تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۴۲

و تعليم کتاب و حکمت و نيز تعليم آنچه نمى دانستيد، دو جمله است که شامل تمامى معارف اصولى و فروعى دين مى گردد. اين را هم بايد دانست که آيات شريفه مورد بحث مشتمل بر چند مورد التفات نسبت به خداى تعالى است ، يکجا خداى تعالى غايب (او) حساب شده ، يکجا متکلم وحده (من )، جائى ديگر متکلم مع الغير (ما)، و نيز چند التفات ديگر نسبت به غير خداى تعالى که باز يکجا غايب حساب شده اند و يکجا مخاطب و يکجا متکلم که اگر خواننده عزيز در آنها دقت بعمل آورد، نکته هايش پوشيده نمى ماند. بحث روايتى (شامل رواياتى درباره تغيير قبله و...) در تفسير مجمع البيان از قمى روايت کرده که در تفسيرش در ذيل آيه : «سيقول السفهاء» الخ از قول امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: قبله وقتى از بيت المقدس بسوى کعبه برگرديد که رسولخدا (ص ) سيزده سال در مکه نماز بسوى بيت المقدس خوانده بود و بعد از مهاجرت به مدينه هم هفت ماه به همان سو نماز خواند آنوقت خدا او را بطرف مکه برگردانيد. چون يهوديان رسولخدا (ص ) را سرزنش مى کردند و مى گفتند: تو تابع مائى و بسوى قبله ما نماز مى گزارى ، رسولخدا (ص ) از اين سرزنش دچار اندوهى سخت شد و در نيمه شبى از خانه بيرون شد و به آفاق آسمان نگاه مى کرد منتظر بود از ناحيه خدايتعالى در اين خصوص امرى صادر شود فرداى آن شب وقتى هنگام نماز ظهرشد، آنجناب در مسجد بنى سالم بود و دو رکعت از نماز ظهر را خواند که جبرئيل نازل شده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۷ دست به دو شانه آنحضرت گذاشت و او را بطرف کعبه برگردانيد و اين آيه بر او نازل کرد: «قد نرى تقلب وجهک فى السماء فلنو لينک قبلة ترضيها، فول وجهک شطر المسجد الحرام » در نتيجه آنجناب دو رکعت از يک نماز را بسوى بيت المقدس ، و دو رکعت ديگرش را بسوى کعبه خواند، بعد از اين جريان سر و صداى يهود و مردم نفهم بلند شد که چرا از قبله اى که داشت برگرديد؟ مؤ لف : رواياتيکه هم از طرف عامه و هم خاصه در اين داستان در کتب جامع وارد شده ، بسيار زياد است و از نظر مضمون قريب به هم هستند، ولى از نظر تاريخ اين جريان مختلفند، بيشتر آنها تاريخ تحويل قبله را در ماه رجب سال دوم از هجرت ، يعنى ماه هفدهم از هجرت ميدانند و صحيح تر هم همين است و بزودى فصل جداگانه در بحث پيرامون اين مسئله خواهد آمد انشاءاللّه . و از طرق اهل سنت درباره اينکه امت اسلام گواه بر مردم و رسولخدا (ص ) گواه بر امت است رواياتى آمده که مردم روز قيامت تبليغ انبياء را انکار مى کنند خدايتعالى از انبياء شاهد ميخواهد تا اثبات کنند تبليغ کرده اند - با اينکه خدا عالم تر از هر کسى است - آنگاه امت محمد (ص ) را ميآورند و ايشان شهادت ميدهند امتهاى ديگر مى پرسند: شما از کجا بدست آورده ايد که پيغمبر ما رسالت خود را تبليغ کرده ؟ مى گويند: ما اين معنا را از کتاب آسمانيمان بدست آورديم که خدايتعالى بزبان پيامبر صادقش در آن خبر داد: که انبياء گذشته رسالت خود را تبليغ کردند. بعد محمد (ص ) را مى آورند تا از حال امتش بپرسند، آنجناب امت را تزکيه مى کند و به عدالتشان شهادت ميدهد، اينجاست که خداى سبحان فرموده : «فکيف اذا جئنا من کل امة بشهيد». مؤ لف : مفاد اين روايت را اخبار ديگرى تاءييد مى کند، که سيوطى آن اخبار را در تفسير الدر المنثور و غير او نيز آورده اند، چيزى که در اين روايات به نظر درست نمى رسد اينست که پيامبر اسلام تمامى امت را تزکيه و تعديل نکرده و معنا ندارد که در قيامت همه را تزکيه و تعديل کند، مگر اينکه بمنظور تزکيه و تعديل جمعى از امت باشد نه همه ، و گرنه روايات نامبرده مطلبى برخلاف ضرورت اثبات مى کند، ضرورت کتاب و سنت هر دو. آخر چطور ممکن است رسول خدا (ص ) فجايع و جناياتى را که افرادى از امت اسلام مرتکب شدند تجويز کند؟ و بر آن جنايات صحه بگذارد؟ جناياتى که حتى نمونه اش هم در امت هاى گذشته رخ نداد؟ و چطور آنجناب طاغيان و فرعونهاى اين امت را تزکيه و تعديل مى کند؟ و آيا اين روايات طعن بر دين حنيف و بازيگرى با حقايق اين ملت بيضاء نيست ؟! قطعا هست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۸ علاوه بر اينکه اين روايات گفتگو از شهادت نظرى دارد، نه شهادت تحمل ، چون امت اسلام در زمان انبياء گذشته حاضر نبودند، تا ببينند آيا رسالت خود را تبليغ مى کنند يا نه ؟ و شهادت نظرى اعتبار ندارد. و در کتاب مناقب در اين باره از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده ، که فرمود: (شهداء مردم ) به غير رسولان و امامان کسى نيست و اما امت معقول نيست که خدا از آنها شهادت بطلبد، براى اينکه در ميان امت کسانى هستند که شهادتشان يک بند سبزى و يک پر کاه ارزش ندارد. و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل جمله «لتکونوا شهداء على الناس و يکون الرسول عليکم شهيدا» الخ ، فرمود: اگر خيال کنى که منظور خدايتعالى از اين آيه همه موحدين اهل قبله است ، سخت اشتباه کرده اى ، براى اينکه آيا خدايتعالى در قيامت از کسى شهادت ميخواهد، که در دنيا شهادتش در مرافعه اى که بر سر يک من خرما بپا ميشد پذيرفته نبود؟ و آنوقت شهادت چنين کسى در درگاهش پذيرفته ميشود؟ حاشا: اين حرف معقول نيست و خدايتعالى چنين چيزى را از خلق خودش نمى پسندد، آنوقت خودش چگونه مرتکب آن ميشود، بلکه منظور خدايتعالى از امت ، افرادى است که مصداق آيه : «کنتم خير امة اخرجت للناس »، هستند و آنان امت وسط و بهترين امتند که خدا براى مردم خلقشان کرده است . مؤ لف : بيان اين حديث در ذيل آيه شريفه با استفاده از قرآن کريم گذشت . و در قرب الاسناد از امام صادق (عليه السلام ) از پدرش از رسولخدا (ص ) روايت کرده که فرمود: از جمله خصائصى که خداى تعالى به امت من داده و با دادنش امتم را بر ساير امم برترى بخشيده ، سه چيز است که حتى به هيچ پيغمبرى نداده - تا آنجا که مى فرمايد: - خدايتعالى هر پيغمبرى که مبعوث مى کرد، او را شهيد بر قومش قرار ميداد، ولى خداى تعالى امت مرا شهيد بر همه خلائق کرد، و فرمود: «ليکون الرسول شهيدا عليکم ، و تکونوا شهداء على الناس » (تا آخر حديث ). مؤ لف : اين حديث منافاتى با حديث قبلى ندارد، چون مراد به امت در اين روايت نيز همان امت مسلمه ايست که دعاى ابراهيم بوسيله آن مستجاب شد. و در تفسير عياشى از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت آورده که در حديثى در ضمن توصيف روز قيامت فرمود: مردم در يکجا جمع ميشوند و در آنجا تمامى خلائق استنطاق ميشوند، واحدى بدون اجازه رحمان و جز به صواب سخن نميگويد آنگاه به رسول خدا دستور ميدهند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۹۹ برخيزد و از پرسش ها پاسخ گويد اينجاست که خدايتعالى به رسول گراميش ميفرمايد: ((فکيف اذا جئنا من کل امة بشهيد و جئنا بک على هولاء شهيدا) و بحکم اين آيه آنجناب شهيد بر شهيدان يعنى بر رسولان است . و در تهذيب از ابى بصير از يکى از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام ) روايت کرده که گفت : به آنجناب عرضه داشتم : آيا خدايتعالى به رسولخدا (ص ) دستور داده بود که بسوى بيت المقدس نماز بگزارد؟ فرمود: بله ، مگر نمى بينى خداى سبحان فرموده : (و ما جعلنا القبلة التى کنت عليها الا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب على عقبيه )) الخ . مؤ لف : مقتضاى اين حديث اين است که جمله : «التى کنت عليها» صفت قبله باشد، و مراد بقبله ، بيت المقدس ‍ باشد، و اينکه آن قبله اى که رسولخدا (ص ) رو بآن مى ايستاده ، همان بيت المقدس بوده باشد و همين معنا را سياق آيات تاءييد مى کند که بيانش گذشت . از اينجا آن روايتى هم که از امام عسکرى (عليه السلام ) نقل شده تاءييد ميشود، چون آنجناب فرموده : مردم مکه هواى قبله شدن کعبه را داشتند خدايتعالى با قبله قرار دادن بيت المقدس امتحانشان کرد تامعلوم شود چه کسى بر خلاف هواى نفسش رسولخدا (ص ) را پيروى مى کند برخلاف مردم مدينه که هواى بيت المقدس بسر داشتند و خدايتعالى با برگرداندن قبله دستورشان داد با هواى نفس خود مخالفت نموده رو به کعبه نماز بگزارند تا باز معلوم شود چه کسى پيروى رسول خدا (ص ) مى کند؟ و چه کسى مخالفت مينمايد؟ که هر کس او را بر خلاف ميل درونيش اطاعت کند، مصدق او و مواف ق او است (تا آخر). با اين حديث فساد گفتار ديگرى نيز روشن مى گردد و آن اين است که جمله «التى کنت عليها» مفعول دوم براى کلمه «جعلنا» است و معناى آيه اين است که ما قبل از بيت المقدس قبله را کعبه اى که «کنت عليها» نکرديم ، استدلال کرده است بجمله «الا لنعلم من يتبع الرسول » که حاصل معنا چنين ميشود (ما قبل از بيت المقدس کعبه را که الان رو به آن هستى قبله نکرديم مگر براى اينکه بفهميم چه کسى رسول را پيروى مى کند) لکن اين حرف بيهوده است زيرا همانطور که قبلا گفتيم سياق برخلاف آنست . و در تفسير عياشى از زبيرى روايت کرده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) پرسيدم : آيا مرا از ايمان خبر نميدهى ؟ بدانم آيا ايمان مجموع قول و عمل است و يا قول بدون عمل ؟ فرمود: ايمان همه اش عمل است ، چون خود قول هم يکى از اعمال است که خدا واجبش کرده در کتابش بيان نموده نورش واضح و حجتش ثابت شده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۰ کتابش بدان شهادت ميدهد و بسوى آن دعوت مى کند. و چون خداى تعالى رسول اسلام را رو به کعبه گردانيد، مسلمانان به رسولخدا (ص ) گفتند: پس تکليف ما نسبت به نمازهائيکه در اين مدت (۱۷ ماهه ) رو به بيت المقدس خوانديم چه ميشود؟ و تکليف مردگان ما که در اين مدت نماز را به آنطرف ميخواندند چه ميشود؟ خدايتعالى در پاسخ به اين سؤ ال اين جمله را نازل فرمود: «و ما کان اللّه ليضيع ايمانکم ، ان الله بالناس لرؤ ف رحيم »، (خدا ايمان شما را ضايع نمى کند، که خدا به مردم رئوف و رحيم است ). و در اين کلام خود نماز ما را ايمان خواند، پس هر کس از خدا بترسد و جوارح خود (از چشم و گوش و شکم و زبان و فرج ) را حفظ نموده هر عضوى از اعضاى خود را در آن جائى مصرف کند و بکار ببندد که خدا برايش معين کرده و واجب هر عضوى را انجام دهد، با ايمان کامل خدا را ملاقات مى کند و از اهل بهشت است ، و اگر کسى در واجبى از اين واجبات خيانت کند و از آنچه خدا دستور داده تعدى نمايد، خدا را با ايمان ناقص ملاقات مى کند. مؤ لف : اين روايت را کلينى هم آورده ، و اينکه در روايت ، نزول جمله «و ما کان اللّه ليضيع ايمانکم » را بعد از تحويل قبله دانسته ، منافاتى با بيان قبلى ما ندارد. و در کتاب فقيه آمده : که رسولخدا (ص ) سيزده سال در مکه و نوزده ماه در مدينه بطرف بيت المقدس نماز خواند بعد که يهوديان سرزنش کردند که تو تابع قبله ما هستى و اندوه شديدى بر او مسلط شد، در دل شب از خانه بيرون آمد و رو به اطراف افق بگردانيد، فرداى آن شب هم نماز صبح را رو به بيت المقدس خواند و هم دو رکعت از نماز ظهر را، سر دو رکعتى جبرئيل آمد، و گفت : «قد نرى تقلب وجهک فى السماء، فلنو لينک قبلة ترضيها، فول وجهک شطر المسجد الحرام » الخ ، آنگاه دست آنجناب را گرفته رو به کعبه اش کرد، مردمى هم که پشت سرش به نماز ايستاده بودند رو به کعبه شدند، بطوريکه زنان جاى فعلى مردان قرار گرفتند و مردان جاى فعلى زنان ، و اين نماز ظهر اولش ‍ بسوى بيت المقدس و آخرش بسوى کعبه واقع شد، بعد از نماز ظهر خبر به مسجدى ديگر در مدينه رسيد، اهل آن مسجد دو رکعت از عصر خوانده بودند، دورکعت ديگر را بطرف کعبه برگشتند، آنها نيز اول نمازشان بسوى بيت المقدس و آخرش بسوى کعبه شد، و مسجد قبلتين ، همان مسجد است . مؤ لف : قمى هم نظير اين را روايت کرده و گفته : که رسولخدا (ص ) خودش (در مدينه )، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۱ بلکه در مسجد بنى سالم نماز ميخواند که اين جريان واقع شد. و در تفسير عياشى از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل آيه «فول وجهک شطر المسجد الحرام » الخ ، فرموده : رو بقبله نماز بخوان و در نماز رو از قبله برمگردان که نمازت باطل ميشود چون خداى سبحان به رسول گراميش فرمود در نماز واجب بايد حتما رو بقبله نماز بخوانى ، «فول وجهک شطر المسجد الحرام ، و حيث ما کنتم فولوا وجوهکم شطره ». مؤ لف : روايات در اين باره که آيه شريفه راجع بخصوص نماز واجب است بسيار زياد است . و در تفسير قمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در تفسير آيه «الذين آتيناهم الکتاب يعرفونه » الخ ، فرموده : اين آيه درباره يهود و نصارى نازل شد، خداى تعالى در آن مى فرمايد: (آنهائى که کتابشان داديم ، او را مى شناسند - يعنى رسول خدا را - همانطور که فرزندان خود را مى شناسند) و اين بدان جهت است که خداى عز و جل در تورات و انجيل و زبور، صفات رسول خدا (ص ) و صفات اصحابش و مهاجرتش را ذکر کرده بود و همان را در قرآن حکايت کرده ، که «محمد رسول اللّه ، و الذين معه اشداء على الکفار، رحماء بينهم ، تريهم رکعا سجدا، يبتغون فضلا من اللّه و رضوانا، سيماهم فى وجوههم من اثر السجود، ذلک مثلهم فى التورية ، و مثلهم فى الانجيل »، (محمد (ص ) فرستاده خداست و کسانى که مصاحب او هستند بر کفار دشمنانى بيرحم ، و در بين خود مهربانان هستند، ايشان را مى بينى که همواره در رکوع و سجودند و همه در پى بدست آوردن فضل خدا و خشنودى اويند، نشانه هاشان از اثر سجده در پيشانى نمايان است ، اين است مثل آنان در تورات و همين است مثل آنان در انجيل ). پس صفات رسول خدا (ص ) و اصحابش در تورات بوده ووقتى خدا او را مبعوث فرمود، اهل کتاب او را شناختند، همچنان که خود قرآن مى فرمايد: «فلما جاءهم ما عرفوا کفروا به ». مؤ لف : نظير اين روايت در کافى از على (عليه السلام ) نقل شده است . و در اخبار بسيارى از طرق شيعه آمده : که آيه : ((اءينما تکونوا ياءت بکم اللّه جميعا) الخ ، درباره اصحاب قائم (عليه السلام ) نازل شده و در بعضى از آنها آمده : که اين از باب جرى و تطبيق است . و در حديثى از طرق عامه در ذيل جمله «و لاتم نعمتى عليکم »، از على (عليه السلام ) آمده که فرمود: تماميت نعمت اين است که انسان با داشتن اسلام بميرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۲ و باز در حديثى از طرق آنان آمده : که تماميت نعمت به اين است که آدمى داخل بهشت شود. بحث علمى (درباره يافتن جهت قبله و تاريخچه آن ) تشريع قبله در اسلام و اعتبار و وجوب خواندن نماز رو بقبله ، - نمازى که عبادت عموم مسلمانان جهان است -، و همچنين وجوب ذبح حيوانات رو بقبله و کارهاى ديگرى که حتما بايد رو بقبله باشد، (و يا مانند خوابيدن و نشستن و وضو گرفتن رو بقبله : که مستحب و مانند تخليه کردن که حتما بايد ب طرف غير قبله باشد و رو بقبله اش حرام است ) و احکامى ديگر که با قبله ارتباط دارد، و مورد ابتلاى عموم مسلمانان است ، باعث شده که مردم محتاج به جستجوى جهت قبله شوند و آنرا در افق خود معين کنند، (تا نماز و ذبح حيوانات و کارهائى ديگر را رو به آنطرف انجام داده و از تخليه کردن به آن طرف بپرهيزند). و در ابتداء امر از آنجا که تشخيص قطعى آن براى مردم دور از مکه فراهم نبود ناگزير به مظنه و گمان و نوعى تخمين اکتفاء مى کردند. ولى رفته رفته اين حاجت عمومى ، علماى رياضى دان را وادار کرد تا اين مظنه و تخمين را قدرى به تحقيق و تشخيص ‍ عينى نزديک سازند، براى اين کار از جدول هائى که در زيج مورد استفاده قرار مى گيرد استمداد کردند، تا بدان وسيله عرض هر شهر و طول آن را (منظور از عرض شهر فاصله ايست که هر شهرى از خط استواء دارد و منظور از طول آن فاصله ايست که ميانه شهرها از مشرق به مغرب مى باشد به اين منظور آخرين نقطه غربى و معمور کره زمين را جزاير خالدات ميگرفتند، البته اين ديگر مربوط به بحث ما نيست که در قرون گذشته و قبل از کشف آمريکا و کشف کرويت زمين چنين ميپنداشتند که جزائر خالدات واقع در غرب اروپا ساحل اقيانوس آرام آخرين نقطه کره زمين است و البته اين جزائر در قرون اخير در آب فرو رفته و اثرى از آن باقى نمانده است ، و فعلا در نيم کره شرقى زمين ، از رصدخانه گرنويچ لندن استفاده مى کنند)، (مترجم ) معين کنند. آنگاه بعد از آنکه عرض شهر خود را از خط استواء معين مى کردند آن وقت ميتوانستند بفهمند که ازنقطه جنوب آن شهر (نقطه جنوب هر شهرى عبارتست از نقطه اى که اگر خطى موهوم از آن نقطه بطرف نقطه شمال تصور کنيم آفتاب در رسيدن بآن نقطه مسير روزانه اش نصف ميشود و باصطلاح به نقطه ظهر مى رسد) چند درجه (از نود درجه ميان جنوب و مغرب ) را بطرف مغرب منحرف شوند، رو به که ايستاده اند (و اين انحراف را با حساب جيوب و مثلثات معين مى کردند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۳ آنگاه اين حساب را بوسيله دائره هنديه براى تمامى افق ها و شهرهاى مسلمان نشين ترسيم کردند، (به اين صورت که يا در اول بهار و يا در اول پائيز که دو نقطه اعتدالى است در هر افقى دائره اى در زمين مسطح رسم کردند و محورى و يا به عبارتى شاخصى در وسط آن دائره کوبيدند، صبح که آفتاب طلوع کرد سايه شاخص از دائره بيرون بود، ايستادند تا با بالا آمدن آفتاب و کوتاه شدن سايه آن نقطه اى را که سايه از آن نقطه وارد دائره مى شود معين کنند و همچنين آن نقطه اى را که در بعد از ظهر سايه از دايره بيرون مى رود معين کنند، سپس با خطى مستقيم اين دو نقطه را بهم وصل کردند که يکسرش مشرق افق را نشان ميداد و سر ديگرش مغرب افق را، در نتيجه دائره به دو نيم دائره تقسيم شد، خط ديگرى عمود بر آن خط ترسيم کردند که يکسرش نقطه جنوب را نشان ميداد و سر ديگرش نقطه شمال را، و اين خط را نصف النهار آن افق ميناميدند، و معلوم است که فاصله ميان هر يک از اين چهار نقطه نود درجه است ، و فرض کنيد شهرى که اين دائره (که آنرا دائره هنديه مى ناميدند) ترسيم شده ، سى درجه با خط استواء فاصله داشته باشد، در اينصورت اگر سکنه اين شهر در موقع نماز سى درجه از نود درجه را از جنوب بطرف مغرب برگردند، درست رو بقبله ايستاده اند، (مترجم ). سپس براى اينکه اين کار را بسرعت و آسانى انجام دهند، قطب نما را يعنى عقربه مغناطيسى معروف به حک را بکار بستند، چون اين آلت با عقربه خود جهت شمال و جنوب را در هر افقى که بکار رود معين ميکند و کار دائره هنديه را به فوريت انجام ميدهد و در صورتيکه ما مقدار انحراف شهر خود را از خط استواء بدانيم ، بلافاصله نقطه قبله را تشخيص ‍ ميدهيم . لکن اين کوششى که علماى رياضى مبذول داشتند هر چند خدمت شايان توجهى بود - و خداوند جزاى خيرشان مرحمت فرمايد -، ولکن از هر دو طريق يعنى هم از طريق قطب نما و هم از راه دائره هنديه ناقص بود که اشخاص را دچار اشتباه مى کرد. اما اول براى اينکه رياضى دانان اخير متوجه شدند که رياضى دانان قديم در تشخيص طول شهر دچار اشتباه شده اند، و در نتيجه حسابى که در تشخيص مقدار انحراف و در نتيجه تشخيص قبله داشتند، در هم فرو ريخت. توضيح اينکه براى تشخيص عرض مثلا تهران از خط استوا، و محاذات آن با آفتاب در فصول چهارگانه ، طريقه شان اينطور بود که فاصله قطب شمالى را با خط استواء معين نموده و آنرا درجه بندى مى کردند آنگاه فاصله شهر مورد حاجت را از خط استواء به آن درجات معين نموده ، مثلا مى گفتند فاصله تهران از جزائر خالدات ۸۶ درجه و ۲۰ دقيقه ميباشد و عرض آن از خط استوا سى و پنج درجه و ۳۵ دقيقه (نقل از کتاب زيج ملخص تاءليف ميزابى ) گو اينکه اين طريقه به تحقيق و واقع نزديک بود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۴ ولکن طريقه تشخيص طول شهرها طريقه اى درست و نزديک به تحقيق نبود چون همانطور که در بيان مترجم گذشت عبارت از اين بود که مسافت ميانه دو نقطه از زمين را که در حوادث آسمانى مشترک بودند، (اگر آفتاب مى گرفت در هر دو جا در يک زمان مى گرفت ، و اگر حوادث ديگرى رخ ميداد، در هر دو نقطه رخ ميداد) معين ميکردند و آنرا با مقدار حرکت حسى آفتاب و يا به عبارتى با ساعت ضبط مينمودند آنگاه مى گفتند: مثلا طول شهر تهران فلان درجه و... دقيقه است و چون در قديم وسائل تلفن و تلگراف و امثال آن در دست نبود، لذا اندازه گيرى هاى قديم دقيق نبود و بعد از فراوان شدن اين وسائل و همچنين نزديک شدن مسافت ها بوسيله هواپيما و ماشين اين مشکل کاملا حل شد، و در اين هنگام بود که شيخ فاضل و استاد شهير رياضى ، مرحوم سردار کابلى براى حل اين مشکل کمر همت بست و انحراف قبله را با اصول جديد استخراج نموده ، رساله اى در اين باره بنام (تحفه الاجلة فى معرفة القبلة )، در اختيار همگان گذاشت ، و اين رساله کوچکى است که در آن طريقه استخراج قبله را با بيان رياضى روشن ساخته ، و جدولهائى براى تعيين قبله هر شهرى رسم کرده است . و از جمله رموزيکه وى موفق به کشف آن گرديد - و خدا جزاى خيرش دهد - کرامت و معجزه باهره اى بود که براى رسول خدا (ص ) در خصوص قبله محرابش در مسجد مدينه اثبات و اظهار کرد. توضيح اينکه مدينه طيبه بر طبق حسابى که قدماء داشتند در عرض ۲۵ درجه خط استوا، و در طول ۷۵ درجه و ۲۰ دقيقه قرار داشت و با اين حساب محراب مسجد النبى در مدينه رو بقبله نبود، (و چون ممکن نبوده رسول خدا (ص ) در ايستادن بطرف قبله و بناى مسجد رو بانطرف اشتباه کند)، لذا رياضى دانان همچنان درباره قبله بحث مى کردند، و اى بسا براى اين انحراف وجوهى ذکر مى کردند که با واقع امر درست در نمى آمد. ولکن مرحوم سردار کابلى اين معنا را روشن ساخت که محاسبات دانشمندان اشتباه بوده ، چون مدينه طيبه در عرض ‍ ۲۴ درجه و ۵۷ دقيقه خط استوا، و طول ۳۹ درجه و ۵۹ دقيقه آخرين نقطه نيم کره شرقى قرار دارد و روى اين حساب محراب مسجد النبى درست رو بقبله واقع ميشود، آنوقت روشن شد در قرنهاى قبل که اثرى از اين محاسبات نبود و در حاليکه آنجناب در نماز بود، وقتى بطرف کعبه برگشت درست بطرفى برگشته که اگر خطى موهوم از آن طرف بطرف کعبه کشيده ميشد به خود کعبه برميخورد، و اين خود کرامتى باهر و روشن است (صدق اللّه و رسوله ). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۵ بعد از مرحوم سردار کابلى مرحوم مهندس فاضل سرتيپ عبد الرزاق بغائرى براى بيشتر نقاط روى زمين قبله اى استخراج کرد و در اين باره رساله اى در معرفت قبله نوشت و در آن جدولهائى ترسيم نمود که حدود هزار و پانصد نقطه از نقاط مسکون زمين را نام برد و با تدوين اين رساله بحمداللّه نعمت تشخيص قبله به کمال رسيد و از آن جمله مثلا عرض تهران را سى و پنج درجه و چهل و يک دقيقه و ۳۸ ثانيه و طول آنرا ۵۱ درجه و ۲۸ دقيقه و ۵۸ ثانيه نوشت (مترجم ). اين بود جهت نقصى که در قسمت اول بود و اما در قسمت دوم يعنى در تشخيص قبله بوسيله قطب نما، نقص آن از اين جهت بود که معلوم شد دو قطب مغناطيسى کره زمين با دو قطب جغرافيائى زمين منطبق نيست ، براى اينکه قطب مغناطيسى شمالى مثلا علاوه بر اينکه به مرور زمان تغيير مى کند بين آن و بين قطب شمالى جغرافيائى حدود هزار ميل (که معادل است با ۱۳۷۵ کيلومتر) فاصله است . و روى اين حساب قطب نما هيچوقت عقربه اش رو به قطب جنوبى جغرافيائى قرار نمى گيرد و آنرا نشان نميدهد، (چون سر ديگر عقربه ، قطب شمال واقعى را نشان نميدهد) بلکه گاهى تفاوت به حدى مى رسد که ديگر قابل تسامح نيست . به همين جهت مهندس فاضل و رياضى دان عاليقدر، جناب سرتيپ حسينعلى رزم آرا، در اواخر يعنى در سال ۱۳۳۲ هجرى شمسى ، در مقام بر آمد اين مشکل را حل کند، و انحراف قبله را از دو قطب مغناطيسى در هزار نقطه از نقاط مسکون کره زمين را مشخص کرد، (و براى سهولت کار بطوريکه همه بتوانند استفاده کنند، قطب نمائى اختراع کرد که به تخمين نزديک به تحقيق ميتواند قبله را مشخص کند، که قطب نماى آن جناب فعلا مورد استفاده همه هست ، خداوند به وى جزاى خير مرحمت فرمايد). بحث اجتماعى (پيرامون فوايد تشريع قبله از نظر فردى و اجتماعى ) دانشمندانى که متخصص در جامعه شناسى و صاحب نظر در اين فن هستند، اگر در پيرامون آثار و خواصى که از اين پديده که نامش اجتماع است و بدان جهت که اجتماع است ناشى ميشود، دقت و غور کنند، شکى برايشان نمى ماند که اصولا پديد آمدن حقيقتى بنام اجتماع و سپس منشعب شدن آن به شعبه هاى گوناگون و اختلاف ها و چندگونگى آن بخاطراختلاف طبيعت انسانها، فقط و فقط يک عامل داشته و آن درکى بوده که خداى سبحان طبيعت انسانها را بان درک ملهم کرده ، درک باين معنا که حوائجش که اتفاقا همه در بقاى او و به کمال رسيدنش مؤ ثرند يکى دو تا نيست تا خودش بتواند برفع همه آنها قيام کند، بلکه بايد اجتماعى تشکيل دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۶ و بدان پاى بند شود، تا در آن مهد تربيت و به کمک آن اجتماع در همه کارها و حرکات و سکناتش موفق شود و يا به عبارتى همه آنها به نتيجه برسد و گرنه يکدست صدا ندارد. بعد از اين درک ، به درکهاى ديگر و يا بعبارتى به صور ذهنيه ملهم شد که آن ادراکات و صور ذهنيه را محک و معيار در ماده و در حوائجى که به ماده دارد، و در کارهائى که روى ماده انجام ميدهد و در جهات آن کارها، ميزان قرار دهد و همه را با آن ميزان بسنجد و در حقيقت آن ادراکات و آن ميزان رابطه اى ميان طبيعت انسانى و ميان افعال و حوائج انسان باشد، مانند درک اين معنا که چه چيز خوب است ؟ و چه چيز بد است ؟ چه کار بايد کرد؟ و چه کار نبايد کرد؟ و چه کار کردنش از نکردنش بهتر است ؟ و نيز مانند اين درک که محتاج به اين است که در نظام دادن به اجتماع رياست و مرئوسيت ، و ملک و اختصاص و معاملات مشترک و مختص و ساير قواعد و نواميس عمومى و آداب و رسوم قومى (که به اختلاف اقوام و مناطق و زمانها مختلف ميشود) معتبر بشمارد و به آنها احترام بگذارد. همه اين معانى و قواعدى که ناشى از آنها ميشود، امورى است که اگر طبيعت انسانيت آنرا درست کرده ، با الهامى از خداى سبحان بوده ، الهامى که خدا بوسيله آن ، طبيعت انسان را لطيف کرده تا قبل از هر کار، نخست آنچه را که معتقد است و ميخواهد در خارج بوجود آورد، تصور کند و آنگاه نقشه هاى ذهنى را صورت عمل بدهد و يا اگر صلاح نديد ترک کند و به اين وسيله استکمال نمايد. (حال که اين مقدمه روشن شد ميگوئيم ): توجه عبادتى بسوى خداى سبحان (با در نظر گرفتن اينکه خدا منزه از مکان و جهت و ساير شئون مادى و مقدس از اين است که حس مادى باو متعلق شود)، اگر بخواهيم از چهار ديوارى قلب و ضمير تجاوز کند و بصورت فعلى از افعال در آيد، با اينکه فعل جز با ماديات سر و کار ندارد - به ناچار بايد اين توجه بر سبيل تمثل صورت بگيرد. ساده تر بگويم از يکسو ميخواهيم با عبادت متوجه بخدا شويم ، از سوى ديگر خدا در جهتى و طرفى قرار ندارد، پس ‍ بناچار بايد عبادت ما بر سبيل تمثل و تجسم در آيد، به اين صورت که نخست توجهات قلبى ما با اختلافى که در خصوصيات آن (از خضوع و خشوع و خوف و رجاء و عشق و جذبه و امثال آن ) است ، در نظر گرفته شود و بعد همان خصوصيات را با شکل و قيافه اى که مناسبش باشد، در فعل خود منعکس کنيم ، مثلا براى اينکه ذلت و حقارت قلبى خود را به پيشگاه مقدس او ارائه داده باشيم به سجده بيفتيم و با اين عمل خارجى از حال درونى خود حکايت کنيم و يا اگر خواستيم احترام و تعظيمى که در دل از او داريم ، حکايت کنيم ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۰۷ بصورت رکوع درآئيم و چون بخواهيم حالت فدائى بودن خود را به پيشگاهش عرضه کنيم ، دور خانه اش بگرديم و چون بخواهيم او را تکبير و بزرگداشت کنيم ، ايستاده عبادتش کنيم و چون بخواهيم براى تشرف بدرگاهش خود را تطهير کنيم اين مراسم را با غسل و وضوء انجام دهيم ، و از اين قبيل تمثل هاى ديگر. و هيچ شکى نيست در اينکه روح و مغز عبادت بنده عبارت است از همان بندگى درونى او، و حالاتى که در قلب نسبت به معبود دارد که اگر آن نباشد، عبادتش روح نداشته و اصلا عبادت بشمار نمى رود وليکن در عين حال اين توجه قلبى بايد به صورتى مجسم شود و خلاصه عبادت در کمالش و ثبات و استقرار تحققش ، محتاج به اين است که در قالبى و ريختى ممثل گردد. آنچه گفته شد، هيچ جاى شک نيست ، حال ببينيم مشرکين در عبادت چه مى کردند و اسلام چه کرده ؟ اما وثنى ها و ستاره پرستان و هر جسم پرست ديگر که يا معبودشان انسانى از انسانها بوده ، و يا چيز ديگر، آنان لازم ميدانستند که معبودشان در حال عبادت نزديکشان و روبرويشان باشد، لذا روبروى معبود خود ايستاده و آنرا عبادت ميکردند. ولى دين انبياء و مخصوصا دين اسلام که فعلا گفتگوى ما درباره آنست ، (و گفتگوى از آن ، از ساير اديان نيز هست ، چون اسلام همه انبياء را تصديق کرده )، علاوه بر اينکه همانطور که گفتيم : مغز عبادت و روح آنرا همان حالات درونى دانسته ، براى مقام تمثل آن حالات نيز طرحى ريخته و آن اينست که کعبه را قبله قرار داده و دستور داده که تمامى افراد در حال نماز که هيچ مسلمانى در هيچ نقطه از روى زمين نمى تواند آن را ترک کند، رو بطرف آن بايستند و نيز از ايستادن رو بقبله و پشت کردن بدان در احوالى نهى فرموده و در احوالى ديگر آنرا نيکو شمرده است . و به اين وسيله قلبها را با توجه بسوى خدا کنترل نموده ، تا در خلوت و جلوتش در قيام و قعودش ، در خواب و بيداريش ، در عبادت و مراسمش ، حتى درپست ترين حالات و زشت ترينش ، پروردگار خود را فراموش نکند، اين است فائده تشريع قبله از نظر فردى . رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه