تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۵۰

بيان فرق اجمالى بين دو کلمه «احد» و «واحد» و چه بسا ميشود که چيزى از ناحيه ذاتش متصف به وحدت شود، يعنى ذاتش ، ذاتى باشد که هيچ تکثرى در آن نباشد و بالذات تجزيه را در ذاتش نپذيرد، يعنى نه جزء جزء بشود؟ و نه ذات و اسم و نه ذات و صفت و همچنين جزئى نداشته باشد، اينگونه وحدت همانست که کلمه (احد) را در آن استعمال مى کنند و ميگويند خدايتعالى احدى الذات است و در اين استعمال حتما بايد به کلمه ذات و مثل آن اضافه شود مگر آنکه در سياق نفى و يا نهى قرار گيرد که در آنصورت ديگر لازم نيست اضافه شود. مثل اينکه بگوئيم : (ما جائنى احد)، يعنى احدى نزد من نيامد که در اينصورت اصل ذات را نفى کرده ايم ، يعنى فهمانده ايم : هيچکس نزد من نيامد، نه واحد و نه کثير براى اينکه وحدت ، در ذات اعتبار شده بود نه در وصفى از اوصاف ذات ، بله اگر وحدت در وصف اعتبار شود مثل اينکه بگوئيم : (ما جائنى واحد)، يعنى يکنفر که داراى وصف وحدت است نزد من نيامد، دراينصورت اگر دو نفر يا بيشتر نزد من آمده باشد، دروغ نگفته ايم ، چون آنچه را نفى کرديم وصف يک نفرى بود، خواستيم بگوئيم يک مرد با قيد يک نفرى نزد من نيامد و اين منافات ندارد با اينکه چند مرد نزد من آمده باشند، فعلا همين فرق اجمالى ميان دو کلمه احد و واحد را در نظر داشته باش تا انشاءاللّه تعالى شرح مفصل آن در تفسير سوره : «قل هو اللّه احد» بيايد. و سخن کوتاه آنکه جمله : «الهکم اله واحد»، با همه کوتاهيش مى فهماند: که الوهيت مختص و منحصر به خدايتعالى است و وحدت او وحدتى مخصوص است ، وحدتى است که لايق ساحت قدس اوست ، چون کلمه وحدت بر حسب آنچه مخاطبين به خطاب (اله شما) از آن مى فهمند، بر بيش از وحدت عامه اى که قابل انطباق بر انواع مختلف است ، دلالت نمى کند و اين قسم وحدت لايق به ساحت قدس ربوبى نيست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۹۵ اقسام وحدت و نکته اى که در جمله «الهکم اله واحد» هست (به بيانى ساده تر اينکه چند قسم وحدت داريم ): ۱ - وحدت عددى که در مقابل عدد دو و سه الخ است . ۲ - وحدت نوعى که ميگوئيم : انسان ايرانى و هندى از نوع واحدند. ۳ - وحدت جنسى که ميگوئيم : انسان و حيوان از يک جنسند (مترجم ). در چنين زمينه اى اگر قرآن کريم بفرمايد (معبود شما واحد است )، ذهن شنونده به آن وحدتى متوجه ميشود که کلمه (واحد) در نظرش به آن معنا است ، به همين جهت اگر فرموده بود «الله اله واحد»، (اللّه اله واحد است ) توحيد را نمى رسانيد، براى اينکه در نظر مشرکين هم اللّه اله واحد است ، همچنانکه يک يک آلهه آنان اله واحدند، چون هيچ الهى دو اله نيست ، هر يک براى خود و در مقابل خدا اله واحدند. و همچنين اگر فرموده بود «و الهکم واحد»، (اله شما واحد است )، باز آنطور که بايد، نص و صريح در توحيد نبود، براى اينکه ممکن بود گمان شنونده متوجه وحدت نوعيه شود، يعنى متوجه اين شود که اله ها همه يکى هستند، چون همه يک نوعند و نوعيت الوهيت در همه هست ، نظير اينکه در تعداد انواع حيوانات ميگوئيم اسب يکنوع و قاطر يکنوع و چه و چه يکنوع است ، با اينکه هر يک از نامبرده ها داراى هزاران فرد است . لکن وقتى فرمود: «و الهکم اله واحد» و معناى اله واحد را - که در مقابل دو اله و چند اله است - بر کلمه (الهکم ) اثبات کرد، آنوقت عبارت صريح در توحيد ميشود، يعنى الوهيت را منحصر در يکى از آلهه اى که مشرکين معتقد بودند کرده و آن اللّه تعالى است . «لا اله الا هو»، اين جمله نص و صراحت جمله قبلى را تاءکيد مى کند و تمامى توهمها و تاءويل هائى که ممکن است درباره عبارت قبلى به ذهن آيد، برطرف ميسازد. و اما معناى مفردات اين جمله - کلمه (لا) در اين جمله نفى جنس مى کند و لاى نفى جنس اسم و خبر لازم دارد، و چون مراد به (اله ) هر چيزى است که واقعا و حقيقتا کلمه (اله ) بر آن صادق باشد، به همين جهت صحيح است بگوئيم خبر (لا) که در جمله حذف شده که کلمه (موجود) و يا هر کلمه اى است که به عربى معناى موجود را بدهد، مانند (کائن ) و امثال آن ، و تقدير جمله اين است که «لا اله بالحقيقة و الحق بموجود الا اللّه »، (يعنى اله حقيقى و معبودى به حق موجود نيست به غير از اللّه )، «الا» در «لا اله الّا هو» براى استثنا نيست و چون ضميرى که به لفظ جلاله (اللّه ) بر مى گردد هميشه در قرآن کريم ضمير رفع است نه نصب يعنى هيچ نفرموده «لا اله الا اياه » از اينجا مى فهميم در کلمه (الا) الاى استثناء نيست ، چون اگر استثناء بود، بايد مى فرمود: «لا اله الا اياه » نه «لا اله الا هو»، بلکه وصفى است به معناى کلمه (غير) و معنايش اين است که هيچ اله به غير اللّه موجود نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۹۶ پس تا اينجا اين معنا روشن شد که جمله مورد بحث يعنى جمله «لا اله الا هو» الخ در سياق نفى الوهيت غير خداست ، يعنى نفى الوهيت آن آلهه موهومى که مشرکين خيال مى کردند اله هستند، نه سياق نفى غير خدا و اثبات وجود خداى سبحان که بسيارى از مفسرين پنداشته اند. شاهدش هم اين است که مقام ، مقامى است که تنها احتياج دارد خدايان ديگر نفى شود، تا در نتيجه الوهيت منحصر در يکى از خدايان مشرکين يعنى در اللّه تعالى گردد، و هيچ احتياجى به اثبات الوهيت خدا و بعد نفى الوهيت آلهه ندارد. علاوه بر اينکه قرآن کريم اصل وجود خدايتعالى را بديهى ميداند يعنى عقل براى پذيرفتن وجود خداى تعالى احتياجى به برهان نمى بيند و هر جا از خدا صحبت کرده ، عنايتش همه در اين است که صفات او را از قبيل وحدت و يگانگى و خالق بودن و علم و قدرت و صفات ديگر او را اثبات کند. و اى بسا بعضى به تقدير گرفتن لفظ (موجود) و هر چه که به معناى آن باشد، اشکال کنند، که اين تقدير تنها مى رساند که غير خدا اله ديگرى فعلا موجود نيست و اثبات نميکند که اصلا ممکن نيست اله ديگر وجود داشته باشد، در حاليکه مطلوب نفى امکان آن است . و آنوقت بعضى ديگر در جواب آن گفته باشند: درست است که تقدير گرفتن (موجود) تنها مى رساند که خدائى ديگر موجود نيست ولى اينکه گفتى امکان وجود آنرا نفى نميکند، صحيح نيست براى اينکه خدائى که ممکن باشد بعدها موجود شود، او خود ممکن الوجود است و آن خدائى نخواهد بود که وجود تمامى موجودات و همه شئون آنها بالفعل منتهى به او و مستند باو است و بعضى ديگر جواب داده باشند: که بجاى لفظ موجود، کلمه (حق ) را تقدير مى گيريم ، تا معنا چنين شود (هيچ معبود بحق غير خدا نيست ). «الرحمن الرحيم » تفسير و بحث پيرامون معناى اين دو کلمه ، در ذيل سوره فاتحه گذشت ، تنها در اينجا ميگوئيم : آوردن اين دو اسم در اينجا معناى ربوبيت را تمام مى کند، مى فهماند که هر عطيه عمومى مظهر و مجلائى است از رحمت رحمانيه خدا و هر عطيه خصوصى ، يعنى آنچه که در طريق هدايت و سعادت اخروى دخالت دارد، مجلاى رحمت رحيميه او است . «ان فى خلق السموات و الارض » الخ ، سياق اين آيات همانطور که در ابتداى بيان آيات مورد بحث گفتيم ، دلالت دارد بر اينکه سياق خصوص اين آيه نيز همان سياق آيه قبلى است ، و اين آيه پيرامون همان معنائى استدلال مى کند که آيه قبلى متضمن آن بود. چون آيه سابق که مى فرمود: «و الهکم اله واحد لا اله الا هو الرحمن الرحيم » الخ ، در حقيقت اگر شکافته شود، معنايش اين ميشد: که براى هر موجودى از اين موجودات ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۹۷ الهى است و اله همه آنها يکى است و اين اله يگانه و واحد، همان اله شما است و او رحمان است ، چون رحمتى عمومى دارد و رحيم است ، چون رحمتى خصوصى دارد و هر کسى را به سعادت نهائيش - که همان سعادت آخرت است - سوق ميدهد، پس اينها همه حقايقى هستند حقه . و در خلقت آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز، تا آخر آنچه در آيه ذکر شده ، آياتى است که بر اين حقايق دلالت مى کند، البته براى مردمى دلالت دارد که تعقل کنند. و اگر مراد باين آيه اقامه حجت بر اصل وجود اله براى انسانها و يا اله واحد براى انسانها بود، همه نامبردگان تنها يک آيت بودند که بر اصل وجود اله دلالت مى کردند، چون نامبرده ها اين معنا را افاده مى کند که نظامى در سراسر جهان برقرار است و تدبيرى بهم پيوسته دارد، و بر اين فرض ، حق کلام اين بود که در آيه قبلى بفرمايد: «و الهکم واحد لا اله الا هو» الخ ، و چون اينطور نفرموده ، مى فهميم سياق آيه براى اين است که بر حجتى دلالت کند که هم حجت بر وجود اله است و هم حجت بر وحدت او است ، باين معنا که نخست اثبات کند اله موجودات ديگر غير انسان و نظام کبيرى که در آنهاست يکى است و سپس اثبات کند همان يک اله ، اله انسان نيز هست . و اجمال دلالت آيه بر مسئله توحيد، اين است که مى فرمايد: اين آسمانها که بر بالاى ما قرار گرفته و بر ما سايه افکنده ، با همه بدايعى که در خلقت آنها است ، و اين زمين که ما را در آغوش گرفته و بر پشت خود سوار کرده ، با همه عجائبى که در آن است ، و با همه غرائبى که در تحولات و انقلابهاى آن از قبيل اختلاف شب و روز و جريان کشتى ها در دريا و نازل شدن باران ها و وزيدن بادهاى گردنده و گردش ابرهاى تسخير شده ، همه امورى هستند فى نفسه نيازمند به صانعى که ايجادشان کند، پس براى هر يک از آنها الهى است ، پديد آورنده ، (اين صورت برهان اولى است ) که آيه شريفه بر مسئله توحيد اقامه کرده است . برهان ديگر را از راه نظامى که در عالم است اقامه نموده و حاصلش اين است اين اجرام زمينى و آسم انى که از نظر حجم و کوچک و بزرگى و هم دورى و نزديکى مختلفند، (و بطورى که فحصهاى علمى بدست آورده کوچکترين حجم يکى از آنها ۰۰۰۳۳، ۰۰۰، ۰۰۰، ۰۰۰، ۰۰۰، ۰۰۰، ۰۰۰، ۰۰۰ / ۰ سانتى متر مکعب است ) و بزرگترين آنها که حجمش ميليونها برابر حجم زمين است ، کره اى است که قطرش تقريبا معادل ۹۰۰۰ ميل است و فاصله ميان دو ستاره و دو جرم آسمانى ، قريب به سه مليون سال نورى است و سال نورى تقريبا برابر است با رقم زير (۳۶۵ * ۲۴ * ۶۰ * ۶۰* ۳۰۰۰۰۰ کيلومتر) و خلاصه اين ارقام دهشت آور را نيک بنگر، آنگاه خودت حکم خواهى کرد: که تا چه اندازه نظام اين عالم ، بديع و شگفت آور است ، عالمى که با همه وسعتش هر ناحيه اش در ناحيه ديگر اثر مى گذارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۹۸ و در آن دست اندازى مى کند و هر جزء آن در هر کجا که واقع شده باشد از آثارى که ساير اجزاء در آن دارند متاءثر ميشود، جاذبه عموميش يکدگر را بهم متصل مى کند، نورش و حرارتش همچنين ، و با اين تاءثير و تاءثر سنت حرکت عمومى و زمان عمومى را به جريان مى اندازد. و اين نظام عمومى و دائم ، و تحت قانونى ثابت است و حتى قانون نسبيت عمومى هم که قوانين حرکت عمومى در عالم جسمانى را محکوم به دگرگونگى ميداند، نميتواند از اعتراف باينکه خودش هم محکوم قانون ديگرى است ، خوددارى کند، قانونى ثابت در تغيير و تحول (يعنى تغيير و تحول در آن قانون ثابت و دائمى ميباشد). و از سوى ديگر اين حرکت و تحول عمومى ، در هر جزء از اجزاء عالم بصورتى خاص به خود ديده ميشود، در بين کره آفتاب و ساير کراتى که جزء خانواده اين منظومه اند، به يک صورت است و هر چه پائين تر مى آيد، دائره اش تنگ تر مى گردد، تا در زمين ما در دائره اى تنگ تر، نظامى ديگر به خود مى گيرد، حوادث خاص بدان و جرم ماه که باز مختص بدان است و شب و روز و وزش بادها و حرکت ابرها، و ريزش بارانها، در تحت آن نظام اداره ميشود. باز اين دائره نسبت به موجوداتى که در زمين پديد مى آيند، تنگ تر ميشود و در آن دائره معادن و نباتات و حيوانات و ساير ترکيبات درست ميشود، و باز اين دائره در خصوص يک يک انواع نباتات ، حيوانات ، معادن و ساير ترکيبات تنگ تر ميشود، تا آنکه نوبت بعناصر غير مرکب برسد و باز به ذرات و اجزاء ذرات و در آخر به آخرين جزئى که تاکنون علم بشر بدان دست يافته برسد، يعنى به الکترون و پروتون که تازه در آن ذره کوچک ، نظامى نظير نظام در منظومه شمسى مى بينيم ، هسته اى در مرکز قرار دارد و اجرامى ديگر دور آن هسته مى گردند، آنچنانکه ستارگان بدور خورشيد در مدار معين مى گردند، و در فلکى حساب شده ، شنا مى کنند. انسان در هر نقطه از نقاط اين عالم بايستد و نظام هر يک از اين عوالم را زير نظر بگيرد، مى بيند که نظامى است دقيق و عجيب و داراى تحولات و دگرگونگى هائى مخصوص به خود، دگرگونگى هائى که اگر نبود، اصل آن عالم پاى بر جا نمى ماند و از هم پاشيده ميشد، دگرگونگى هائى که سنت الهيه با آن زنده ميماند، سنتى که عجائبش تمام شدنى نيست ، و پاى خرد به کرانه اش نمى رسد. نظامى که در جريانش حتى به يک نقطه استثناء برنميخوريم ، و هيچ تصادفى هر چند به ندرت ، در آن رخ نميدهد،نظامى که نه تاکنون و نه هيچوقت ، عقل بشر به کرانه اش نمى رسد و مراحلش را طى نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۵۹۹ اگر از خردترين موجودش چون مولکول شروع کنى و بطرف اجزائى که از آن ترکيب يافته ، بالا بيائى ، تا برسى به منظومه شمسى و کهکشانهايى که تاکنون بچشم مسلح ديده شده بيش از عالم و يک نظام نمى بينى ، و اگر از بالا شروع کنى و کهکشانها را يکى پس از ديگرى از هم جدا نموده ، منظومه ها را از نظر بگذرانى و تک تک کرات را و سپس کره زمين و در آخر ذره اى از آنرا تجزيه کنى تا به مولکول برسى ، باز مى بينى از آن عالم واحد و آن نظام واحد و آن تدبير متصل چيزى کم نشده ، با اينکه هيچيک از اين موجودات را مثل هم نمى بينى دو نفر انسان ، دو راءس گوسفند، دو شاخه توت ، دو برگ گردو، دو تا مگس ، و بالاخره هر جفت جفت موجودات را در نظر بگيرى ، خواهى ديد که هم ذاتا مختلف هستند و هم حکما و هم شخصا. پس مجموع عالم يک چيز است ، و تدبير حاکم بر سراپاى آن متصل است و تمامى اجزائش مسخر براى يک نظام است ، هر چند که اجزائش بسيار و احکامش مختلف است ، «و عنت الوجوه للحى القيوم »، (همه وجوه براى خداى حى قيوم خاضع است ) پس اله عالم که پديد آورنده آن و مدبر امر آن است ، نيز يکى است (اين برهان دومى است که آيه شريفه بر مسئله توحيد اقامه کرده است ). برهان سومى که در آيه اقامه شده از راه احتياج انسان است ، مى فرمايد: اين انسان که يکى از پديده هاى زمينى است ، در زمين زنده ميشود، و زندگى مى کند و سپس مى ميرد و دوب اره جزء زمين ميشود، در پديد آمدنش ، و بقائش ، به غير اين نظام کلى که در سراسر عالم حکمفرما است ، و با تدبيرى متصل سراپاى عالم را اداره مى کند، به نظام ديگرى احتياج ندارد. اين اجرام آسمانى در درخشندگى اش و حرارت دادنش ، اين زمين در شب و روزش و بادها و ابرها و بارانهايش و منافع و کالاهائى که از هر قاره به قاره ديگرش منتقل ميشود، همه اينها مورد احتياج آدمى است ، و زندگى انسان و پيدايش و بقائش بدون آن تدبير نميشود، خدا از ماوراى همه اينها محيط بآدمى است - پس وقتى نظام هستى انسان و همه عالم يکى است ، نتيجه مى گيريم که اله و پديد آورنده و مدبر آن ، همان اله و پديد آرنده و مدبر امر انسان است ، (اين بود آن برهان سوم ). برهانى ديگر بر رحمن و رحيم بودن خدا در آيه مورد بحث بعد از اقامه سه برهان بر وحدت اله که در آيه قبل ادعا شده بود، برهانى هم بر دو اسم رحمان و رحيم اقامه کرده که آن نيز در آيه قبل ذکر شده بود، بيان آن برهان اين است که اين اله ، که مايحتاج هر چيزى را باو داده و آنچه را که هر چيز در رسيدن به سعادت وجوديش ، و نيز در رسيدن به سعادت در غايتش ، و اگر غير از زندگى در دنيا آخرتى هم دارد، در رسيدن به غايت و هدف اخرويش ، بدان نيازمند است ، در اختيارش گذاشته چنين الهى رحمان و رحيم است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۰۰ رحمان است بدين جهت که مايحتاج مادى تمامى موجودات را فراهم کرده ، و رحيم است بدين جهت که مايحتاج آدمى را در رسيدن به سعادت آخرتش ، در دسترسش گذاشته و چطور ممکن است خدايى که عاقبت امر انسان و آخرت او را تدبير کرده ، غير آن خدائى باشد که خود انسان را تدبير مى کند؟. در اينجا اين نکته روشن ميشود: که چرا در اول آيه مورد بحث کلمه (ان ) که تعليل را مى رساند در آمده ، و معلوم شد براى اين در آمده که آيه شريفه آيه قبل را تعليل مى کند و مى فهماند چرا «الهکم اله واحد»؟ و چرا اين اله واحد رحمان و رحيم است ؟ - و خدا داناتر است . پس جمله : «ان فى خلق السموات و الارض » الخ ، اشاره دارد به اجرام آسمانى و زمين ، (که آنهم يکى از کرات است ) و بآنچه که ترکيبات آنها از عجائب خلقت و بدايع صنع دارد، از اشکالى که قوام اسماء آنها بر آن است و مواردى که جرم آنها از آن تاءليف و ترکيب يافته ، و تحولى که بعضى از آنها را به بعضى ديگر مبدل مى کند و نقص و زيادتى که عارض بعضى از آنها ميشود و اينکه مفرداتش مرکب و مرکباتش تجزيه ميشود، همچنانکه فرمود، «اولم يروا انا ناتى الارض ، ننقصها من اطرافها»؟ (آيا نمى بينند که ما به زمين مى پردازيم ، و از اطرافش کم مى کنيم ؟) و نيز فرموده : «اولم ير الذين کفروا ان السموات و الارض کانتا رتقا، ففتقناهما، و جعلنا من الماء کل شى ء حى ؟» (آيا کسانى که کفر ورزيدند، نديدند که آسمانها و زمين در هم و يک پارچه بود، ما آنها را شکافته از هم جدا کرديم و هر زنده اى را از آب زنده کرديم ؟). علل پيدايش شب و روز «و اختلاف الليل و النهار» اختلاف شب و روز، همان کم و زياد شدن و کوتاه و بلند شدنى است ، که بخاطر اجتماع دو عامل از عوامل طبيعى عارض بر شب و روز ميشود و اول آن دو عامل عبارتست از حرکت وضعى زمين بر دور مرکز خود که در هر بيست و چهار ساعت يکبار اين دور را مى زند، و از اين دوران که هميشه يک طرف زمين يعنى کمى بيش ‍ از يک نيم کره آن را رو به آفتاب مى کند و آنطرف از آفتاب نور مى گيرد و حرارت را جذب مى کند، روز پديد مى آيد، و يک طرف ديگر زمين يعنى کمى کمتر از يک نيم کره آن که پشت به آفتاب واقع شده و در ظلمت سايه مخروطى شکل آفتاب قرار مى گيرد، شب پديد مى آيد و اين شب و روز بطور دائم دور زمين دور مى زنند. عامل دومش عبارتست از ميل سطح دائره استوائى و يا معدل از سطح مدار ارضى در حرکت انتقالى شش ماه بسوى شمال و شش ماه بسوى جنوب ، (که براى بهتر فهميدن اين ميل ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۰۱ بايد به نقشه اى که از زمين و آفتاب و حرکت انتقالى زمين در مدارى بيضى به دور آفتاب ترسيم مى کنند، مراجعه نمود، که در آنجا خواهى ديد محور زمين در حرکت انتقاليش ، محورى ثابت نيست ، از اول فروردين که محورش دو نقطه مغرب و مشرق اعتدالى است ، تا مدت سه ماه ، بيست و سه درجه بطرف قطب جنوب مى آيد و در سه ماه تابستان دوباره بجاى اولش برمى گردد و به همين جهت اول فروردين و اول مهر شب و روز برابر است ، و در سه ماه پائيز محور به مقدار بيست و سه درجه بطرف قطب شمال مى رود و در سه ماه زمستان به جاى اولش برمى گردد). و اين زمين باعث مى شود، آفتاب هم از نقطه معتدل ، (اول فروردين و اول پائيز) نسبت بزمين ميل پيدا کند و تابش آن بزمين انحراف بيشترى داشته باشد و در نتيجه فصو ل چهارگانه (بهار، تابستان ، پائيز، زمستان ) بوجود آيد و در منطقه استوائى و دو قطب شمال و جنوب و شب و روز يکسان شود با اين تفاوت که در دو قطب شش ماه شب و شش ماه روز باشد، يعنى سال يک شبانه روز باشد، در شش ماهى که قطب شمال روز است ، قطب جنوب شب و در ششماهى که قطب جنوب روز است قطب شمال شب باشد. و اما در نقطه استوائى سال تقريبا مشتمل بر سيصد و پنجاه و شش شبانه روز مساوى باشد و در بقيه مناطق شبانه روز بر حسب دورى و نزديکى به خط استواء و به دو قطب هم از جهت عدد مختلف شود و هم از جهت بلندى و کوتاهى و مشروح اين مسائل در علومى که مربوط بآنست بيان شده است . و اين اختلاف که گفتيم باعث اختلاف تابش نور و حرارت به کره زمين است ، باعث اختلاف عواملى ميشود که ترکيبات زمينى و تحولات آنرا پديد مى آورد و در نتيجه آن ترکيب ها و تحولات ، نيز مختلف مى شود، و مآلا منافع مختلفى عايد انسانها ميشود. «و الفلک التى تجرى فى البحر بما ينفع الناس » الخ ، کلمه (فلک ) به معناى کشتى است ، که هم به يک کشتى اطلاق مى شود و هم به جمع آن ، و فلک و فلکه مانند تمر و تمره است (که اولى اسم جنس و دومى به معناى يک دانه خرماست ) و مراد از حرکت کشتى در دريا، به آنچه مردم سود ببرند، نقل کالا و ارزاق است ، از اين ساحل بساحلى ديگر و از اين طرف کره زمين بطرفى ديگر. و اينکه در ميان همه موجودات و حوادثى که مانند آسمان و زمين و اختلاف شب و روز، اختياراتشان در آنها مدخليت ندارد، تنها کشتى و جريان آن رادر دريا ذکر کرده ، خود دلالت دارد بر اينکه اين نعمت نيز هر چند که انسانها درساختن کشتى دخالت دارند، ولى بالاخره مانند زمين و آسمان به صنع خدا در طبيعت منتهى ميشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۰۲ و درست هم هست ، براى اينکه آن نسبتى که انسان به فعل خود (کشتى سازى ) دارد، اگر به دقت بنگرى ، بيش از آن نسبت که هر فعلى به سببى از اسباب طبيعى دارد نميباشد و اختيارى که انسان دارد و با آن بخود ميبالد، او را سبب تام و مستقل از خداى سبحان و اراده او نميکند و چنان نيست که احتياج او را به خداى سبحان کمتر از احتياج ساير اسباب طبيعى کند. و در نتيجه ميانه فعلى که يک نيروى طبيعى در ماده انجام مى دهد، و با فعل خود، و انفعال آن ماده ، و تحريک و ترکيب و تحليل حاصل از اين فعل و انفعال ، صورتى از صور، چون صورت سنگ مثلا پديد آيد، و ميان فعلى که انسان انجام ميدهد که يا تحريک است ، يا تقريب است ، يا دور کردن ، صورتى در ماده پديد آورد، چون صورت کشتى مثلا، فرق داشته باشد، در فعل آن نيروى طبيعى بگوئيم : همه اش منتهى به صنع خداى سبحان و ايجاد اوست و آن نيروى طبيعى هيچ استقلالى از خود ندارد، نه در ذاتش و نه در فعلش ، ولى در فعل انسان اين حکم را نکنيم . بلکه هر دو بدون هيچ تفاوتى مثل هم هستند، پس کشتى هم مانند آن سنگ و همه موجودات طبيعى ، هم در وجودش ‍ محتاج به اله است و هم در تدبير امورش ، و خدايتعالى در يک جمله بسيار کوتاه باين حقيقت اشاره نموده ، ميفرمايد: «و اللّه خلقکم ، و ما تعملون »، (خدا هم شما را آفريده و هم اعمال شما را)، چون اين جمله جزء کلماتى است که خداى سبحان از ابراهيم در برابر قوم خود و در خصوص بت هائى که آنها اله خود گرفته بودند، حکايت کرده است . و اين پر واضح است که صنم يعنى بت ، يک موجود صنعتى مانند کشتى اى است که در دريا حرکت مى کند و خدايتعالى درباره اش مى فرمايد: «وله الجوار المنشآت فى البحر کالا علام »، (خداى راست کشتى هائيکه در دريا چون کوه پيدا شده ) و مع ذلک خدا اين کشتى را ملک خود شمرده ، و نيز تدبير امر آن راجع بخود دانسته و فرموده : «و سخر لکم الفلک لتجرى فى البحر بامره »، (و کشتى را براى شما رام کرد تا در دريا به امر او حرکت کند)،. راستى اينهائى که صنايع بشرى را مصنوع و مخلوق انسان ميدانند و ميگويند: که هيچ رابطه اى ميان آنها و اله عالم عز اسمه نيست ، بخاطر اينکه تنها اراده و اختيار انسان در آن دخالت دارد تا چه اندازه غافل هستند. يک عده از آنان - يعنى ماديين که بکلى منکر خداى صانع هستند - پنداشته اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۰۳ دليل معتقدان به دين در اثبات صانع اين بوده که در طبيعت به حوادثى و به موجوداتى برخورده اند که علل مادى آنرا نشناختند و چون نميتوانستند قانون عمومى عليت و معلوليت را در عالم و حوادث آن انکار کنند و يا حداقل استثناء بزنند، و از سوى ديگر بايد آن حوادث را بعلت هائى مستند کنند، که گفتيم علتش را نيافتند، لاجرم براى اينکه بالاخره آن حوادث را به علتى نسبت داده باشند، گفتند: علت آنها در ماوراى عالم طبيعت است و نامش خدا است . پندار باطل ماديون درباره علت و ريشه خداشناسى پس در حقيقت دينداران خداى فرضى را پس انداز کرده اند تا به هر حادثه برخوردند و علتش را نيافتند، آن حادثه را به خدا نسبت دهند، از قبيل حوادث جوى و بسيارى از حوادث زمينى که علتش برايشان مجهول بوده و همچنين حوادث و خواص روحى انسانها که هنوز علوم به علل آن پى نبرده است . آنگاه گفته اند: ولى امروز علوم بشر، پيشرفت شگرفى که کرده ، همه آن مشکلات را حل نموده و علل حوادث مادى را کشف نموده و ديگر احتياج ندارد که قائل به خدا باشد، چون يکى از دو رکن آن فرضيه ، در هم فرو ريخت ، و آن عبارت بود از احتياج به توجيه حوادثى که عللش براى بشر نامعلوم بود، و فعلا يک رکن ديگرش باقى مانده ، و آن عبارتست از احتياج به توجيه حوادث روحى به عللى از سنخ خودش و آن علل به عللى ديگر، تا بالاخره منتهى شود، به علتى مجرد از ماده که آن هم بزودى فرو خواهد ريخت . براى اينکه علم شيمى آلى جديد، با پيشرفت شگرفش اين وعده حسن را به ما داده : که بزودى علل پيدايش روح را پيدا کند و بتواند جرثومه هاى حيات را بسازد و با ترکيب آنها هر موجود زنده که خواست درست کند و هر خاصيت روحى که دلش خواست در آنها پديد آورد که اگر علم اين قدم ديگر را بردارد و به اين موفقيت نائل آيد، ديگر اساس فرضيه وجود خدا بکلى منهدم ميشود، آنوقت است که انسان ميتواند هر موجود زنده و داراى روح که دلش خواست بسازد، همانطور که الان هر موجود مادى و طبيعى که دلش ‍ بخواهد ميسازد و ديگر مانند سابق بخاطر جهلى که به علل حوادث داشت ، هر حادثه اى را به آن علت فرضى نسبت ندهد، آرى او بخاطر جهلش اصلا حاضر نبود باور کند که حوادث طبيعى علل طبيعى دارد و راضى نميشد آن حوادث را به غير خدا نسبت دهد، اين بود دليل منکرين خدا. در حاليکه اين بيچارگان سر در برف فرو برده ، اگر کمى از مستى غفلت و غرور بهوش آيند، خواهند ديد که معتقدين به خدا از اولين روزى که معتقد شدند بوجود صانعى براى عالم - هر چند که هرگز براى اين اعتقاد اولى نخواهيم يافت - معتقد شدند به صانعى براى همه عالم ، نه تنها آن حوادثى که علتش را نيافتند (و تاريخ بشريت اصلا اعتقاد به چنين خدائى را از هيچ معتقدى نشان نميدهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۶۰۴ و هيچ طائفه اى از اهل ملت و کيش را نشان نداده ، که به خدائى معتقد بوده باشند، که تنها خالق حوادثى باشد که علل طبيعى آن مجهول بوده ،) بلکه سراپاى عالم را که در آن از هر دو قسم موجودات و حوادث هست ، هم معلوم العلة و هم مجهول العلة همه را محتاج به علتى ميدانسته اند که خودش از جنس اين عالم و داخل در آن نيست ، پس معلوم ميشود اين بيچاره ها خدائى را منکرند که خود معتقدين به مبداء هم منکر آنند، اينان و آنچه را که آنان اثبات مى کنند نفهميده اند. معتقدين به خدا - که گفتيم بحثهاى تاريخى ، مبداء ظهور آنان ، در تاريخ بشر را، معين نکرده - اگر يک خدا قائل بوده اند و اگر چند خدا، به هر حال خدائى را قائل بوده اند که صانع همه عالم است ، (هر چند که قرآن کريم دين توحيد را مقدم بر وثنيت ، و چند خدائى ميداند، و دکتر ماکس مولر آلمانى ، شرق شناس نيز اين معنا را در کتابش - التقدم فى حل رموز سانسکريتيه - بيان کرده است . و اين طائفه حتى انسانهاى اوليه از ايشان هم ، ميدانستند که علت طبيعى فلان حادثه مادى چيست . پس اگر در عين حال به خدائى معتقد بوده اند که خالق همه عالم است ، معلوم ميشود آن درس نخوانده ها اينقدر شعور داشته اند که بفهمند قانون عليت عمومى اقتضاء مى کند که براى عالم علت العلل و مسبب الاسبابى باشد. بدين جهت معتقد بوجود خدايتعالى شدند، نه براى اينکه در مورد حوادث مجهول العلة خود را راحت کنند، تا شما درس خوانده ها بگوئيد: بعضى از موجودات و حوادث عالم خدا ميخواهد و بعضى ديگر بى نياز از خداست . آنها فکر مى کردند سراپاى اين عالم ، يعنى عالمى که از يک سلسله علتها و معلولها تشکيل شده بر روى هم آن ، نيز علتى ميخواهد که خودش داخل در سلسله علتهاى درونى اين عالم نباشد، و چطور ممکن است هر حادثه اى علت بخواهد ولى سراپاى عالم علت نخواهد و از علتى که مافوق علل باشد و عالم در تمامى تاثير و تاءثراتش متکى بدان باشد، بى نياز باشد؟ پس اثبات چنين علتى معنايش ابطال قانون عليت عمومى و جارى در ميان خود اجزاء عالم نيست و نيز وجود علل مادى در موارد معلوله اى مادى مستلزم آن نيست که آن علتها و معلولهاى مادى از علتى خارج از سلسله اش بى نياز باشد و اينکه ميگوئيم : علتى خارج از سلسله ، منظور از اين نيست که علتى در راءس اين سلسله قرار داشته باشد، بطوريکه خود سلسله از آن علت غايب باشد، بلکه منظور علتى است که از جنس سلسله علل نباشد و از هر جهت به سلسله علل احاطه داشته باشد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه