المیزان جلد۱ بخش۳۴
و مراد از جمله «الذين اوتوا الکتاب » عده اى از يهود و نصارى هستند که براستى بدين خود متدين بودند و پيروى هوى و هوس نمى کردند و مراد بکلمه (کتاب )، تورات و انجيل است ، و اما اگر مراد از جمله اول را مؤ منين به پيامبر اسلام ، و مراد از کتاب را قرآن بگيريم ، آنوقت معناى آيه چنين مى شود: کسانى که قرآن را بايشان داديم و ايشان بحق آنرا تلاوت ميکنند، همانها هستند که بقرآن ايمان دارند، نه اين پيروان هوى ، که در اينصورت قصر در آيه قصر قلب خواهد بود که باز معنايش در ساير مجلدات گذشت .
«يا بنى اسرائيل اذکروا» تا آخر دو آيه ، در اين دو آيه خاتمه گفتار را به آغاز آن ارجاع داده ، و در اينجا يکدسته از خطابها که به بنى اسرائيل شده ، خاتمه مييابد.
بحث روايتى (درباره تلاوت قرآن )
در ارشاد ديلمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل آيه : الذين آتينا هم الکتاب يتلونه حق تلاوته ...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۲
فرموده : آيات آنرا شمرده شمرده مى خوانند، و در معناى آن تدبر نموده ، باحکامش عمل ميکنند، و بوعده هايش اميد مى بندند، و از تهديدهايش مى هراسند، و از داستانهايش عبرت مى گيرند، او امرش را بکار بسته ، نواهيش را اجتناب مى کنند و بخدا سوگند، معناى حق تلاوت اينست ، نه اينکه تنها آياتش را حفظ کنند، و حروفش را درس بگيرند و سوره هايش را بخوانند و بند بند آنرا بشناسند که مثلا فلان سوره ده يکش چند آيه و پنج يکش چند است .
و بسيار کسانى که حروف آن را کاملا از مخرج اداء ميکنند، ولى حدود آن را ضايع ميگذارند، بلکه تلاوت به معناى تدبر در آيات آن ، و عمل به احکام آنست ، همچنانکه خداى تعالى فرموده : «کتاب اءنزلناه اليک مبارک ، ليدبروا آياته »، (کتابى است مبارک که بتو نازل کرديم ، تا در آياتش تدبر کنند).
و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده ، که در تفسير جمله : «يتلونه حق تلاوته » فرموده : يعنى وقتى بايات راجع به بهشت و دوزخش ميرسند مى ايستند و فکر ميکنند.
و در کافى از آنجناب روايت کرده که در تفسير اين آيه فرموده : اينان که قرآن را بحق تلاوتش تلاوت ميکنند، امامان امتند.
مؤ لف : اين روايت از باب جرى يعنى تطبيق آيه به مصداق روشن و کامل آن است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۳
آيه ۱۲۴ بقره
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِکلِمَتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنى جَاعِلُک لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّيَّتى قَالَ لا يَنَالُ عَهْدِى الظالِمِينَ(۱۲۴)
«ترجمه آیات»
و چون پروردگار ابراهيم ، وى را با صحنه هائى بيازمود و او بحد کامل آن امتحانات را انجام بداد، بوى گفت : من تو را امام خواهم کرد ابراهيم گفت : از ذريه ام نيز کسانى را بامامت برسان فرمود عهد من بستمگران نمى رسد (۱۲۴)
«بیان آیات»
اين آيه بفرازى ديگر شروع شده و آن ذکر پاره اى از داستانهاى ابراهيم (عليه السلام ) است که نسبت بآيات مربوط به قبله و تغيير آن از بيت المقدس بطرف کعبه بمنزله مقدمه و زمينه چينى است ، و همچنين نسبت بآيات راجعه بحج ، و بيانيکه در خلال آن درباره حقيقت دين حنيف اسلامى و مراتب آن بميان آمده ، مرتبه اول بيان اصول معارف اسلامى و مرتبه دوم اخلاق و مرتبه سوم احکام فرعيه که همه اينها بطور اجمال در آن آيات آمده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۴
و آيات نامبرده اين معنا را نيز در برگرفته که خدايتعالى ابراهيم (عليه السلام ) را بچند خصيصه اختصاص داده ، يکى بامامت و يکى به بناى کعبه و ديگر بعثتش براى دعوت بدين توحيد.
ابراهيم (ع ) در اواخر عمر به امامت رسيد
و اذ ابتلى ابراهيم ربه بنا بر آنچه گفتيم اين آيه شريفه اشاره دارد باينکه خدايتعالى مقام امامت را باو داد و اين واقعه در اواخر عمر ابراهيم (عليه السلام ) اتفاق افتاده ، در دوران پيريش و بعد از تولد اسماعيل و اسحاق (عليه السلام ) و بعد از آنکه اسماعيل و مادرش را از سرزمين فلسطين بسرزمين مکه منتقل کرد، همچنانکه بعضى از مفسرين نيز متوجه اين نکته شده اند.
دليل بر آن اينستکه بعد از جمله : «انى جاعلک للناس اماما» از آنجناب حکايت فرموده که گفت : (و من ذريتى ، پروردگارا امامت را در ذريه ام نيز قرار بده ) و اگر داستان امامت قبل از بشارت ملائکه بتولد اسماعيل و اسحاق بود، ابراهيم (عليه السلام ) علمى و حتى مظنه اى باينکه صاحب ذريه ميشود نميداشت .
چون حتى بعد از بشارت دادن ملائکه باز آنرا باور نکرد و در جواب ملائکه سخنى گفت که نوميدى از اولاددار شدن از آن پيدا است ، و اينک گفتگوى ملائکه با وى :
«ونبئهم عن ضيف ابراهيم ، اذ دخلوا عليه فقالوا سلاما، قال انا منکم و جلون قالوا: لا توجل ، انا نبشرک بغلام عليم قال : ابشر تمونى على اءن مسنى الکبر، فبم تبشرون ؟ قالوا بشرناک بالحق فلاتکن من القانطين »:
به مردم خبر ده از ميهمانان ابراهيم ، آنزمان که بر او در آمدند و سلام گفتند، ابراهيم (چون ديد غذا نخوردند پنداشت دشمنند) گفت : ما از شما بيمناکيم ، گفتند: نه ، مترس که ما تو را بفرزندى دانا بشارت ميدهيم ، گفت : آيا مرا که پيرى مسلطم شده بشارت ميدهيد به چه بشارت ميدهيد؟ گفتند بحق بشارتت ميدهيم ، زنهار که از نوميدان مباش )
و همچنين بطوريکه قرآن حکايت مى کند همسرش نيز اميدى نداشت باينکه صاحب فرزند شود، اينک حکايت قرآن : «وامراته قائمة ، فضحکت ، فبشرناها باسحق ، و من وراء اسحق يعقوب ، قالت يا ويلتى ءالدوانا عجوز و هذابعلى شيخا؟ ان هذا لشى ء عجيب ، قالوا اءتعجبين من امراللّه ؟ رحمت اللّه و برکاته عليکم اهل البيت ، انه حميد مجيد»:
(همسرش ايستاده بود، چون اين گفتگو شنيد بخنديد، ما او را به اسحاق و از پس اسحاق به يعقوب بشارت داديم ، گفت : اى واى ، آيا من بچه مى آورم ، با اين که پيره زالى هستم ، آنهم پير زالى که در جوانيش نازا بود؟! و شوهرم پيرى فرتوت است ، اين بشارت چيزى است عجيب ؟! گفتند: آيا از امر خدا تعجب مى کنى ؟ رحمت خدا و برکات او شامل حال شما اهل بيت است و او حميد و مجيد است ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۵
بطورى که ملاحظه مى کنيد از سراپاى سخنان ابراهيم و همسرش نوميدى مى بارد، و بهمين جهت ملائکه در مقابل ، سخنانى ميگويند که تسلى خاطر آنان باشد، و دلخوششان سازد، پس ابراهيم و خانواده اش اطلاعى نداشتند که بزودى صاحب فرزند مى شوند و با اين حال وقتى مى بينيم بعد از شنيدن اين مژده که خدا او را به مقام امامت ترفيع مى دهد، تقاضا مى کند که اين مقام را به بعضى از ذريه من روزى فرما، مى فهميم که او در حال گفتن اين تقاضا داراى فرزند بوده ، چون سخن ، سخن کسى است که خود را داراى فرزند ميداند و اگر کسى کمترين آشنائى به ادب کلام داشته باشد، آنهم پيامبرى چون ابراهيم خليل ، آنهم در خطاب به پروردگار جليل خود، هرگز بخود اجازه نمى دهد که با اين که نه فرزند داشته و نه اطلاعى از فرزند دار شدنش داشته اينطور سخن بگويد.
و تازه اگر چنين سخنى را از آنجناب احتمال دهيم ، بايد مى گفت : «و من ذريتى ، ان رزقتنى ذرية »، (پروردگارا از ذريه ام نيز، اگر ذريه اى روزيم کردى ، امام قرار بده ) يا عبارتى ديگر که اين قيد و شرط را برساند، پس معلوم ميشود اين درخواست از آنجناب در اواخر عمرش و بعد از بشارت بوده است .
خداوند امامت را بعد از امتحانهايى که از ابراهيم کرد به او بخشيد
علاوه بر اينکه جمله : (و چون ابراهيم را پروردگارش آزمايشها نموده و او در همه آنها پيروز گرديد، و بدين جهت پروردگارش گفت : من تو را امام خواهم کرد) الخ ، دلالت دارد که اين امامت که خدا باو بخشيد، بعد از امتحان هائى بوده که خدا از او کرد و معلوم است که اين امتحانات همان انواع بلاهائى بوده که در زندگى بدان مبتلا شده ، و قرآن کريم بآنها تصريح کرده که روشن ترين آن امتحانها و بلاها، داستان سر بريدن از فرزندش اسماعيل بوده ، مى فرمايد: «قال يا بنى انى اءرى فى المنام انى اذبحک »، تا آنجا که مى فرمايد: «ان هذا لهو البلاء المبين »، (پسرم در خواب مى بينم که من بدست خودم ترا ذبح مى کنم تا آنجا که مى فرمايد بدرستى که اين بلائى است آشکارا).
و اين قضيه در دوران پيرى آن جناب اتفاق افتاده ، همچنان که قرآن در حکايت از آن ميفرمايد: «الحمدلله الذى وهب لى على الکبر، اسمعيل و اسحق ، ان ربى لسميع الدعاء»، (شکر خداى را که در سر پيرى اسماعيل و اسحاق را به من ارزانى داشت ، آرى پروردگار من شنوا و داناى بحاجت است ،)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۶
حال به الفاظ آيه برميگرديم .
و اذ ابتلى ابراهيم ربه ... کلمه «ابتلاء» و بلاء يک معنى دارد، اگر بخواهى بگوئى : من فلان را با فلان عمل و يا پيش آوردن فلان حادثه امتحان کردم ، هم ميتوانى بگوئى : (ابتليته بکذا)، و هم مى توانى بگوئى (بلوته بکذا) و اثر اين امتحان اين است که صفات باطنى او را از قبيل اطاعت و شجاعت و سخاوت و عفت و علم و مقدار وفاء، و نيز صفات متقابل اين نامبرده را ظاهر سازد.
و بهمين جهت امتحان ، جز با برنامه اى عملى صورت نمى گيرد، عمل است که صفات درونى انسان را ظاهر مى سازد، نه گفتار، همان طور که ممکنست درست و راست باشد، ممکن هم هست دروغ و خلاف واقع باشد، همچنان که در آيه : «انا بلوناهم کما بلونا اصحاب الجنة » و آيه : «ان اللّه مبتليکم بنهر» امتحان با عمل صورت گرفته .
اينرا بدان جهت مى گوئيم ، که اگر در آيه مورد بحث امتحان ابراهيم را بوسيله کلمات دانسته ، بفرضى که منظور از کلمات الفاظ بوده باشد، باز بدان جهت است که الفاظ وظائف عملى براى آنجناب معين ميکرده ، و از عهد و پيمانها و دستور العمل ها حکايت مى کرده ، همچنان که در آيه : «و قولوا للناس حسنا» (به مردم نکو بگوئيد) منظور از گفتن ، معاشرت کردن است ، ميخواهد بفرمايد: با مردم به نيکى معاشرت کنيد.
مراد از «کلمة اللّه » در قرآن
«بکلمات فاتمهن » کلمات جمع است و کلمه هر چند در قرآن کريم بر موجودات و اعيان خارجى اطلاق شده ، نه بر الفاظ و اقوال ، مانند: «بکلمة منه اسمه المسيح عيسى بن مريم »، (و کلمه اى از او که نامش عيسى بن مريم بود) ولکن همين نيز بعنايت قول و لفظ است ، باين معنا که ميخواهد بفرمايد: مسيح (عليه السلام ) با کلمه و قول خدا که فرمود: (کن ) خلق شده ، همچنان که فرمود: «ان مثل عيسى عنداللّه کمثل آدم خلقه من تراب ، ثم قال له کن فيکون »، (مثل عيسى نزد خدا، مثل آدم است که او را از خاک بيافريد، و سپس فرمود: (بباش پس موجود شد).
و اين نه تنها در داستان مسيح است ، بلکه هر جا که در قرآن لفظ کلمه را بخدا نسبت داده ، منظورش همين قول «کن فيکون » است ، مانند آيه : «و لا مبدل لکلمات اللّه »، (کسى کلمات خدا را تغيير نمى تواند دهد) و آيه : «لا تبديل لکلمات اللّه »، (تبديلى براى کلمات خدا نيست ) و آيه : (يحق الحق بکلماته ))، (خدا با کلمات خود حق را محقق مى سازد)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۷
و آيه : «ان الذين حقت عليهم کلمة ربک لا يؤ منون »، (آنها که عذاب پروردگارت عليه آنان حتمى شده ، ايمان نمى آورند)، و آيه : «ولکن حقت کلمة العذاب »، ولکن کلمه عذاب حتمى شده ،)
و آيه : «و کذلک حقت کلمة ربک على الذين کفروا، انهم اصحاب النار»، (و اينچنين کلمه پروردگارت بر کسانى که کافر شدند محقق گشت ، که اصحاب آتشند)
و آيه : «و لولا کلمة سبقت من ربک الى اجل مسمى ، لقضى بينهم »، (اگر نبود که کلمه خدا قبلا براى مدتى معين گذشته بود، هر آينه قضاء بين آنان رانده مى شد)
و آيه : «و کلمة اللّه هى العليا» (و کلمه خدا همواره دست بالا است ) و آيه : «قال فالحق و الحق اقول »، (گفت حق اينست که ... و حق مى گويم )
و آيه : «انما قولنا لشى ء اذا اءردناه ، اءن نقول له کن فيکون »، (تنها گفتار ما بچيزى که بخواهيم ايجاد کنيم ، اينست که بآن بگوئيم : بباش و آن چيز موجود شود).
که در همه اينموارد منظور از لفظ (کلمه )، قول و سخن است ، باين عنايت که کار قول را ميکند، چون قول عبارتست از اينکه گوينده آنچه را مى خواهد به شنونده اعلام بدارد، يا باو خبر بدهد، و يا از او بخواهد.
و به همين جهت بسيار مى شود که در کلام خدايتعالى کلمه و يا کلمات به وصف (تمام ) توصيف مى شود، مانند آيه : «و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا، لا مبدل لکلماته »، (کلمه پروردگارت از درستى و عدل تمام شد، هيچ کس نيست که کلمات او را دگرگون سازد)
و آيه : «و تمت کلمة ربک الحسنى على بنى اسرائيل »، (کلمه حسناى پروردگارت بر بنى اسرائيل تمام شد،) کانه کلمه وقتى از گوينده اش سر مى زند هنوز تمام نيست ، وقتى تمام ميشود که لباس عمل بپوشد، آنوقت است که تمام و صدق مى شود.
و اين معنا منافات ندارد با اينکه قول او فعلش باشد، براى اينکه حقايق واقعى حکمى دارد، و عنايات کلامى و لفظى حکمى ديگر دارد، بنابراين آنچه را که خدا خواسته براى پيامبرانش و يا افرادى ديگر فاش سازد، بعد از آن که سرى و پنهان بوده ، و يا خواسته چيزى را بر کسى تحميل کند و از او بخواهد، باين اعتبار اين اظهار را قول و کلام مى ناميم ، براى اينکه کار قول را مى کند، و نتيجه خبر امر و نهى را دارد، و اطلاق قول و کلمه بر مثل اين عمل شايع است . البته وقتى که کار قول و کلمه را بکند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۸
مثلا مى گوئى : (من اينکار را حتما ميکنم ، براى اينکه از دهنم در آمده که بکنم ) با اينکه قبلا در آن باره سخنى نگفته اى ، ولى تنها تصميم انجام آنرا گرفته اى و چون نمى خواهى تصميم خود را بشکنى ، و در آن باره شفاعت احدى را بپذيرى و هيچ سستى در تصميمت پيدا نشده ، لذا اينطور تعبير ميکنى که من چون گفته ام اينکار را مى کنم ، بايد بکنم ،
نظير شعر عنتره که مى گويد:
و قولى کلما جشاءت و جاشت مکانک تحمدى او تستريحى
يعنى سخن من بنفسم وقتى که در ميدان جنگ باضطراب در مى آيد اينست که:
بگويم سر جايت بايست که يا کشته مى شوى و خوشنام و يا دشمن را ميکشى و راحت مى گردى که منظورش از قول تلقين نفس به ثبات و تصميم بر آنست که ثباترا از دست ندهد و تصميم خود را در جائى که دارد يعنى در دلش همچنان حفظ کند، تا اگر در حادثه کشته شد، از ستايش خلق برخوردار شود و اگر بر دشمن پيروز گشت از استراحت برخوردار گردد.
مراد از «کلمات » و «اتهمن » در آيه کريمه
حال که اين نکته را دانستى اين معنا برايت روشن گرديد، که مراد به (کلمات ) در آيه مورد بحث ، قضايائى است که ابراهيم با آنها آزمايش شد، و عهدهائى است الهى ، که وفاى بدانها را از او خواسته بودند، مانند قضيه کواکب ، و بتها، و آتش ، و هجرت ، و قربانى کردن فرزند، و غيره .
و اگر در آيه مورد بحث نامى از اين امتحانات نبرده ، براى اين بود که غرضى به ذکر آنها نداشته ، بله همين که فرموده : (چون از آن امتحانات پيروز در آمدى ما تو را امام خواهيم کرد)، مى فهماند که آن امور امورى بوده که لياقت آنجناب را براى مقام امامت اثبات ميکرده ، چون امامت را مترتب بر آن امور کرد.
پس اين صحنه ها که بر شمرديم ، همان کلمات بوده و اما تمام کردن کلمات به چه معنا است ؟ در پاسخ مى گوئيم اگر ضمير در «اتمهن » بابراهيم برگردد، معنايش اين ميشود که ابراهيم آن کلمات را تمام کرد، يعنى آنچه را خدا از او مى خواست انجام داد، و امتثال نمود، و اما اگر ضمير در آن بخداى تعالى برگردد، همچنانکه ظاهر هم همين است ، آنوقت معنا اين ميشود که خدا آن کلمات را تمام کرد، يعنى توفيق را شامل حال ابراهيم کرد و مساعدتش فرمود تا همانطور که وى ميخواست دستورش را عمل کند.
و اما اينکه بعضى گفته اند: مراد از کلمات جمله ! قال انى جاعلک للناس اماما تا آخر آيات است ، تفسيرى است که نمى شود بآن اعتماد کرد، براى اينکه از اسلوب قرآنى هيچ سابقه ندارد، و معهود نيست که لفظ کلمات را بر جملاتى از کلام اطلاق کرده باشد.
معنى «امامت » و بيان اينکه امامت ابراهيم (ع ) غير نبوت او بوده
انى جاعلک للناس اماما امام يعنى مقتدا و پيشوائى که مردم باو اقتداء نموده ، در گفتار و کردارش پيرويش کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۹
و بهمين جهت عده اى از مفسرين گفته اند: مراد بامامت همان نبوت است ، چون نبى نيز کسى است که امتش در دين خود بوى اقتداء ميکنند، همچنانکه خداى تعالى فرموده : «و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن اللّه »، (ما هيچ پيامبرى نفرستاديم مگر براى اين که باذن او پيروى شود)، ولکن اين تفسير در نهايت درجه سقوط است .
به چند دليل ، اول اينکه کلمه : «اماما» مفعول دوم عامل خودش است و عاملش کلمه «جاعلک » است و اسم فاعل اگر بمعناى گذشته باشد عمل نميکند و مفعول نمى گيرد، وقتى عمل ميکند که يا بمعناى حال باشد و يا آينده و بنابراين قاعده ، جمله «انى جاعلک للناس اماما» وعده اى است بابراهيم (عليه السلام ) که در آينده او را امام ميکند و خود اين جمله و وعده از راه وحى بابراهيم (عليه السلام ) ابلاغ شده ، پس معلوم مى شود قبل از آنکه اين وعده باو برسد، پيغمبر بوده که اين وحى باو شده ، پس بطور قطع امامتى که بعدها باو ميدهند، غير نبوتى است که در آن حال داشته ، (اين جواب را بعضى ديگر از مفسرين نيز گفته اند).
دوم اينکه ما در آغاز گفتار گفتيم : که قصه امامت ابراهيم در اواخر عمر او و بعد از بشارت باسحاق و اسماعيل بوده ، ملائکه وقتى اين بشارت را آوردند که آمده بودند قوم لوط را هلاک کنند، در سر راه خود سرى بابراهيم (عليه السلام ) زده اند و ابراهيم در آن موقع پيغمبرى بود مرسل ، پس معلوم ميشود قبل از امامت داراى نبوت بوده ، در نتيجه پس امامتش غير نبوتش بوده است .
و منشاء اين تفسير و تفاسير ديگر نظير آن ، اينست که الفاظى که در قرآن شريف هست در انظار مردم مبتذل و بى ارج شده ، چون در اثر مرور زمان زياد بر زبانها جارى شده ، خيال کرده اند که معناى همه را ميدانند، و همين خيال باعث شده بر سر آنها ايستادگى و دقت نکنند.
يکى از آن الفاظ لفظ امامت است که گفتيم مفسرين آن را همه جا و بطور مطلق بمعناى نبوت و تقدم و مطاع بودن معنا کرده اند، در حاليکه چنين نيست و اشکالش را فهميدى .
بعضى ديگر از مفسرين آن را بمعناى خلافت و يا وصايت و يا رياست در امور دين و دنيا گرفته اند
و هيچ يک از اينها نبوده براى اينکه معناى نبوت اينستکه شخصى از جانب خدا اخبارى را تحمل کند و بگيرد، و معناى رسالت هم اينستکه بار تبليغ آن گرفته ها را تحمل کند.
و تقدم و مطاع بودن نميتواند معناى امامت باشد، چون مطاع بودن شخص باين معنا است که اوامر و نظريه هاى او را اطاعت کنند، و اين از لوازم نبوت و رسالت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۱۰
و اما خلافت و همچنين وصايت معنائى نظير نيابت دارد و نيابت چه تناسبى با امامت ميتواند داشته باشد؟ و اما رياست در امور دين و دنيا آن نيز همان معناى مطاع بودن را دارد، چون رياست بمعناى اينستکه شخصى در اجتماع مصدر حکم و دستور باشد.
پس هيچ يک از اين معانى با معناى امامت تطبيق نميکند، چون امامت باين معنا است که شخص طورى باشد که ديگران از او اقتداء و متابعت کنند، يعنى گفتار و کردار خود را مطابق گفتار و کردار او بياورند و با اين حال ديگر چه معنا دارد که به پيغمبرى که واجب الاطاعه و رئيس است ، بگويند: «انى جاعلک للناس نبيا»، (من مى خواهم تو را پيغمبر کنم و يا مطاع مردم سازم ، تا آنچه را که با نبوت خود ابلاغ مى کنى اطاعت کنند، و يا مى خواهم تو را رئيس مردم کنم ، تا در امر دين امر و نهى کنى ، و يا مى خواهم تو را وصى يا خليفه در زمين کنم ، تا در ميان مردم در مرافعاتشان بحکم خدا حکم کنى ؟).
حقيقتى که در تحت عنوان «امامت » است
پس امامت بمعناى هيچ يک از اين کلمات نيست ، و چنان هم نيست که همه آن کلمات براى خود معنائى داشته باشند، ولى خصوص لفظ امامت معنائى نداشته و صرفا عنايتى لفظى و تفننى در عبارت باشد، چون صحيح نيست به پيغمبرى که از لوازم نبوتش مطاع بودن است ، گفته شود: من تو را بعد از آنکه سالها مطاع مردم کردم ، مطاع مردم خواهم کرد، و يا هر عبارت ديگرى که اين معنا را برساند، هر چند که عنايت لفظى در کار باشد براى اينکه محذورى که گفتيم با اين حرف ها برطرف نمى شود، و عنايت لفظى اشکال را رفع نميکند و مواهب الهى صرف يک مشت مفاهيم لفظى نيست ، بلکه هر يک از اين عناوين عنوان يکى از حقايق و معارف حقيقى است و لفظ امامت از اين قاعده کلى مستثنى نيست ، آن نيز يک معناى حقيقى دارد، غير حقايق ديگرى که الفاظ ديگر از آن حکايت مى کند.
حال ببينيم آن حقيقت که در تحت عنوان امامت است چيست ؟
نخست بايد دانست که قرآن کريم هر جا نامى از امامت مى برد، دنبالش متعرض هدايت ميشود، تعرضى که گوئى مى خواهد کلمه نامبرده را تفسير کند، از آن جمله در ضمن داستانهاى ابراهيم مى فرمايد:
«و وهبنا له اسحق و يعقوب نافلة ، و کلا جعلنا صالحين ، و جعلنا هم ائمه يهدون بامرنا»، (ما بابراهيم ، اسحاق را داديم ، و علاوه بر او يعقوب هم داديم ، و همه را صالح قرار داديم ، و مقرر کرديم که امامانى باشند بامر ما هدايت کنند).
و نيز مى فرمايد: «و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا، و کانوا بآياتنا يوقنون »، (و ما از ايشان امامانى قرار داديم که بامر ما هدايت مى کردند، و اين مقام را بدان جهت يافتند که صبر مى کردند، و بآيات ما يقين ميداشتند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۱۱
که از اين دو آيه بر مى آيد وصفيکه از امامت کرده ، وصف تعريف است و ميخواهد آنرا بمقام هدايت معرفى کند از سوى ديگر همه جا اين هدايت را مقيد بامر کرده ، و با اين قيد فهمانده که امامت بمعناى مطلق هدايت نيست ، بلکه بمعناى هدايتى است که با امر خدا صورت مى گيرد و اين امر هم همانست که در يکجا درباره اش فرموده : «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون ، فسبحان الذى بيده ملکوت کل شى ء»، (امر او وقتى اراده چيزى کند تنها همين است که بآن چيز بگويد بباش ، و او هست شود، پس منزه است خدائيکه ملکوت هر چيز بدست او است )، و نيز فرموده : «و ما امرنا الا واحدة کلمح بالبصر»: (امر ما جز يکى نيست آنهم چون چشم بر هم زدن ).
و انشاءاللّه بزودى در تفسير اين آيه بيان خواهيم کرد که : امر الهى که آيه اول آنرا ملکوت نيز خوانده ، وجه ديگرى از خلقت است که امامان با آن امر با خداى سبحان مواجه ميشوند، خلقتى است طاهر و مطهر از قيود زمان و مکان ، و خالى از تغيير و تبديل و امر همان چيزيست که مراد بکلمه (کن ) آنست و آن غير از وجود عينى اشياء چيز ديگرى نيست ، و امر در مقابل خلق يکى از دو وجه هر چيز است ، خلق آن وجه هر چيز است که محکوم به تغير و تدريج و انطباق بر قوانين حرکت و زمان است ، ولى امر در همان چيز، محکوم باين احکام نيست ، اين بود اجمالى از معناى امر، تا انشاءاللّه تفصيلش در آينده بيايد.
تفاوت ميان هدايت امام و ساير هدايتها
و کوتاه سخن آنکه امام هدايت کننده اى است که با امرى ملکوتى که در اختيار دارد هدايت مى کند، پس امامت از نظر باطن يک نحوه ولايتى است که امام در اعمال مردم دارد، و هدايتش چون هدايت انبياء و رسولان و مؤ منين صرف راهنمائى از طريق نصيحت و موعظه حسنه و بالاخره صرف آدرس دادن نيست ، بلکه هدايت امام دست خلق گرفتن و براه حق رساندن است .
قرآن کريم که هدايت امام را هدايت بامر خدا، يعنى ايجاد هدايت دانسته ، درباره هدايت انبياء و رسل و مؤ منين و اينکه هدايت آنان صرف نشان دادن راه سعادت و شقاوت است ، مى فرمايد: «و ما ارسلنا من رسول ، الا بلسان قومه ليبين لهم ، فيضل اللّه من يشاء و يهدى من يشاء»، (هيچ رسولى نفرستاديم مگر بزبان قومش تا بر ايشان بيان کند و سپس خداوند هر که را بخواهد هدايت ، و هر که را بخواهد گمراه کند).
و درباره راهنمائى مؤ من آل فرعون فرموده ! «و قال الذى آمن : يا قوم اتبعون اهدکم سبيل الرشاد»، (و آنکس که ايمان آورده بود بگفت : اى قوم ! مرا پيروى کنيد تا شما را براه رشد رهنمون شوم ) و نيز درباره وظيفه عموم مؤ منين فرموده : ((فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون ؟ چرا از هر فرقه طائفه اى کوچ نمى کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۱۲
تا در غربت تفقه در دين کنند، و در نتيجه وقتى بسوى قوم خود بر مى گردند ايشانرا بيم دهند، باشد که قومش بر حذر شوند) که بزودى اين تفاوت که گفتيم ميان دو هدايت هست ، با بيان بيشتر و روشن ترى روشن مى گردد پس ديگر کسى نگويد چرا امر در آيه ۷۳ انبياء و ۲۳ سجده را بمعناى ارائه طريق نگيريم براى اينکه ابراهيم (عليه السلام ) در همه عمر اين هدايت را داشت .
مطلب ديگريکه بايد تذکر داد اين است که خداى تعالى براى موهبت امامت سببى معرفى کرده ، و آن عبارتست از: صبر و يقين و فرموده : «لما صبروا و کانوا باياتنا يوقنون » الخ ، که بحکم اين جمله ، ملاک در رسيدن بمقام امامت صبر در راه خداست ،
و فراموش نشود که در اين آيه ، صبر مطلق آمده ، و در نتيجه مى رساند که شايستگان مقام امامت در برابر تمامى صحنه هائيکه براى آزمايششان پيش مى آيد، تا مقام عبوديت و پايه بندگيشان روشن شود، صبر مى کنند، در حاليکه قبل از آن پيشامدها داراى يقين هم هستند.
حال بايد ببينيم اين يقين چه يقينى است ؟ و چون سراغ آنرا از قرآن مى گيريم ، مى بينيم درباره همين ابراهيمى که در آخر بمقام امامتش رسانيده ، مى فرمايد:
«و کذلک نرى ابراهيم ملکوت السموات و الارض و ليکون من الموقنين »، (و مااين چنين ملکوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان داديم ، تا چنين و چنان شود، و نيز از موقنان گردد)
و اين آيه بطوريکه ملاحظه مى فرمائيد، بظاهرش مى فهماند که نشان دادن ملکوت بابراهيم مقدمه بوده براى اينکه نعمت يقين را بر او افاضه فرمايد، پس معلوم ميشود يقين هيچ وقت از مشاهده ملکوت جدا نيست ، همچنانکه از ظاهر آيه «کلالو تعلمون علم اليقين لترون الجحيم »، (نه ، اگر شما به علم يقين مى دانستيد حتما دوزخ را خواهيد ديد) و آيات : «کلا بل ران على قلوبهم ما کانوا يکسبون ، کلا انهم عن ربهم يؤ مئذ لمحجوبون تا آنجا که مى فرمايد کلا ان کتاب الابرار لف ى عليين ، و ما ادريک ما عليون کتاب مرقوم ، يشهده المقربون »، (نه ، اينها همه بهانه است علت واقعى کفرشان اين است که اعمال زشتشان بر دلهاشان چيزه گشت ، نه ، ايشان امروز از پروردگار خود در پس پرده اند، تا آنجا که مى فرمايد: نه ، بدرستيکه کتاب ابرار در عليين است ، و تو نمى دانى عليين چيست ؟ کتابى است نوشته شده ، که تنها مقربين آن را مى بينند). اين معنا استفاده مى شود، چون اين آيات دلالت دارد بر اينکه مقربين کسانى هستند که از پروردگار خود در حجاب نيستند، يعنى در دل ، پرده اى مانع از ديدن پروردگارشان ندارند، و اين پرده عبارتست از معصيت و جهل ، و شک ، و دلواپسى ، بلکه آنان اهل يقين بخدا هستند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۱۳
و کسانى هستند که عليين را ميبينند، همچنانکه دوزخ را مى بينند.
و سخن کوتاه اينکه امام بايد انسانى داراى يقين باشد، انسانى که عالم ملکوت برايش مکشوف باشد، و با کلماتى از خداى سبحان برايش محقق گشته باشد، در سابق هم گذشت که گفتيم : ملکوت عبارتست از همان امر، و امر عبارتست از ناحيه باطن اين عالم .
باطن دلها و اعمال و حقيقت آن بر امام مکشوف است
و با در نظر گرفتن اين حقيقت ، بخوبى مى فهميم که جمله : «يهدون بامرنا» دلالتى روشن دارد، بر اينکه آنچه که امر هدايت متعلق بدان مى شود، عبارتست از دلها، و اعمالى که بفرمان دلها از اعضاء سر مى زند،
پس امام کسى است که باطن دلها و اعمال و حقيقت آن پيش رويش حاضر است ، و از او غايب نيست ، و معلوم است که دلها و اعمال نيز مانند ساير موجودات داراى دو ناحيه است ، ظاهرو باطن ، و چون گفتيم باطن دلها و اعمال براى امام حاضر است ، لاجرم امام بتمامى اعمال بندگان چه خيرش و چه شرش آگاه است ، گوئى هر کس هر چه ميکند در پيش روى امام ميکند.
و نيز امام مهيمن و مشرف بر هر دو سبيل ، يعنى سبيل سعادت و سبيل شقاوت است ، که خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «يوم ندعوا کل اناس بامامهم »، (روزى که هر دسته مردم را با امامشان مى خوانيم )، که بزودى در تفسيرش خواهد آمد، که منظور از اين امام ، امام حق است ، نه نامه اعمال ، که بعضى ها از ظاهر آن پنداشته اند.
پس بحکم اين آيه امام کسى است که در روزى که باطن ها ظاهر مى شود، مردم را بطرف خدا سوق مى دهد، همچنانکه در ظاهر و باطن دنيا نيز مردم را بسوى خدا سوق مى داد، و آيه شريفه علاوه بر اين نکته اين را نيز مى فهماند: که پست امامت پستى نيست که دوره اى از دوره هاى بشرى و عصرى از آن اعصار از آن خالى باشد بلکه در تمام ادوار و اعصار بايد وجود داشته باشد، مگر اينکه نسل بشر بکلى ازروى زمين برچيده شود، خواهى پرسيد: اين نکته از کجاى آيه استفاده مى شود؟
مى گوئيم : از کلمه «کل اناس » که انشاءاللّه در تفسير خود اين آيه بيانش خواهد آمد، که اين جمله مى فهماند در هر دوره و هر جا که انسانهائى باشند، امامى نيز هست که شاهد بر اعمال ايشانست .
رده:تفسیر المیزان