تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۴۱

در جواب مى گوئيم : (اگر جمله عند ربهم ) نبود درست بود، وليکن اين جمله مى فهماند که چنين کسانى نزد پروردگارشان يعنى در قيامت از شهداء خواهند بود، پس معلوم مى شود در دنيا داراى اين مقام نيستند، نظير آيه «و الذين آمنوا و اتبعتهم ذريتهم بايمان ، الحقنا بهم ذريتهم »، (کسانى که ايمان آوردند، و ذريه شان در ايمان پيرويشان کردند ما ذريه شان را به ايشان ملحق مى کنيم )، علاوه بر اينکه آيه اى که ذکر گرديد مطلق است ، و دلالت دارد بر اينکه همه مؤ منين در همه امتها نزد خدا شهيد ميشوند، بدون اينکه مؤ منين اين امت خصوصيتى داشته باشند، پس شما نميتوانيد به اين آيه استدلال کنيد بر اين که مؤ منين اين امت همه شهيدند، و بفرضى که استفاده از آيه را بگيريد، و بگوئيد. مراد از آنان که ايمان آوردند همه مسلمانان نيستند، بلکه پيشگامان از ايشانند، يعنى امت دست اول که درباره شان فرموده : «و السابقون الاولون من المهاجرين و الانصار» الخ ، ما نيز در پاسخ ميگوئيم : باز هم دعوى شما را که همه امت دست اول شهيد باشند اثبات نمى کند. و اگر بگوئى وسط قرار دادن اين امت چه ربطى دارد به اينکه بعضى از افرادش شاهد بر اعمال ، و رسول شاهد بر شاهدان باشد؟ پس در هر حال اشکال وارد است ، هم بتقريب سابق و هم به اين تقريب. در جواب ميگوئيم: معناى شهادت غايتى است که در آيه شريفه متفرع بر وسط بودن امت شده ، قهرا وسط بودن معنائى است که شهادت و شهداء را دنبال دارد، بدليل اينکه در سوره حج فرموده : «يا ايها الذين آمنوا ارکعوا، و اسجدوا، و اعبدوا ربکم ، و افعلوا الخير، لعلکم تفلحون ، و جاهدوا فى اللّه حق جهاده هو اجتبيکم و ما جعل عليکم فى الدين من حرج ، ملة ابيکم ابراهيم ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۸۶ هو سميکم المسلمين من قبل ، و فى هذا، ليکون الرسول شهيدا عليکم و تکونوا شهداء على الناس ، فاقيموا الصلوة ، و آتوا الزکوة ، و اعتصموا باللّه ، هو موليکم ، فنعم المولى و نعم النصير»، (اى کسانيکه ايمان آورديد، رکوع و سجده کنيد، و پروردگار خود را بپرستيد، و عمل خير انجام دهيد، باشد که رستگار گرديد. در راه خدا آنطور که شايسته او باشد جهاد کنيد، او شما را برگزيد، و در دين هيچ حرجى بر شما قرار نداد، اين همان ملت و کيش پدرتان ابراهيم است ، او شما را از پيش و هم در اين عصر مسلمان نام نهاد، و تا رسول شهيد بر شما، و شما شهيدان بر مردم باشيد، پس نماز بپ ا داريد، و زکات دهيد، و به خدا تمسک کنيد، که او سرپرست شما است ، و چه مولاى خوبى ، و چه ناصر خوبى ). چون در اين آيه شريفه شهيد بودن رسول بر شهيدانى که شهداى بر مردمند و شهيد بودن آنها بر مردم ، متفرع شده است . بر (اجتباء - برگزيدن )، و نيز بر نبودن حرج در دين ، آنگاه دين را تعريف کرده باينکه همان ملت ابراهيم است ، که قبل از اين شما را مسلمان ناميد، همانجا که از پروردگارش مسئلت کرد: «و من ذريتنا امة مسلمة لک »، (و خدايتعالى دعايش را مستجاب نموده ، شما را مسلمان کرد، يعنى تسليم احکام و اوامر خود کرد، بدون اينکه حتى يک عصيان و استنکاف داشته باشيد، و به همين جهت حرج در دين را از شما برداشت ، تا هيچيک از احکامش بر شما دشوار نباشد. پس شمائيد که اجتباء شده ايد، و شمائيد که بسوى صراط مستقيم هدايت گشته ، تسليم احکام و اوامر پروردگارتان شده ايد، و اگر ما شما را (اجتباء و هدايت و تسليم ) کرديم ، براى اين بود که رسول ، شاهد بر شما شود، و شما شاهد بر مردم شويد، يعنى واسطه ميانه رسول و مردم باشيد، از يک طرف متصل بمردم باشيد، و از طرفى ديگر به رسول . در اينجاست که دعاى ابراهيم در شما و در رسول مصداق مى يابد، چون آن جناب عرضه داشت : «ربنا و ابعث فيهم رسولا منهم ، يتلوا عليهم آياتک ، و يعلمهم الکتاب و الحکمة ، و يزکيهم »، (پروردگار ما در ميانه امت مسلمه رسولى برانگيز، تا آيات تو را بر آنان تلاوت کند، و کتاب و حکمتشان بياموزد، و تزکيه شان کند) در نتيجه شما امت مسلمه اى مى شويد که رسول علم کتاب و حکمت را در قلوبتان وديعه مى سپارد، و به تزکيه او مزکّى مى شويد، و با در نظر گرفتن اين که تزکيه بمعناى تطهير از پليديهاى قلبى ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۸۷ و خالص کردن دل براى عبوديت است ، و معناى اسلام هم به بيانى که گذشت همين است ، روشن مى شود که شما امت مسلمه اى مى شويد خالص در عبوديت براى خدا، و رسول در اين مقام پيشقدم و هادى و مربى شما است او در اين مقام تقدم بر همه دارد و شما واسطه ايد براى رساندن مردم به او و در اول آيه و آخر آن قرينه هائى است که بر آنچه ما از آيه استفاده کرديم دلالت ميکند، دلالتى که بر هيچ متدبرى پوشيده نيست که انشاءاللّه توضيحش در جاى خودش مى آيد. معناى صحيح «وسط» بودن امت واسطه بودن امت بينرسول و مردم است پس ، از آنچه گفتيم چند مطلب روشن گرديد: اول اينکه وسط بودن امت هر دو نتيجه را دنبال دارد، يعنى جمله «و تکونوا شهداء على الناس »، و جمله «ليکون الرسول عليکم شهيدا»، هر دو نتيجه و لازمه وسط بودن امت است . دوم اينکه وسط بودن امت ، به اين معنا است که ميانه رسول و مردم واسطه اند نه آنطور که آن مفسر گفت ملت و دين اسلام ميانه افراط و تفريط، و ميانه دو طرف تقويت روح و تقويت جسم واسطه باشد. سوم اينکه آيه شريفه مورد بحث ، بحسب معنا مرتبط است به آياتى که دعاى ابراهيم را حکايت مى کرد، و اينکه شهادت از شئون امت مسلمه ايست که آنجناب از خدا درخواست نمود. حال که اين سه نکته را بعنوان نتيجه گيرى شنيدى ، بايد بدانى که شهادت بر اعمال ، بطورى که از کلام خداى تعالى بر مى آيد، مختص به شهيدان از مردم نيست ، بلکه هر کسى و هر چيزى که کمترين ارتباطى با اعمال مردم دارد، او نيز در همان اعمال شهادت دارد، مانند ملائکه ، و زمان ، و مکان ، و دين ، و کتاب ، و جوارح بدن ، و حواس ، و قلب ، که همگى اينها شاهد بر مردم هستند. و از خود کلمه شهادت فهميده مى شود: آن شاهدى که از ميانه نامبردگان در روز قيامت حاضر مى شود، شاهدى است که در اين نشئه دنيوى نيز حضور دارد و يک نحوه حياتى دارد که بوسيله آن ، خصوصيات اعمال مردم را درک مى کند و خصوصيات نامبرده در او نقش مى بندد، و اينهم لازم نيست که حيات در هر چيزى به يک سنخ باشد، مثلا حيات در همه ، از سنخ حياتى باشد که در جنس حيوان هست ، همه خواص و آثار آنرا داشته باشد تا بگوئى : ما به ضرورت مى بينيم که مثلا مکان و زمان چنين شعورى ندارند، چون دليلى نداريم بر اينکه انحاء حيات منحصر در يک نحو است . اين بود اجمال گفتار ما در اين مقام ، و انشاءاللّه تعالى تفصيل هر يک از اين مجملات در محل مناسبش خواهد آمد. «و ما جعلنا القبلة التى کنت عليها، الا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب على عقبيه » در اين آيه شريفه دو سؤ ال است: يکى اينکه چرا فرمود (ما بدانيم و نفرمود من بدانم )؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۸۸ دوم اينکه: مگر خدا نمى داند که ميخواهد با تغيير قبله ، علم حاصل کند؟ در جواب سؤ ال اول ميگوئيم مراد باينکه مى فرمايد: لنعلم تا بدانيم ، با اينکه خدا يکى است يا علم رسل و انبياء است مثلا از اين باب که بزرگان وقتى سخن مى گويند، از قبل خود و اطرافيان خود سخن ميگويند، و تکيه کلامشان (ما) است ، مثل اينکه امير لشکر ميگويد: ما فلانى را کشتيم ، و فلانى را زندان کرديم ، با اينکه اينکارها را خود امير نکرده ، بلکه کارکنانش کرده اند. در جواب از سؤال دوم ميگوئيم: مراد، علم عينى و فعلى خدايتعالى است ، که با خلقت و ايجاد حاصل ميشود، نه آن علم که قبل از ايجاد داشته است . غرض خداوند از تغيير قبله و کلمه (انقلاب بر دو عقب )، کنايه است از اعراض ، چون انسان - که در حال قيام روى پاشنه مى ايستد - وقتى روى خود بطرفى برگرداند، روى پاشنه خود مى چرخد، بدين جهت روگردانى و اعراض را به اين عبارت تعبير مى کنند، نظير تعبير به پشت خود رو کردن ، در آيه «و من يولهم يومئذ دبره » و ظاهر آيه اين است که ميخواهد توهمى را که احيانا ممکن است در سينه مؤ منين خلجان کند، دفع نمايد، و آن توهم اين است که فلسفه برگرداندن قبله ، و نسخ قبله قبلى چيست ؟ و تکليف نمازهائيکه تاکنون رو به بيت المقدس خوانده ايم چه ميشود؟ و از اين هم بر مى آيد که مراد به قبله اى که رسول خدا (ص ) بر آن بود، همان بيت المقدس است ، نه کعبه ، پس هيچ دليلى نيست بر اينکه بگوئيم : بيت المقدس دو بار و کعبه هم دو بار قبله شده ، چون اگر مراد بقبله در آيه کعبه باشد، لازمه اش همين ميشود (چون مى فرمايد: ما امروز آن قبله را که قبلا رو بآن مى ايستادى ، قبله نکرديم مگر براى چه و چه ). و سخن کوتاه اينکه جاى اين معنا بود که در سينه مؤ منين اين توهم ايجاد شود که اولا وقتى بناى خداى تعالى بر اين بود که بالاخره کعبه را قبله مسلمانان کند، چرا از همان روز اول نکرد؟ و گذاشت مدتى مسلمانان رو به بيت المقدس ‍ نماز بخوانند؟ لذا خداى تعالى براى دفع اين توهم خاطر نشان کرد، که تشريع احکام جز بخاطر مصالحى که برگشتنش ‍ به تربيت و تکميل مردم است صورت نمى گيرد، منظور از تشريع احکام هم تربيت و تکميل مردم است ، و هم جداسازى مؤ منين از غير مؤ منين است ، و هم مشخص کردن فرمانبران از عاصيان متمرد، و آن سببى که باعث شد که قبله يهوديان را مدتى قبله شما مسلمانها قرار دهيم ، عينا همين ها بود که گفتيم . پس مراد به جمله : «الا لنعلم من يتبع الرسول » اين است که ما خواستيم مشخص کنيم ، چه کسى تو را پيروى مى کند؟ و چه کسى نمى کند؟ و اگر نفرمود (من يتبعک ، چه کسى تو را پيروى مى کند)، بلکه فرمود (چه کسى رسول را) براى اين بود که با ذکر کلمه (رسول ) بفهماند: صفت رسالت در اين جداسازى دخالت داشته ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۸۹ و مراد به جعل قبله سابق ، جعل آن در حق مسلمانان است ، و گرنه اگر مراد مطلق جعل باشد، آنوقت مراد برسول هم مطلق رسول ميشود، نه رسول اسلام ، و ديگر در آيه التفاتى بکار نرفته ، به سياق طبيعيش جريان يافته بود، چيزيکه هست اين احتمال مختصرى بعيد بنظر مى رسد. و ثانيا آن نمازهائيکه مسلمانان بسوى بيت المقدس خواندند تکليفش چيست ؟ چون در حقيقت نماز بطرف غير قبله بوده ، و بايد باطل باشد، از اين توهم هم جواب ميدهد: قبله مادام که نسخ نشده قبله است ، چون خداى تعالى هر وقت حکمى را نسخ مى کند، از همان تاريخ نسخ از اعتبار مى افتد، نه اينکه وقتى امروز نسخ کرد دليل باشد بر اينکه در سابق هم بى اعتبار بوده ، و اين خود از راءفت و رحمتى است که به مؤ منين دارد، و عهده دار بيان اين جواب جمله : «و ما کان اللّه ليضيع ايمانکم ، ان اللّه بالناس لروف رحيم » الخ است ، و فرق ميانه راءفت و رحمت بعد از آنکه هر دو در اصل معنا مشترکند، اين است که راءفت مختص به اشخاص مبتلا و بيچاره است ، و رحمت در اعم از آنان و از غير آنان استعمال ميشود. «قد نرى تقلب وجهک فى السماء، فلنو لينک قبلة ترضيها» الخ از اين آيه بدست مى آيد که رسول خدا (ص ) قبل از نازل شدن حکم تغيير قبله ، يعنى نازل شدن اين آيه ، روى خود را در اطراف آسمان مى گردانده ، و کانه انتظار رسيدن چنين حکمى را مى کشيده ، و يا توقع رسيدن وحيى درامر قبله داشته ، چون دوست ميداشته خدايتعالى با دادن قبله اى مختص به او و امتش ، احترامش کند، نه اينکه از قبله بودن بيت المقدس ناراضى بوده باشد، چون حاشا بر رسول خدا (ص ) از چنين تصورى ، همچنانکه از تعبير «ترضيها»، در جمله «فلنو لينک قبلة ترضيها» فهميده ميشود: قبله اختصاصى را دوست ميداشته ، نه اينکه از آن قبله ديگر بدش مى آمده آرى دوست داشتن چيزى باعث دشمن داشتن خلاف آن نيست. بلکه بطوريکه از روايات وارده در داستان ، و شاءن نزول اين آيه بر مى آيد يهوديان مسلمانان را سرزنش مى کرده اند: که شما قبله نداريد، و از قبله ما استفاده مى کنيد، و با بيت المقدس به مسلمانان فخر مى فروختند، رسول خدا (ص ) از اين باب ناراحت ميشد، شبى در تاريکى از خانه بيرون شد، و روى بسوى آسمان گردانيد، منتظر بود وحيى از ناحيه خداى سبحان برسد، و اين اندوهش را زايل سازد، پس اين آيه نازل شد، و بفرضى که آيه اى نازل ميشد، بر اينکه قبله شما مسلمانان هم همان قبله سابق است ، باز حجتى ميشد براى آنجناب عليه يهود، چون نه رسول خدا (ص ) ننگ داشت از اينکه رو بقبله يهوديان نماز بخواند، و نه مسلمانان زيرا عبد بغير اطاعت و قبول ، شاءنى ندارد، لکن آيه شريفه قبله اى جديد براى مسلمانان معين کرد، و سرزنش يهود و تفاخر آنها را خاتمه داد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۰ علاوه بر اينکه تکليف مسلمانان را يکسره کرد، هم حجتى براى آنان شد، و هم دلشان خشنود گشت . تغيير قبله از بيت المقدس به کعبه «فول وجهک شطر المسجد الحرام و حيث ما کنتم فولوا وجوهکم شطره » کلمه (شطر) بمعناى بعض است ، و منظور از بعض مسجدالحرام همان کعبه است ، و اگر صريحا نفرمود «فول وجهک الکعبه »، و يا «فول وجهک البيت الحرام » براى اين بود که هم مقابل حکم قبله قبلى قرار گيرد، که شطر مسجد اقصى - يعنى صخره معروف در آنجا - بود، نه همه آن مسجد. و لذا در اينجا هم فرمود: شطر مسجد حرام - يعنى کعبه -، و هم اينکه با اضافه کردن شطر بر کلمه مسجد، بفهماند که مسجد نامبرده مسجد حرام است ، و ا گر مى فرمود شطر الکعبه ، يا شطر البيت الحرام اين مزيت از بين ميرفت . در آيه شريفه اول حکم را مختص به رسول خدا (ص ) کرده ، فرمود: (پس روى خود بجانب بعضى از مسجدالحرام کن )، و سپس حکم را عموميت داده ، به آن جناب و به عموم مؤ منين خطاب مى کند: که (هر جا بوديد روى خود بدانسو کنيد) و اين خود مؤ يد اين احتمال است که آيه نامبرده وقتى نازل شد، که رسول خدا (ص ) با مسلمانان مشغول نماز بوده ، و معلوم است که در چنين حالى ، اول بايد به پيشنماز بگويند: روى خود برگردان ، و بعدا به عموم بگويند: شما هم روى خود برگردانيد و براى هميشه و بر همه مسلمانان واجب است که اينکار را بکنند. «و ان الذين اوتوا الکتاب ، ليعلمون انه الحق من ربهم » مى فرمايد اهل کتاب ميدانند که اين برگشتن قبله حق است و از ناحيه خداست ، و اين بدان جهت مى فرمايد، که کتب آسمانى ايشان صريحا بر نبوت رسولخدا (ص ) پيشگوئى کرده بود، و يا صريحا گفته بود: که قبله اين پيغمبر صادق ، قسمتى از مسجدالحرام است ، هر کدام باشد، پس جمله : «اوتوا الکتاب » مى رساند که کتاب اهل کتاب مشتمل بر حقيقت اين تحويل ، و اين حکم بوده ، حال يا بدلالت مطابقى ، (و از نشانه هاى او اين است که قبله امت خود را بسوى کعبه بر مى گرداند)، و يا بدلالت ضمنى (او پيغمبرى است صادق که هر کارى بکند درست و حق و از طرف پروردگار عالم مى کند). و خدا از اينکه اهل کتاب حق را کتمان مى کنند، و علمى که به کتاب خود دارند اظهار ننموده ، آنرا احتکار مى کنند، غافل نيست . «و لئن اتيت الذين اوتوا الکتاب بکل آية » اين جمله سرزنش است از اهل کتاب ، که پايه عناد و لجاجت آنها را مى رساند، و مى فهماند که اگر از پذيرفتن دعوت تو امتناع مى ورزند، نه از اين جهت است که حق برايشان روشن نشده ، چون علم يقينى دارند باينکه دعوت تو حق است ، و در آن هيچ شکى ندارند، بلکه جهتش اين است که آنان در دين خدا عناد، و در برابر حق لجبازى دارند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۱ و اين همه اعتراضها و فتنه انگيزيهاشان تنها بدين جهت است و بس ، شاهدش هم گذشته از دليل و برهان اين است که اگر تمامى معجزاتى که تصور شود برايشان بياورى ، خواهى ديد که باز هم قبله تو را برسميت نخواهند شناخت ، و همچنان بر عناد و جحود خود ادامه خواهند داد. «و ما انت بتابع قبلتهم »، (تو نميتوانى پيرو قبله ايشان باشى ،) براى اينکه تو از ناحيه پروردگارت حجت و برهان دارى ممکن هم هست جمله نامبرده نهى بصورت خبر باشد، يعنى تو نبايد چنين کنى . «و ما بعضهم بتابع قبلة بعض » (يعنى خود يهوديان و نصارى نيز قبله يکديگر را قبول ندارند،) يهوديان هر جا که باشند، رو به صخره بيت المقدس مى ايستند، ولى مسيحيان هر جا باشند رو بطرف مشرق مى ايستند، پس نه اين قبله آنرا قبول دارد، و نه آن قبله اين را، و اگر بپرسى چرا؟ ميگويم براى پيروى از هوى و هوس و بس . «و لئن اتبعت اهوائهم ، من بعد ما جاءک من العلم »، در اين جمله رسول گرامى خود را تهديد مى کند ولى در حقيقت از باب (پسر بتو مى گويم داماد تو بشنو) است ، و معنا متوجه بامت است ، ميخواهد اشاره کند باينکه اگر کسى تمرد کند، اهواء يهود را پيروى کرده ، و به همين جهت ستمکار است . «الذين آتيناهم الکتاب يعرفونه ، کما يعرفون ابناءهم » ضمير در «يعرفونه » به رسولخدا (ص ) بر مى گردد، نه به کتاب ، چون اين معرفت را تشبيه کرده به معرفت فرزندان ، و اين تشبيه در انسانها درست است ، نه اينکه کتاب را تشبيه به انسان کنند، هرگز کسى نميگويد: فلانى اين کتاب را م ى شناسد، همانطور که پسر خودش را مى شناسد، علاوه بر اينکه سياق کلام که درباره رسولخدا و وحيى که تحويل قبله باو است ، اصلا ربطى به کتاب اهل کتاب ندارد، پس ‍ معناى جمله اين است : که اهل کتاب پيامبر اسلام را مى شناسند، آنطور که بچه هاى خود را مى شناسند، بخاطر اينکه تمامى خصوصيات آنجناب را در کتب خود ديده اند، ولى با اين حال طائفه اى از ايشان عالما عامدا معلومات خود را کتمان مى کنند. و بنابراين در آيه شريفه التفاتى از حضور به غيبت بکار رفته ، چون با اينکه روى سخن با رسولخدا (ص ) است ، در عين حال نمى فرمايد: (آنها که کتابشان داده ايم تو را مى شناسند)، بلکه مى فرمايد: (او را مى شناسند) کانه رسولخدا (ص ) را غايب حساب کرده ، و خطاب را به مؤ منين کرده است ، و اين بخاطر اين بوده که توضيح دهد: امر رسولخدا (ص ) نزد اهل کتاب واضح است ، و اين نظم و اسلوب نظير سخن گفتن کسى است که با جماعتى حرف مى زند، ولى خطاب را متوجه يکى از آنها مى کند، تا فضيلت او را آشکار سازد، و اين سياق را همچنان ادامه مى دهد و با او حرف مى زند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۲ و ديگران مى شنوند، تا برسند بمطلبى که مربوط به شخص آن يکنفر است ، وقتى باينجا مى رسد، روى خود از او گردانده ، متوجه جماعت حاضر در مجلس مى کند، و چون آن مطلب بسر رسيد، دوباره رو بآن شخص نموده سخنان خود را ادامه مى دهد، اين مثال را بدآن جهت زديم ، تا متوجه شوى التفات در آيه بخاطر چه بوده است . «الحق من ربک فلا تکونن من الممترين » اين جمله بيان سابق را تاءکيد مى کند، و نهى از شک را تشديد مى نمايد، چون امتراء همان شک و ارتياب است ، و ظاهر خطاب متوجه به رسولخدا (ص )، و باطن و معناى آن به امت است . «و لکل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات » کلمه «وجهة » بمعناى چيزيست که آدمى رو به آن مى کند، مانند قبله ، که آن نيز بمعناى چيزى است که انسان متوجه آن ميشود، در اين آيه بيان سابق را خلاصه نموده عبارت اخرائى مى آورد، تا مردم را هدايت کند، به اينکه مسئله قبله را تعقيب نکنند، و بيش از اين در باره آن بگومگو راه نيندازند، و معنايش اين است که هر قوم براى خود قبله اى دارند، که بر حسب اقتضاى مصالحشان برايشان تشريع شده است . خلاصه ، قبله يک امر قراردادى و اعتبارى است ، نه يک امر تکوينى ذاتى ، تا تغيير و تحول نپذيرد، با اين حال ، ديگر بحث کردن و مشاجره براه انداختن درباره آن فائده اى براى شما ندارد، اين حرف ها را بگذاريد، و بدنبال خيرات شتاب بگيريد، و از يکديگر سبقت جوئيد که خدايتعالى همگى شما را در روزى که شکى در آن نيست جمع مى کند، ولو هر جا که بوده باشيد. که خدا بر هر چيزى توانا است . اين را هم بايد دانست که آيه مورد بحث همانطور که با مسئله قبله انطباق دارد، چون در وسط آيات قبله قرار گرفته ، همچنين مى تواند با يک مسئله تکوينى منطبق باشد، و بخواهد از قضاء و قدرى که براى هر کسى از ازل تقدير شده خبر دهد، و جمله «فاستبقوا الخيرات » بخواهد بفهماند: که احکام و آداب براى رسيدن به همان مقدرات تشريع شده ، که انشاءاللّه در بحثى که پيرامون خصوص قضاء و قدر خواهيم داشت ، بيان مفصل آن مى آيد. «و من حيث خرجت ، فول وجهک شطر المسجد الحرام » الخ ، بعضى از مفسرين گفته اند: معناى اين آيه اين است که از هر جا که بيرون شده و به هر جا که وارد شدى ، روى خود بسوى مسجدالحرام کن ، بعضى ديگر گفته اند: معنايش ‍ اين است که از هر شهرى در آمدى ، ممکن هم هست مراد به جمله «و من حيث خرجت » الخ مکه باشد که رسولخدا (ص ) از آنجا بيرون آمد، و آيه «من قريتک التى اخرجتک » از آن خبر ميدهد، و معنايش اينست که رو به کعبه ايستادن حکمى است ثابت براى تو، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۳ چه در مکه و چه در شهرهاى ديگر، و سرزمينهاى ديگر و جمله : (و انه للحق من ربک ، و ما اللّه بغافل عما تعملون ))، همين معنا را تاءکيد و تشديد مى کند. «و من حيث خرجت فول وجهک شطر المسجد الحرام ، و حيث ما کنتم فولوا وجوهکم شطره » الخ اگر اين جمله را به عين عبارت قبلى تکرار کرد بعيد نيست براى اين بوده باشد که بفهماند: حکم نامبرده در هر حال ثابت است و مثل اين است که کسى بگويد: (در برخاستنت از خدا بترس و در نشستنت از خدا بترس ، و در سخن گفتنت از خدا بترس و در سکوتت از خدا بترس ) که منظور گوينده اينست که هميشه و در هر حال ملازم تقوى باش و تقوى را همواره با خود داشته باش و اگر بجاى آن عبارت مى گفت : (از خدا بپرهيز، وقتى برخاستى و نشستى و سخن گفتى و سکوت کردى ) اين نکته را نمى فهماند و در آيه مورد بحث معنايش اين است که رو بسوى قسمتى از مسجدالحرام بکن هم از همان شهرى که از آن بيرون شدى و هم از هر جاى ديگرى که بوديد رو بسوى آن قسمت کنيد. سه فائده براى حکم قبله «لئلا يکون للناس عليکم حجة الا الذين ظلموا منهم ، فلا تخشوهم ، و اخشونى » الخ ، در اين جمله سه فائده براى حکم قبله که در آن شديدترين تاءکيد را کرده بود، بيان مى کند. اول اينکه يهود در کتابهاى آسمانى خود خوانده بودند که قبله پيامبر اسلام (ص ) کعبه است نه بيت المقدس ، همچنانکه قرآن کريم از اين جريان خبر داده ، مى فرمايد: «و ان الذين اوتوا الکتاب ليعلمون انه الحق ، من ربهم » که ترجمه اش گذشت و اگر حکم تحويل قبله نازل نمى شد، حجت يهود عليه مسلمين تمام بود، يعنى مى توانستند بگويند: اين شخص پيغمبرى نيست که انبياء گذشته وعده آمدنش را داده بودند، ولى بعد از آمدن حکم تحويل قبله و التزام بآن و عمل بر طبقش ، حجت آنان را از دستشان مى گيرد، مگر افراد ستمگرى از ايشان زير بار نروند. «الا الذين ظلموا منهم » اين استثناء منقطع ، و بدون مستثنى منه و بمعناى (لکن ) است ، و آيه چنين معنا مى دهد که (لکن کسانى که از ايشان ستمکارند و تابع هوى و هوس هستند، همچنان بر اعتراض بيجاى خود ادامه مى دهند، پس ‍ زنهار که از ايشان حسابى نبرى ، چون پيرو هوى و ظالمند، و خداوند ستمکاران را هدايت نمى کند و تنها از من حساب ببر). دوم اينکه پىگيرى و ملازمت اين حکم ، مسلمانان را به سوى تماميت نعمتشان و کمال دينشان سوق مى دهد که بزودى در تفسير آيه : «اليوم اکملت لکم دينکم ، و اتممت عليکم نعمتى »، انشاءالله تعالى معناى تماميت نعمت را بيان خواهيم کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۴ سوم اينکه در آخر آيه فرموده : «لعلکم تهتدون » که خداى تعالى اظهار اميدوارى به هدايت مسلمانان به سوى صراط مستقيم کرده ، و در سابق آنجا که درباره : «اهدنا الصراط المستقيم » بحث مى کرديم ، درباره اهتداء سخن گفتيم . بعضى از مفسرين گفته اند: اينکه در آيه تحويل قبله فرموده : «و لاتم نعمتى عليکم ، و لعلکم تهتدون » و نيز در آيه فتح مکه نظير آنرا آورده ، و فرموده : «انا فتحنالک فتحا مبينا، ليغفر لک اللّه ما تقدم من ذنبک و ما تاءخر و يتم نعمته عليک و يهديک صراطا مستقيما»، خود دليل بر اين است که در آيه مورد بحث هم بشارتى است به فت ح مکه . توضيح اينکه : کعبه در صدر اسلام پر بود از بت هاى مشرکين و وثن هاى ايشان ، و خلاصه بت در آنجا حاکم بود و در ايامى که اين آيه نازل مى شد، هنوز اسلام قوت و شوکتى بخود نگرفته بود، خداى تعالى رسول خود را هدايت کرد باينکه رو به بيت المقدس نماز بخواند، چون بيت المقدس قبله يهوديان بود، که هر چه باشد دينشان باسلام نزديک تر از دين مشرکين بود، ولى بعد از آنکه رسولخدا (ص ) به مدينه هجرت کرد و زمان فرا رسيدن فتح مکه نزديک شد، و انتظار فرمان الهى به تطهير کعبه از پليدى بتها، شديد گرديد. در چنين شرائطى دستور برگشتن قبله بسوى کعبه صادر شد و اين خود نعمت بس بزرگى بود، که خدا مسلمانان را بدان اخت صاص داد، آنگاه در ذيل همين فرمان وعده فرمود: که بزودى نعمت و هدايت را بر تو تمام خواهد کرد، يعنى کعبه را از پليدى هاى اصنام خواهد پرداخت ، آنچنانکه فقط خدا در آن عبادت شود و تنها معبد مسلمانان گردد و تنها مسلمانان رو بسوى آن عبادت کنند، پس نتيجه مى گيريم که جمله : «و لاتم نعمتى عليکم » الخ ، بشارت به فتح مکه است . از سوى ديگر، بعد از آنکه در سوره فتح به مسئله فتح مکه ميپردازد، دوباره به همان وعده قبلى اشاره مى کند، که در آيه مورد بحث آمده بود و مى فرمايد: ((و يتم نعمته عليک و يهديک صراطا مستقيما). اين بود گفتار آن مفسر و توضيح ما درباره آن ، ولکن گو اينکه به ظاهرش گفتارى است دلچسب ، اما خالى از تدبر و دقت است ، براى اينکه ظاهر آيات با آن نمى سازد زيرا مدرک مفسر نامبرده در آيه مورد بحث «و لاتم نعمتى عليکم و لعلکم تهتدون » الخ ، لام غايت است ، که بر سر «اتم » درآمده و اين لام عينا در آيه سوره فتح آمده و فرموده : ((ليغفر لک اللّه ما تقدم من ذنبک و ما تاءخر و يتم نعمته عليک و يهديک صراطا مستقيما). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۵ و با اينکه حرف لام در هر دو آيه غايت است ، ديگر چه معنا دارد مفسر نامبرده آيه مورد بحث را بمعناى وعده گرفته و آيه سوره فتح را بمعناى انجاز آن وعده و وفاى بآن بگيرد؟ با اينکه هر دو آيه وعده جميلى است باينکه خداوند نعمت را بر تو تمام مى کند. از سوى ديگر آيه مورد بحث که درباره مسئله حج است وعده اتمام نعمت را به همه مسلمين مى دهد و مى فرمايد: «عليکم »، و آيه سوره فتح اين وعده را تنها به رسولخدا (ص ) ميدهد و مى فرمايد: «و يتم نعمته عليک » الخ ، پس سياق دو آيه مختلف است ، و نمى شود هر دو مربوط به يک مطلب باشند. حال اگر آيه اى باشد که دلالت کند بر اينکه اين دو وعده کجا وفا شد؟ آنوقت ممکن است بگوئيم : پس مراد هر دو وعده همين وعده اى است که اين آيه از وفا شدن بآن خبر مى دهد و چنين آيه اى اگر باشد آيه : «اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتى و رضيت لکم الاسلام دينا»، (امروز ديگر دين شما را تکميل کردم و نعمت خود بر شما تمام نمودم و اسلام را دين مورد رضايم برايتان قرار دادم )، خواهد بود و اما اينکه نعمت در آن چه نعمتى بوده که خدا اتمام کرده ؟ و در اين آيه منتش را بر ما مى گذارد، انشاءاللّه در تفسير سوره مائده بحثش خواهد آمد. نظير اين دو آيه که مشتمل بر اتمام نعمت است آيه : «ولکن يريد ليطهرکم ، و ليتم نعمته عليکم لعلکم تشکرون »، و نيز آيه : «کذلک يتم نعمته عليکم ، لعلکم تسلمون »، است که باز انشاءاللّه کلامى مناسب با مقام بحثمان در ذيل هر يک از اين آيات خواهد آمد. «کما ارسلنا فيکم رسولا منکم »، از ظاهر آيه بر مى آيد، که کاف در کلمه (کما) براى تشبيه ، و کلمه (ما) مصدريه باشد، در نتيجه معناى آيه و ماقبلش اين مى شود: ما با قبله قرار دادن خانه اى که ابراهيم بنا کرد و برايش آن خيرات و برکات را درخواست نمود به شما انعام کرديم ، مانند اين انعام ديگرمان که رسولى از ميان شما در شما فرستاديم که آيات ما بر شما همى خواند و کتاب و حکمتتان مى آموزد و تزکيه تان مى کند و اين را بدان جهت کرديم که دعاى ابراهيم را استجابت کرده باشيم ، آن دعا که با فرزندش اسماعيل گفتند: پروردگارا! و رسولى از خود ايشان در ميانشان مبعوث فرما تا آيات بر آنان تلاوت کند و کتاب و حکمتشان تعليم دهد و تزکيه شان کند پس در اين ارسال رسول منتى است نظير منتى که در قبله قرار دادن کعبه بود. از اينجا معلوم مى شود مخاطب در جمله «فيکم رسولا منکم »، امت مسلمه است ، که بر حسب حقيقت عبارتند از خصوص اولياء دين ، چون اگر جميع دودمان اسماعيل - يعنى عرب مضر امت اسلام ناميده مى شوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۶ از نظر ظاهر امتند و نيز اگر همه عرب و مسلمانان غير عرب امت اسلام ناميده مى شوند، از نظر اشتراک در حکم است و گرنه حقيقت و واقع آن امت که ابراهيم (عليه السلام ) از خدا درخواست کرد، همان اولياء دين هستند و بس . «يتلو عليکم آياتنا»، کلمه : «آياتنا» ظهور در آيات قرآ ن دارد، چون قبل از آن کلمه (يتلو) آمده ، و معلوم است که تلاوت در مورد الفاظ استعمال مى شود، نه معانى و کلمه (تزکيه ) به معناى تطهير است و تطهير عبارتست از زايل کردن پليدى ها و آلودگى ها، در نتيجه کلمه تطهير هم شامل اعتقادات فاسد چون شرک و کفر مى شود و هم شامل ملکات رذيله چون تکبر و بخل مى گردد و هم اعمال فاسد و شنيع چون کشتن و زنا و شرابخوارى را شامل مى شود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه