى ميکند که قلم تقدير برايشان احسان ننوشته است . لکن اين توهم صحيح نيست براى اينکه آيه اولى حکم خود را قضاء حتمى خدا مى داند، و قضاء حتمى قابل رفع نيست و نمى شود ابطالش کرد، حال چطور با دليل مخصص نمى شود ابطالش کرد ولى با دليل ناسخ مى شود، انشاءاللّه در تفسير آيه : «ان الذين سبقت لهم منا الحسنى اولئک عنها مبعدون » توضيحش خواهد آمد. و در تفسير عياشى از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: يک قسم از نسخ بداء است که آيه : «يمحو اللّه مايشاء و يثبت و عنده ام الکتاب » مشتمل بر آنست و نيز داستان نجات قوم يونس از اينقرار است . مؤ لف : وجه آن واضح است ، (چون در سابق هم گفتيم که نسخ هم در تشريعيات و احکام هست و هم در تکوينيات و نسخ در تکوينيات همان بداء است که امام فرمود: نجات قوم يونس يکى از مصاديق آنست ). و در بعضى اخبار از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) رسيده : که مرگ امام قبلى و قيام امام بعدى در جاى او را نسخ خوانده اند. مؤ لف : بيان اينگونه اخبار گذشت و اخبار در اين باره يکى دو تا نيست ، بلکه از کثرت بحد استفاضه رسيده است . و در تفسير الدر المنثور است که : عبد بن حميد و ابو داود در کتاب ناسخ و ابن جرير از قتاده روايت کرده که گفت : رسول خدا (ص ) آيه و يا سوره و يا هر چه را از سوره که خدا مى خواست قرائت مى کرد، بعدا برداشته مى شد، و خدا از ياد پيغمبرش مى برد و خداى تعالى در اين باره به پيامبرش فرمود: «ماننسخ من آية او ننسهانات بخير منها» الخ . قتاده سپس در معناى آيه گفته است : خدا ميفرمايد در اين نسخ و انساء، تخفيف ، رخصت ، امر و نهى است . مؤ لف : در تفسير الدر المنثور در معناى انساء روايات زياد ديگرى نيز آورده که از نظر ما همه اش دور ريختنى است براى خاطر اينکه مخالف با کتاب خداست ، که بيانش در ذيل کلمه «ننسها» الخ گذشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۷ آيات ۱۰۸ - ۱۱۵ بقره أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسئَلُوا رَسولَکُمْ کَمَا سئلَ مُوسى مِن قَبْلُ وَ مَن يَتَبَدَّلِ الْکفْرَ بِالايمَانِ فَقَدْ ضلَّ سوَاءَ السبِيلِ(۱۰۸) وَدَّ کثِيرٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَکُم مِّن بَعْدِ إِيمَانِکُمْ کُفَّاراً حَسداً مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَينَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصفَحُوا حَتى يَأْتىَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۱۰۹) وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّکَوةَ وَ مَا تُقَدِّمُوا لاَنفُسِکم مِّنْ خَيرٍ تجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۱۱۰) َقَالُوا لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَن کانَ هُوداً أَوْ نَصارَى تِلْک أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکمْ إِن کنتُمْ صادِقِينَ(۱۱۱) بَلى مَنْ أَسلَمَ وَجْهَهُ للَّهِ وَ هُوَ محْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِندَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ(۱۱۲) وَ قَالَتِ الْيَهُودُ لَيْستِ النَّصارَى عَلى شىْءٍ وَ قَالَتِ النَّصارَى لَيْستِ الْيَهُودُ عَلى شىْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ الْکِتَاب کَذَلِک قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يحْکُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا کانُوا فِيهِ يخْتَلِفُونَ (۱۱۳) وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسجِدَ اللَّهِ أَن يُذْکَرَ فِيهَا اسمُهُ وَ سعَى فى خَرَابِهَا أُولَئک مَا کانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلا خَائفِينَ لَهُمْ فى الدُّنْيَا خِزْىٌ وَ لَهُمْ فى الاَخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۱۱۴) وَ للَّهِ المَْشرِقُ وَ المَْغْرِب فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ(۱۱۵) رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه