تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۱۲

اطاعتى که آيه : اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم ، براى ولى امر قرار مى دهد اطاعت در غير احکام است از اينجا روشن مى شود که جمله : «اطيعواالله واطيعواالرسول و اولى الامر منکم » حق اطاعتى که براى اولى الامر قرار مى دهد،اطاعت در غير احکام است ، پس به حکم هر دو آيه ، اولى الامر و ساير افراد امت در اينکه نمى توانند احکام خدا را زير و رو کنند يکسانند. بلکه حفظ احکام خدا و رسول بر اولى الامر واجب تراست ، و اصولا اولى الامر کسانى هستند که احکام خدا به دستشان امانت سپرده شده ، بايد در حفظ آن بکوشند پس حق اطاعتى که براى اولى الامر قرار داده اطاعت اوامر و نواهى و دستوراتى است که اولى الامر به منظور صلاح و اصلاح امت مى دهند البته با حفظ و رعايت حکمى که خدا در خصوص آن واقعه و آن دستور دارد. مانند تصميم هائى که افراد عادى براى خود مى گيرند، مثلا با اينکه خوردن و نخوردن فلان غذا برايش حلال است ، تصميم مى گيرد بخورد، و يا نخورد (حاکم نيز گاهى صلاح مى داند که مردم هفته اى دو بار گوشت بخورند)، و يا با اينکه خريد و فروش براى افراد جايز است فردى تصميم مى گيرد اين کار را بکند، و يا تصميم مى گيرد نکند، (حاکم نيز گاهى صلاح مى داند مردم از بيع و شرا اعتصاب کنند، و يا آن را توسعه دهند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۰ و يا با اينکه بر فرد فرد جايز است وقتى کسى در ملک او با او نزاع مى کند به حاکم شرع مراجعه کند، و هم جايز است از دفاع صرفنظر کند، اولى الامر نيز گاهى مصلحت مى داند که از حقى صرفنظر کند، و گاهى صلاح را دراين مى داند که آن را احقاق نمايد. پس در همه اين مثالها فرد عادى و يا اولى الامر صلاح خود را در فعلى و يا ترک فعلى مى داند، و حکم خدا به حال خود باقى است . ولى امر نمى تواند به منظور صلاح کار خود احکام خدا را زير و رو کند ولو آنچه مى کند به صلاح حال امت مى کند و همچنانکه يک فرد نمى تواند شراب بنوشد و ربا بخورد، و مال ديگران را غصب نموده ملکيت ديگران را ابطال کند، هر چند که صلاح خود را در اينگونه کارها بداند،اولى الامر نيز نمى تواند به منظور صلاح کار خود احکام خدا را زير و رو کند، چون اين عمل مزاحم با حکم خداى تعالى است. آرى اولى الامر مى تواند در پاره اى اوقات از حدود و ثغور کشور اسلامى دفاع کند، و در وقت ديگر از دفاع چشم بپوشد، و در هر دو حال رعايت مصلحت عامة و امت را بکند، و يا دستور اعتصاب عمومى ، و يا انفاق عمومى ، و يا دستورات ديگرى نظير آن بدهد. و سخن کوتاه آنکه آنچه يک فرد عادى از مسلمانان مى تواند انجام دهد، و بر حسب صلاح شخص خودش و با رعايت حفظ حکم خداى سبحان آن کار را بکند، و يا در آن چيز تصرف نمايد، ولى امرى که از قبل رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بر امت او ولايت يافته ، نيز مى تواند آن کار رابکند، و در آن چيز تصرف نمايد، تنها فرق ميان يک فرد عادى و يک ولى امر با اينکه هر دو ماءمورند بر حکم خدا تحفظ داشته باشند، اين است که يک فرد عادى در آنچه مى کند صلاح شخص ‍ خود را در نظر دارد، و يک ولى امر آنچه مى کند به صلاح حال امت مى کند. وگرنه اگر جايز بود که ولى مسلمين در احکام شرعى دست بيندازد، هر جا صلاح ديد آن را بردارد، و هرجا صلاح ديد که حکم ديگرى وضع و تشريع کند، دراين چهارده قرن يک حکم ازاحکام دينى باقى نمى ماند، هر ولى امرى که مى آمد چندتااز احکام را بر مى داشت ، و فاتحه اسلام خوانده مى شد، و اصولا ديگر معنا نداشت بفرمايند احکام الهى تا روز قيامت باقى است . تطبيق آنچه در باره حدود اختيارات ولى امر گفته شده با مسئله تمتع و آنچه از خليفه دوم صادر شد حال آنچه راگفته شد با مساءله تمتع که مورد بحث بود تطبيق داده مى گوئيم : چه فرق است بين اينکه گوينده اى بگويد: حکم تمتع و بهره مندى از طيبات زندگى با هياءت عبادات و نسک نمى سازد، و چون نمى سازد شخص ناسک بايد اين تمتع را ترک کند، وبين اينکه گوينده بگويد مباح بودن برده گيرى با وضع بين اينکه دنياى فعلى سازگار نيست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۱ چون دنياى متمدن امروز همه حکم مى کنند به حريت عموم افراد بشر، پس بايد حکم اباحه برده گيرى که از احکام اسلام است برداشته شود، و يا اينکه بگويد اجراى احکام حدود به درد چهارده قرن قبل مى خورد، و اما امروز بشر متمدن نمى تواند آن را هضم کند، و قوانين جاريه بين المللى هم آن را قبول نمى کند، پس بايد تعطيل شود. اين بيانى که ما کرديم از پاره اى روايات وارده در همين باب فهميده مى شود مانند روايت الدر المنثور که مى گويد: اسحاق بن راعويه در مسند خود، و احمد از حسن روايت آورده اند که عمر بن خطاب تصميم گرفت مردم را از متعه حج منع کند، ابى بن کعب برخاست ، و گفت تو اين اختيار را ندارى ، چون متعه حج حکمى است که قرآن بر آن نازل شده ، و ما خود با رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) عمره تمتع به جاى آورديم ، عمر چون اين بشنيد از تصميم تنزل کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۲ آيات ۲۰۷ - ۲۰۴ ، سوره بقره وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُک قَوْلُهُ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ يُشهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فى قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ(۲۰۴) وَ إِذَا تَوَلى سعَى فى الاَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَ يُهْلِک الْحَرْث وَ النَّسلَ وَ اللَّهُ لا يحِب الْفَسادَ(۲۰۵) وَ إِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالاثْمِ فَحَسبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْس الْمِهَادُ(۲۰۶) وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشرِى نَفْسهُ ابْتِغَاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَءُوف بِالْعِبَادِ(۲۰۷) ترجمه آيات و پاره اى از مردم ، منافق و سالوسند که وقتى سخن از دين و صلاح و اصلاح مى کنند تو را به شگفت مى آورند و خدا را گواه مى گيرند که آنچه مى گويند مطابق آن چيزى است که دردل دارند و حال آنکه سرسخت ترين دشمنان دين و حقند. (۲۰۴) (به شهادت اينکه ) وقتى بر مى گردند (و يا وقتى به ولايت و رياست ى مى رسند) با تمام نيرو در گستردن فساد در زمين مى کوشند و به مال و جانها دست مى اندازند با اينکه خدا فساد را دوست نمى دارد. (۲۰۵) و وقتى به ايشان گفته مى شود از خدا بترس دستخوش آن غرورى مى شوند که گناه در دلشان ايجاد کرده تنها درمان دردشان جهنم است که بد قرارگاهى است . (۲۰۶) و بعضى ديگرند که جان خود را در برابر خوشنودى هاى خدا مى فروشند و خدا نسبت به بندگان رؤ وف است .(۲۰۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۳ تقسيم مردم از نظر صفات و ذکر احوال و خصائص منافق بيان آيات اين آيات مشتمل بر تقسيمى ديگراست يعنى مردم را از حيث نتايج صفاتشان تقسيم مى کند، همچنانکه آيات قبلى يعنى از آيه : «فمن الناس من يقول ربنا آتنا...» به بعد مردم رااز حيث اصل صفاتشان تقسيم مى کرد، که يا طالب دنيايند، و يا طالب آخرت ، و آيات مورد بحث از حيث نتيجه دنياطلبى و عقبى طلبى که در اولى نفاق و در دومى خلوص درايمان است تقسيم مى کند، و تناسب اين آيات بامساءله حج تمتع بر کسى پوشيده نيست . وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُک قَوْلُهُ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا... کلمه اعجاب به معناى خرسند کردن است ، و جمله : «فى الحيوه الدنيا» متعلق است به جمله : (يعجبک ) و معناى مجموع آيه چنين مى شود: (خرسندى و مسرت در دنيا از اين جهت که دنياست و نوعى زندگى است منشاءش ظاهربينى و حکم کردن بر طبق ظاهراست ، و اما باطن و سريره در زير پرده و پشت حجاب نهان است ، انسان تا زمانى که بستگى وتعلق به حيات دنيادارد، نمى تواند حقايق پشت پرده راببيند و درک کند، مگراينکه از طريق تفکر در آثار مختصرى ازامر باطن را کشف کند و بهمين مناسبت است که دنبالش فرموده : «و يشهد الله على ما فى قلبه...». و معناى مجموع کلام اين است که: بعضى از مردمند که وقتى با تو سخن مى گويند، طورى وانمود مى کنند که افرادى حق پرستند، جانب حق رارعايت مى کنند، و به صلاح خلق عنايت دارند، و پيشرفت دين و امت را مى خواهند، در حالى که دشمن ترين مردم نسبت به حقند، و دشمنيشان با حق از هر دشمن ديگر شديدتراست . و کلمه (الد) افعل تفضيل ازماده (ل - د - د) است ، لد، ولدود، هر دو به معناى شدت خصومت است . و کلمه خصام جمع خصم است ، مانند صعب که جمعش صعاب و کعب که جمعش کعاب است . بعضى هم گفته اند: خصام مصدر است : و جمله اءلدالخصام به معناى اشد خصومة مى باشد. وَ إِذَا تَوَلى سعَى فى الاَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا... کلمه تولى به معناى داراى ولايت و سلطنت شدن و تملک آن است ، و مؤ يد اين معنا جمله «اخذته العزه بالاثم » گرفتار غرورى مى شود که گناه در دل ايجاد مى کند در آيه بعدى است ، که مى فهماند عزتى که دچارش شده به خاطر گناهانى بوده که مرتکب شده ، و قلب مخالف با زبانش را، بيمار کرده است و سعى به معناى عمل و هم به معناى سرعت در راه رفتن است ، در نتيجه معناى آيه چنين است ، که اين منافق شديد الخصومه وقتى دستش برسد، و داراى قدرتى شود و رياست ى به دست آرد، سعى مى کند فساد را در زمين بگستراند و ممکن است کلمه (تولى ) به معناى اعراض از روبرو شدن ، و گفتگو کردن باشد و معنا چنين باشد که چون از نزد تو بيرون مى شود، وضعش غير آن وضعى مى شود که در حضور تو داشت ، در حضور تو دم از صلاح و اصلاح و خير مى زد، و مى گف ت در اين راه سعى خواهد کرد، ولى چون بيرون مى شود در راه فساد و افساد سعى مى کند. وَ يُهْلِک الْحَرْث وَ النَّسلَ از ظاهر اين عبارت بر مى آيد که مى خواهد جمله قبلى يعنى فساد در زمين را بيان کند، و بفرمايد فساد و افسادش به اين است که حرث و نسل را نابود کند، و اگر نابود کردن حرث و نسل را بيان فساد قرار داده براى اين است که قوام نوع انسانى در بقاى حياتش به غذا و توليد مثل است اگر غذا نخورد مى ميرد، و اگر توليد مثل نکند نسلش قطع مى شود، و انسان در تاءمين غذايش به حرث يعنى زراعت نيازمند است چون غذاى او يا حيوانى است و يا نباتى ، و حيوان هم در زندگى و نموش به نبات نيازمند است پس حرث که همان نبات باشد اصل در زندگى بشراست ، و بدين جهت فساد در زمين را با اهلاک حرث و نسل بيان کرد، پس ‍ معناى اين آيه اين شد: که او از راه نابود کردن حرث و نسل در زمين فساد مى انگيزد،و در نابودى انسان مى کوشد. فساد تکوينى و فساد تشريعى و آنچه در آيه : و الله لا يحب الفساد، مورد نظر است وَ اللَّهُ لا يحِب الْفَسادَ مراد از فساد، فساد تکوينى و آنچه در گردش زمان فاسد مى شود نيست چون پاره اى از فسادها هست که دست کسى در آن دخالت ندارد عالم عالم کون و فساد، و نشاءه تنازع دربقا است ، هيچ موجودى پديد نمى آيد، مگر بعد از آنکه موجودى ديگر تباه مى شود، و هيچ جاندارى متحقق نمى شود، مگر بعد از آنکه جاندارانى بميرند و اين کون و فساد و حيات و موت در اين موجودات طبيعى ، و در اين نشاءه طبيعت زنجيروار و از پشت سرهم قرار دارند، و اين مستند به خود خداى تعالى است ، و حاشا برخدا که چيزى را که خودش مقدر فرموده مبغوض بدارد. بلکه مراد از اين فساد، فسادهاى تشريعى است ، يعنى آن فسادى که دست بشر پديد مى آورد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۵ آرى خداى عزوجل آنچه از دين که تشريع کرد به منظور اصلاح اعمال بندگان بوده ، تا با عمل صالح روزمره و تمرين مستمر، ملکات فاضله را در نفوس آنان پديد آورد، و اختلافشان را اصلاح کند، و در نتيجه حال انسانيت و جامعه بشريت حالى معتدل شود، در اين هنگام است که زندگيشان هم در دنيا و هم در آخرت عين سعادت مى شود، که به زودى در تفسير آيه «کان الناس امة واحدة » بيانش خواهد آمد ان شاء الله تعالى . و آن کسى که در آيه اول فرمود ظاهرقولش با باطن قلبش مخالف است ، وقتى در زمين سعى به فساد مى کند،به نحوى نمى کند که ظاهر آن فساد باشد، بلکه به شکلى انجام مى دهد که ظاهرش اصلاح باشد، يعنى کلمات را از جاى خود تحريف مى کند، و حکم خدا رااز آنچه که هست تغيير مى دهد، و در تعاليم دينى دخل و تصرف مى کند، تصرفى که منجر به فساد اخلاق و اختلاف کلمه شود، و معلوم است که در فساد اخلاق و اختلاف کلمه مرگ دين و فناى انسانيت و فساد دنيا حتمى است . آنچه که در اين آيات آمده ، مورد تصديق تاريخ قرار گرفته ، چون مردانى در امت اسلام آمدند، و بر دوش اين امت سوار شده ، در امر دين و دنيا تصرفاتى کردند که نتيجه مستقيمش و بال براى دين ، و انحطاط براى مسلمين ، و اختلاف در امت بود و کار دين را به جائى کشانيد که بازيچه دست هر بازيگر شد، و انسانيت امت لقمه ، هر چپاولگر گرديد، و نتيجه اين سعى و خود کامگی ها فساد زمين شد، اولا بخاطر نابود شدن دين ، و ثانيا به خاطر هلاک انسانيت و بهمين جهت است که مى بينيم در بعضى از روايات هلاکت حرث و نسل به هلاکت دين و انسانيت تفسير شده که ان شاء الله رواياتش خواهد آمد. وَ إِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالاثْمِ فَحَسبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْس الْمِهَادُ معناى عزت در آيه : اءخذته العزة بالاثم ، و اينکه عزت حقيقى مراد نيست کلمه «مهاد» فرش و هر گستردنى است ، و از ظاهر کلام بر مى آيد که کلمه (بالاثم ) متعلق است به «العزة » معناى آيه اين است : او وقتى مامور به تقوا مى شود و کسى نصيحتش مى کند که از خدا بترس ، در اثر آن عزتى که با اثم و نفاق کسب کرده ، و دل خود را بيمار ساخته ، دچار نخوت و غرور مى شود. بى خبر از اينکه عزت مطلق (که در تحت تاءثر هيچ عاملى از بين نرود) تنها از ناحيه خداى سبحان است، همچنانکه فرموده : «تعز من تشاء، و تذل من تشاء» و نيز فرموده: «و لله العزه و لرسوله و للمؤمنين» و نيز فرموده : «ايبتغون عندهم العزة ، فان العزة لله جميعا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۶ و حاشا بر خداى تعالى اينکه چيزى را که مخصوص خود او است ، و تنها او به بندگان مى دهد به بنده اى بدهد، و باعث گناه و شر او گردد، پس ‍ معلوم مى شود عزت مورد بحث در اين آيه عزت خدائى نيست ، بلکه اصلا عزت نيست ، بلکه غرورى است که اشخاص جاهل و ظاهر بين آنرا عزت مى پندارند. بحث در معناى باء، در (بالاثم ) و متعلق آن در آيه (اءخذته العزة بالاثم ) و از اينجا اين معنا روشن مى شود که جمله (بالاثم ) متعلق به جمله : (اءخذته ...) نيست ، تا در نتيجه حرف (با) در آن باء تعديه ، و معنا چنين باشد: (عزت او را وادار به گناه و به اين مى کند که امر به تقوا را به عکس ‍ العملى ناخوشايند پاسخ دهد) و يا باء سببيت و معنا چنين باشد: (عزت و مناعت ، به سبب اثم و گناه در او پيدا شد که مرتکب گرديد). چرا با تعديه و سببيت نيست ؟ براى اينکه مستلزم آن است که در اين دو صورت خداى تعالى حالت نفسانى آن مغرور را عزت دانسته باشد، و عزت بودن اين رذيله را امضاء فرموده باشد، در حالى که گفتيم : اين حالت درونى که مورد بحث است ، عزت حقيقى نيست ، و اما اگر کلمه (بالاثم ) را متعلق به «العزة » بدانيم ، همانطور که دانستيم ، ديگر اين اشکال وارد نمى شود، چون آن حالت درونى را عزت ندانسته، بلکه عزت باثم شمرده است . و اما اينکه در سوره ص آيه دوم فرموده: «بل الذين کفروا فى عزة و شقاق کم اهلکنا من قبلهم من قرن فنادوا ولات حين مناص». اين تعبير از باب نام گذارى و امضا نيست ، و در اين آيه حالت کفر و طغيان کفار را عزت ناميده ، و عزت بودن آن را امضا نفرموده ، چون کلمه عزت را نکره آورده ، و آيه رابا جمله : (کم اهلکنا) ختم نموده تا بفهماند عزت نامبرده عزتى صورى و ناپايدار بوده ، نه عزت اصلى که به هيچ وجه از بين رفتنى نيست . وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشرِى نَفْسهُ ابْتِغَاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ... اين آيه در مقابل آيه اول از آيات مورد بحث است ، که آنجا هم مى فرمود: (و من الناس )، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۷ دسته اى ديگر از مردم (در مقابل منافق ) و از اين مقابله فهميده مى شود که وصف در اين جمله نيز در مقابل وصف آن جمله است يعنى همانطور که مراد از جمله : «و من الناس ‍ من يعجبک بيان اين معنا است که در آن عصر و آن ايام مردى وجود داشته که به گناهان خود افتخار مى کرده ، و عزت مى فروخته ، و از خودش خوشش مى آمده ، و به ظاهر دم از صلاح مى زده ، در حالى که در دل نقشه دشمنى مى کشيده ، مردى بوده که از رفتارش چيزى جز فساد و هلاک عايد دين و انسانيت نمى شده . همچنين از جمله : ((و من الناس من يشرى نفسه ...»، نيز فهميده مى شود در آن روز مردى وجود داشته که جز به پروردگار خود نمى باليده ، وجز به دست آوردن رضاى خداى تعالى هيچ هدفى را دنبال نمى کرده ، مردى بوده که رفتارش امر دين و دنيا را اصلاح مى کرده ، و به وسيله او حق احقاق مى شده ، و عيش انسانها پاکيزه مى شده ، و بشر از برکات اسلام برخوردار مى شد. با اين بيان ارتباط ذيل آيه با صدر آن به خوبى روشن مى گردد، و معلوم مى شود که چرا در ذيل آيه فرموده : «والله رؤف بالعباد، خدا نسبت به بندگان رؤوف است»؟ چون وجود چنين فردى در ميان انسانها خود رافتى است از خداى سبحان به بندگانش آرى اگر مردانى داراى اين صفات بين مردم و در مقابل آن دسته ديگر از مردان منافق و مفسده جو وجود نداشتند، ارکان دين منهدم مى شد، و در بناى صلاح رشاد سنگى روى سنگ قرار نمى گرفت . اما خداى تعالى همواره آن باطل ها را به وسيله اين حق ها از بين برده ، و افساد دشمنان دين را به وسيله اصلاح اوليااش تلافى و تدارک مى کند، همچنانکه خودش فرموده: «و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض ‍ لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذکر فيها اسم الله کثيرا»، و نيز فرموده : (فان يکفر بها هولاء فقد وکلنا بها قوماليسوا بها بکافرين ). پس فسادى که در دين و دنيا راه پيدا مى کند، از ناحيه عده اى از افراد است که جز خودپرستى هواى ديگرى بر سرندارند، واين فساد و شکافى که اينان در دين ايجاد مى کنند جز باصلاح و اصلاح آن دسته ديگر که خود را به خداى سبحان فروخته و در دل جز به پروردگار خود نمى انديشند پر نمى شود، و زمين و زمينيان به صلاح نمى گرايند، و خداى تعالى اين معامله سودمند خود را در آيه شريفه: «ان الله اشترى من المؤمنين انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه ، يقاتلون فى سبيل الله فيقتلون و يقتلون ، وعدا عليه حقا فى التورية و الانجيل و القرآن ، و من اوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعکم الذى بايعتم به» و اين موضوع درآيات ديگرى نيز خاطرنشان گرديده است. بحث روايتى شامل رواياتى در باره شان نزول آيات يادشده در الدر المنثور از «سدى » روايت آورده در تفسير آيه «ومن الناس من يعجبک قوله ...» گفته است :اين آيه درباره اخنس بن شريق ثقفى ، هم پيمان بنى زهره نازل شد، که وى در مدينه به خدمت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) رسيد، و عرضه داشت : آمده ام تااسلام بياورم ، و خدا مى داند که من در دعويم راست گويم ، رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) خوشش آمد، و بهمين جهت خداى تعالى فرمود: «و يشهد الله على ما فى قلبه ». اخنس از حضور رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بيرون شد و به زراعتى از مسلمانان و شترانى از ايشان برخورد زراعت را آتش زد، و شتران راپى کرد، و بدين جهت خداى سبحان فرمود: «واذا تولى سعى فى الارض ...» و در مجمع از ابن عباس نقل کرده که گفت :اين آيات سه گانه درباره همه رياکاران نازل شده ، که در ظاهر چيزهائى رااظهار مى کنند که خلاف باطنشان است و صاحب مجمع اضافه کرده که اين معنا از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده . مؤ لف :وليکن اين روايت با ظاهر آيات منطبق نيست . و در بعضى از روايات ائمه اهل بيت (عليه السلام ) آمده : که آيات نازله در باره دشمنان ايشان نازل شده است . و در مجمع از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در ذيل جمله : «و يهلک الحرث والنسل » فرموده : مراد از حرث در اينجا دين ، و مراد از نسل انسان است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴۹ مؤ لف : بيان اين روايت گذشت و اين نيز روايت شده که مراد از حرث ذريه و زراعت هر دو است ، و به هر حال مساءله تطبيق آيه بر مصداق امرى است آسان . روايات زيادى نقل شده که آيه : و من الناس من يشرى ، در شاءن اميرالمؤ منين (ع ) در شب فراش نازل شده است و در امالى شيخ از على بن الحسين (عليه السلام ) روايت آمده که در ذيل جمله : «و من الناس من يشرى نفسه ...»، فرموده : اين جمله درباره على (عليه السلام ) نازل شده ، که در شب هجرت در بستر رسول خدا(صلى الله عليه و آله و سلم ) خوابيد. مؤ لف : روايات از طرق شيعه و سنى بسيار آمده که آيه نامبرده درباره شب فراش نازل شده ، که تفسير برهان به پنج طريق آن را از ثعلبى و ديگران نقل کرده است . و در الدر المنثور است که ابن مردويه از صهيب روايت کرده که گفت : وقتى مى خواستم از مکه به سوى رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) هجرت کنم قريش به من گفتند اى صهيب تو آن روز که به شهر ما آمدى دست خالى بودى ، و حال که مى خواهى کوچ کنى اموالت را هم مى برى و اين به خدا سوگند ممکن نيست ، و هرگز نمى گذاريم آنها را با خود ببرى ، من به ايشان گفتم : آيا اگر اموالم را به شما واگذار کنم دست از من بر مى داريد؟ گفتند: بله به ناچار اموالم را به طرفشان پرتاب کردم و آزاد شدم ، و از مکه بيرون آمده به مدينه رسيدم ، اين خبر به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) رسيد، دوبار، فرمود: صهيب در معامله اش ‍ سود برد. مؤ لف : در المنثور اين قصه را به چند طريق ديگر روايت کرده ، که در بعضى از آنها آمده : آيه «ومن الناس من يشرى ...» نيز در اين قصه نازل شده ، و در بعضى ديگر آمده آيه نامبرده درباره ابى ذر و صهيب نازل شده که هر دو جان خود را با مال خود خريدند، ولى ما در سابق هم گفتيم که آيه شريفه با اين احتمال که شراء به معناى خريدن باشد نمى سازد، (بلکه شراء که در لغت هم به معناى خريدن است و هم فروختن . در آيه شريفه به معناى فروختن است ، و تنها با معامله على عليه السلام در ليلة المبيت قابل انطباق است ). و در مجمع روايتى از على (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: مراد از اين آيه کسى است که به خاطر امر به معروف و نهى از منکر کشته شود. مؤ لف : اين بيان عموم آيه شريفه است پس منافات ندارد که شاءن نزول خاصى داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه .۱۵ آيات ۲۱۰ - ۲۰۸ ، سوره بقره يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا ادْخُلُوا فى السلْمِ کافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطوَتِ الشيْطنِ إِنَّهُ لَکمْ عَدُوُّ مُّبِينٌ(۲۰۸) فَإِن زَلَلْتُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْکمُ الْبَيِّنَت فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکيمٌ(۲۰۹) هَلْ يَنظرُونَ إِلا أَن يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فى ظلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ وَ الْمَلَئکةُ وَ قُضىَ الاَمْرُ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ(۲۱۰) ترجمه آيات اى کسانى که ايمان آورده ايد بدون هيچ اختلافى همگى تسليم خدا شويد و زنهار گامهاى شيطان را پيروى مکنيد که او براى شما دشمنى آشکار است . (۲۰۸) پس اگر بعد از اين همه آيات روشن که برايتان آمد داخل در سلم نگرديد و باز هم پيروى گامهاى شيطان کنيد بدانيد که خدا غالبى شکست ناپذير و حکيمى است که هر حکمى درباره شما براند به مقتضاى حکمت مى راند. (۲۰۹) (راستى حرف حسابى اينان چيست ) آيا انتظار اين را دارند که خدا و ملائکه بر ابرها سوار شده نزد آنان بيايند (يعنى عذاب خدا به وسيله ابرهاى ويرانگر بيايد) و تکليفشان يکسره شود؟ با اينکه سرنوشت ها معين شده و بازگشت امور همه به خداى تعالى است .(۲۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۱ هفت آيه کامل که راه نگهدارى وحدت دينى در جامعه انسانى را بيان مى کند بيان آيات اين آيات يعنى از جمله يا ايهاالذين آمنوا تا جمله : «الا ان نصر الله قريب » هفت آيه کامل است ، که راه تحفظ و نگهدارى وحدت دينى در جامعه انسانى را بيان مى کند، و آن اين است که مسلمانان داخل در سلم شوند، و تنها آن سخنانى که قرآن تجويز کرده بگويند، و آن طريقه عملى را که قرآن نشان داده پيش گيرند، که وحدت دينى از بين نمى رود، و سعادت دو سراى انسانها رخت برنمى بندد، و هلاکت به سراغ هيچ قومى نمى رود، مگر به خاطر خارج شدن از سلم ، و تصرف در آيات خدا، وجابجا کردن آنها، که در امت بنى اسرائيل و امتهاى گذشته ديگر ديده شد، و به زودى نظير آن هم در اين امت جريان خواهد يافت . ولى خداى تعالى اين امت را وعده نصرت داده و فرموده : «الا ان نصر الله قريب ». يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا ادْخُلُوا فى السلْمِ کافَّةً کلمات سلم و اسلام و تسليم هر سه به يک معنا است : و کلمه (کافه - همگى ) مانند کلمه جميعا تاءکيد را افاده مى کند و چون خطاب به بود و مؤ منين ماءمور شده اند همگى داخل در سلم شوند پس در نتيجه امر در آيه مربوط به همگى و به يک يک افراد جامعه است ، هم بر يک يک افراد واجب است و هم بر جميع که در دين خدا چون و چرا نکنند، و تسليم امر خدا و رسول او گردند. معناى (سلم ) که بدان امر و مراد از (گام هاى شيطان ) که از آن زنهار داده شده است و نيز از آنجائى که خطاب به خصوص مؤ منين شده ، آن سلمى هم که به سويش دعوت کرده به معناى تسليم در برابر خدا و رسول شدن است ، و امرى است متعلق به مجموع امت . و به فرد فرد آنان ، پس هم بر يک يک مؤ منين واجب است . و هم بر مجموع آنان . پس سلمى که بدان دعوت شده اند عبارت شد از تسليم شدن براى خدا، بعد از ايمان به او. پس بر مؤ منين واجب است امر را تسليم خدا کنند، و براى خود صلاح ديد و استبداد براى قائل نباشند و به غير آن طريقى که خدا و رسول بيان کرده اند طريقى ديگر اتخاذ ننمايند، که هيچ قومى هلاک نشد مگر به خاطر همينکه راه خدا را رها کرده ، راه هواى نفس را پيمودند، راهى که هيچ دليلى از ناحيه خدا بر آن نداشتند، و نيز حق حيات و سعادت جدى و حقيقى از هيچ قومى سلب نشد مگر به خاطر اينکه در اثر پيروى هواى نفس ايجاد اختلاف کردند. از اينجا روشن مى گردد که مراد از پيروى خطوات شيطان ، پيروى او در تمامى دعوت هاى او به باطل نيست ، بلکه منظور پيروى او است در دعوتهائى که به عنوان دين مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۲ و باطلى را که اجنبى از دين است زينت داده در لفافه زيباى دين مى پيچد، و نام دين بر آن مى گذارد، و انسانهاى جاهل هم بدون دليل آنرا مى پذيرند، و علامت شيطانى بودن آن اين است که خدا و رسول در ضمن تعاليم دينى خود نامى از آن نبرده باشند. و از خصوصيات سياق کلام و قيود آن اين معنا نيز استفاده مى شود، که خطوات شيطان تنها آن گامهاى از شيطان است ، که در طريقه و روش ‍ پيروى شود. و اگر فرض کنيم که اين پيروى کننده مؤ من باشد - که طريقه او همان طريقه ايمان است لاجرم طريقه چنين مؤ منين طريقه شيطانى در ايمان است ، و وقتى بر هر مؤ منى دخول در سلم واجب باشد، قهرا هر طريقى که بدون سلم طى کند خطوات شيطان و پيروى از آن پيروى از خطوات شيطان خواهد بود. پس اين آيه شريفه نظير آيه : «يا ايهاالناس کلوا مما فى الارض حلالا طيبا، و لا تتبعوا خطوات الشيطان ، انه لکم عدو مبين انما يامرکم بالسوء و الفحشاء، و ان تقولوا على الله ما لا تعلمون» خواهد بود. و نيز نظير آيه: «يا ايهاالذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان و من يتبع خطوات الشيطان ، فانه يامر بالفحشاء و المنکر». و باز نظير آيه : «کلوا مما رزقکم الله و لا تتبعوا خطوات الشيطان : انه لکم عدو مبين » مى باشد و فرق ميان اين آيات و آيه مورد بحث اين است که در آيه مورد بحث به خاطر کلمه (کافه ) دعوت متوجه به جماعت شده ، و در آيات نامبرده اين خصوصيت ، نيست پس آيه مورد بحث در معناى آيه و «اعتصموا بحبل الله جميعاو لا تفرقوا» و آيه : و «ان هذا صراطى مستقيما، فاتبعوه ، و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله » است ، که خطاب متوجه جامعه اسلام و مجموعه افراد شده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۳ و از آيه شريفه استفاده مى شود که اسلام تمامى احکام و معارفى را که مورد حاجت بشر است و صلاح مردم را تاءمين مى کند تکفل کرده است . فَإِن زَلَلْتُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْکمُ الْبَيِّنَات کلمه (زللتم ) از ماده (ز - ل - ل ) است و زلت به معناى لغزش و اشتباه است ، و معناى آيه اين است که حال که دستور داديم همگى داخل در سلم شويد، اگر نشديد و به خطا رفتيد، با اينکه زلت همان پيروى خطوات شيطان بود - پس بدانيد که خدا عزيز و مقتدرى است که در کارش از هيچ کس شکست نمى خورد، و حکيمى است که در قضائى که درباره شما مى راند هرگز از حکمت خارج نمى شود، آنچه حکم مى کند بر طبق حکمت است ، و بعد از آنکه حکم کرد خودش هم ضامن اجراى آن است اجرا مى کند بدون اينکه کسى بتواند از اجراى آن جلوگيرى کند. هَلْ يَنظرُونَ إِلا أَن يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فى ظلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ وَ الْمَلَائکةُ کلمه (ظلل ) جمع (ظله ) است که به معناى سايبان است ، و ظاهر آيه اين است که کلمه (ملائکه ) عطف باشد برکلمه (الله ) و در اين آيه شريفه التفاتى از خطاب (فان زللتم ) به غيبت (هل ينظرون ) به کار رفته ، و تازه خطاب را متوجه رسول خدا کرده ، تا بفهماند از سخن گفتن با آنان اعراض دارد، چون حال آنان حال کسانى است که منتظر آمدن عذابى هستند که ما قضايش را رانده ايم ، عذابى که مطابق پيروى خطوات شيطان باشد که آنان براى خود اختيار کرده اند، و در بين خود اختلاف و چند دستگى بوجود آوردند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه