تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۱۵

بطلان سخن کسانى که اساس دين را بر جهل و تقليد مى دانند و نيز فرموده : «قل هذه سبيلى ادعوا الى الله على بصيرة ، انا و من اتبعنى ، و سبحان الله و ما انا من المشرکين ». و نيز فرموده : «هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون ؟ انما يتذکر اولوا الالباب » و باز فرموده : «يعلمهم الکتاب والحکمه ، و يزکيهم » و از اين قبيل آياتى ديگر. و قرآن کريم پراست از آياتى که علم را مى ستايد، و مردم را به سوى آن مى خواند، و تشويق مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۲ و تو را همين بس که به قول بعضى ها عهد سابق بر اسلام را عهد جاهليت خوانده است . پس اين چقدر از انصاف به دور است که کسى بگويد دين اساسش بر تقليد و جهل و ضديت با علم است ، گويندگان اين سخن دروغ کسانى هستند که سرگرم علوم طبيعى و اجتماعى شده ، و در آن علوم اثرى از معارف مربوطه به ماوراى طبيعت نيافتند، در نتيجه خيال کردند عدم اثبات مستلزم اثبات عدم است ، و چه خطاى بزرگى کردند، و در اين پندار و حکمشان چه خبطى مرتکب شدند. آنگاه از طرفى ديگر هم نگاه کردند به جوامع دين دار، البته آنهائى که با امورى هوسرانى مى کردند، ونامش را دين مى گذاشتند، در حالى که حقيقتى جز شرک نداشت ، و خدا و رسولش ازشرک بيزارند، آن وقت از سوى ديگر به طرز دعوتهاى دينى نظر کردند که مردم را به تعبد و اطاعت چشم و گوش بسته دعوت مى کند، در حالى که نه دين عبارت بود از هوسرانى ، و نه دعوت دينى عبارت بود از دعوت به اطاعت کورکورانه ، چون دين شاءنش اجل از اين است که بشر را دعوت به جهل و تقليد کند، و ساحتش مقدس تر از آن است که مردم را به عملى دعوت کند که علم همراهش نباشد، و يا به طريقه اى بخواند که هدايت و کتابى روشنگر نداشته باشد، و چه کسى ستمگرتر است از کسى که چنين افترائى به خدا ببندد و يا به حق بعد از آمدنش تکذيب کند. اختلاف در خود دين و سخن کوتاه آنکه خداى تعالى (که مخبرى است صادق ) به ما خبر داده : اولين رفع اختلافى که در بشر صورت گرفته به وسيله دين بوده ، و اگر قوانين غير دينى هم به اين منظور درست کرده اند الگويش را از دين گرفته اند. و نيز خبر مى دهد به اينکه ، همين دينى که مايه رفع اختلاف بود به تدريج مورد اختلاف در ميان بشر قرار گرفت ، اين بار در خود دين اختلاف کردند، و اين اختلاف را حاملان دين و گردانندگان کليسا و کسانى که به کتاب خدا علم داشتند از در حسادتى که به يکديگر مى ورزيدند و تنها به انگيره سرکشى و ظلم به راه انداختند، همچنانکه خداى تعالى فرمود: «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک ، و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى ، ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه » تا آنجا که مى فرمايد: «و ما تفرقوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم و لولا کلمة سبقت من ربک الى اجل مسمى لقضى بينهم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۳ و نيز فرموده : «وما کان الناس الا امة واحدة ، فاختلفوا، و لولا کلمه سبقت من ربک لقضى بينهم فيما فيه يختلفون ». و منظور از کلمه اى که در اين دو آيه بدان اشاره شد، همان کلامى است که در آغاز خلقت به آدم فرمود که : و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين )). و اختلاف در دين را مستند به بغى (حسادت و طغيان ) کرد نه مستند به فطرت ، و اين براى اين جهت بود که دين فطرى است ، و چيزى که سرچشمه از فطرت دارد خلقت در آن نه دگرگونگى مى پذيرد و نه گمراهى ، و در نتيجه حکمش مختلف نمى شود، همچنانکه درباره فطرى بودن دين فرموده : «فاقم وجهک للدين حنيفا، فطرة الله التى فطرالناس عليها، لا تبديل لخلق الله ، ذلک الدين القيم ». اين فرازهائى بود که در حقيقت زيربناى تفسير آيه مورد بحث است . انسان بعد از دنيا سپس خداى تعالى خبر مى دهد از اينکه انسان به زودى از اين زندگى اجتماعيش کوچ نموده در عالمى ديگر و منزلگاهى ديگر فرود مى آيد، و آن عالم را برزخ ناميده ، و فرموده : که بعد از آن منزلگاه منزلى ديگر هست ، که سرمنزل انسانها است ، و آن را خانه آخرت ناميده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۴ چيزى که هست او در زندگى بعد از دنيا حياتى انفرادى دارد، ديگر زندگيش اجتماعى نيست ، به اين معنا که ادامه زندگى در آنجا احتياج به تعاون و اشتراک و همدستى ديگران ندارد، بلکه سلطنت و حکمرانى در تمامى احکام حيات در آن عالم از آن خود فرد است ، هستيش ‍ مستقل از هستى ديگران ، و تعاون و يارى ديگران است . از اينجا مى فهميم که نظام در آن زندگى غير نظام در زندگى دنياى مادى است چون اگر نظام آنجا هم مانند نظام دنيا بود چاره اى جز تعاون و اشتراک نبود و ليکن انسان زندگى ماديش را پشت سر گذاشته ، به سوى پروردگارش روى آورده ، و در آنجا تمامى علوم عمليش نيز باطل مى شود، ديگر لزومى نمى بيند که ديگران را استخدام کند، و در شؤ ون آنان تصرف نمايد، و ديگر احتياجى به تشکيل اجتماعى مدنى و تعاونى احساس نمى کند (آنطور که گفتيم زندگى دنيا مجبورش کرد به اينکه تشکيل اجتماع دهد). او نيز ساير احکامى هم که در دنيا داشت در آن عالم ندارد، و در آن عالم تنها و تنها سروکارش با اعمالى است که در دنيا کرده ، يا نتيجه هائى است که حسنات و سيئاتش ببار آورده و در آن عالم جز به حقيقت امر بر نمى خورد آنجاست که نباء عظيم برايش آشکار مى شود، آن نباى که در دنيا بر سرش اختلاف داشتند، همچنانکه فرمود: «ونرثه ما يقول و ياتينا فردا». و نيز در اين باره فرموده : «لقد جئتمونا فرادى کما خلقناکم اول مرة ، و ترکتم ما خولناکم وراء ظهورکم ، و مانرى معکم شفعاءکم الذين کنتم زعمتم انهم فيکم شرکاء، لقد تقطع بينکم و ضل عنکم ما کنتم تزعمون ». و نيز فرموده : «هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت ، و ردواالى الله موليهم الحق و ضل عنهم ماکانوايفترون » و نيز فرموده : «يوم تبدل الارض ‍ غير الارض ، و السموات و برزوا لله الواحد القهار». و باز فرموده : «وان ليس للانسان الا ما سعى ، وان سعيه سوف يرى ، ثم يجزيه الجزاء الاوفى ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۵ و آياتى ديگر که مى فهمانند بعد از مرگ ، آدمى تنها است ، و يگانه همنشين او عمل او است ، و ديگر اثرى از احکام دنيوى را در آنجا نمى بيند، و ديگر زندگى اجتماعى و بر اساس تعاون ندارد، و از آن علوم عمليه اى که در دنيا به حکم ضرورت مورد عمل قرار مى داد اثرى نمى يابد، و کيفيت ظهور عملش در آنجا و ظهور و تجسم جزاى عملش ‍ طورى است که با زبان نمى شود بيان کرد. کانَ النَّاس أُمَّةً وَحِدَةً... کلمه :امت ، ريشه و موارد استعمال آن کلمه (ناس ) معنايش معروف است ، و آن عبارت است از افرادى از انسان که دور هم جمع شده باشند، امت هم بهمين معنا است ولى گاهى اطلاق مى شود بر يک فرد، همچنانکه در آيه شريفه : «ان ابراهيم کان امة قانتا لله » و گاهى بر زمان نسبتا طولانى نيز اطلاق مى شود، مانند آيه : «واذکر بعد امة » و آيه : «و لئن اخرنا عنهم العذاب الى امة معدوده ». و نيز گاهى اطلاق مى شود بر ملت و دين همچنانکه بعضى از مفسرين کلمه امت را در آيه شريفه : «ان هذه امتکم امة واحدة ، و انا ربکم فاتقون » و نيز در آيه : ان هذه امتکم امة واحدة و انا ربکم فاعبدون )) به اين معنا گرفته اند. و اصل کلمه (امت ) از ماده (ام - ياءم ) گرفته شده که به معناى قصد است ، و اگر بر جماعت اطلاق شده بر هر جماعتى اطلاق نشده ، بلکه بر جماعتى اطلاق مى شود، که افراد آن داراى يک مقصد و يک هدف باشند، و اين مقصد واحد رابطه واحدى ميان افراد باشد و بهمين جهت توانسته اند اين کلمه را بر يک فرد هم اطلاق کنند، و همچنين در ساير موارد اطلاقش معناى قصد رعايت شده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۶ مراد از امت واحده بودن انسان و اشاره به پيدايش دو اختلاف در ميان آنها و به هر حال ظاهر آيه دلالت مى کند بر اينکه روزگارى بر نوع بشر گذشته که در زندگى اتحاد و اتفاقى داشته ، به خاطر سادگى و بساطت زندگى امتى واحد بوده اند، و هيچ اختلافى بين آنان نبوده ، مشاجره و مدافعه اى در امور زندگى و نيز اختلافى در مذهب و عقيده نداشته اند دليل براين معنا جمله بعد است که مى فرمايد: «فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين ، و انزل معهم الکتاب ، ليحکم بينهم فيما اختلفوا فيه ،...» (چون بعثت انبيا و حکم کتاب در موارد اختلاف را نتيجه و فرع امت واحدة بودن مردم قرار داد). پس معلوم مى شود اختلاف در امور زندگى بعد از وحدت و اتحاد ناشى شده و دليل بر اينکه در آغاز، اختلاف دومى ، يعنى اختلاف در دين نبود، جمله : «وما اختلف فيه الا االذين اوتوه بغيا بينهم » است پس اختلاف در دين - تنها از ناحيه کسانى ناشى شده که حاملان کتاب و علماى دين بوده اند و انگيزه آنان حسادت با يکديگر و طغيان بوده است . و اتفاقا همين برداشتى که ما از آيه شريفه کرديم با اعتبار عقلى موافق است ، براى اينکه ما نوع انسانى را مى بينيم که لا يزال در مدارج علم و فکر بالا رفته ، و در طريق معرفت و تمدن سال به سال و قرن به قرن پيشروى کرده و هماهنگ اين پيشرفت ارکان اجتماعيش روز بروز مستحکم تر شده است ، و توانسته است احتياجات دقيق و رقيق ترى را برآورد، و در برابر هجوم عوامل مخرب طبيعى ، و استفاده از مزاياى زندگى ، مقاومت بيشترى از خود بروز دهد. هر چه ما به قهقرى و عقب تر برويم ، به رموز کمترى از زندگى بر مى خوريم ، و نوع بشر را مى بينيم که به اسرار کمترى از طبيعت پى برده بودند، تا آنجا که مى بينيم نوع بشر چيزى از اسرار طبيعى را نمى داند، تو گوئى تنها بديهياءت را مى فهميده ، و به اندکى از نظريات فکرى که وسائل بقا را به ساده ترين وجه تاءمين مى نموده دسترسى داشتند، مانند تشخيص گياهان قابل خوردن ، و يا استفاده از پاره اى شکارها، و يا منزل کردن در غارها، و دفاع به وسيله سنگ و چوب و امثال اينها. بررسى مسئله اختلاف از قديم ترين عهد زندگى بشر اين حال انسان در قديم ترين عهد و ما قبل تاريخ بوده ، و معلوم است مردمى که حالشان اينچنين حالى بوده ، اختلاف مهمى نمى توانستند با هم داشته باشند، و فساد چشم گيرى نمى توانسته در ميان آنان بطور مؤ ثر پيدا شود، و مثال آنان مثل يک گله گوسفند بوده ، که تک تک گوسفندان هيچ همى ندارد مگر همينکه او نيز مثل ساير افراد علف بهترى پيدا کند، و همه در يک جا گرد آيند با هم در مسکن و مرتع و آبشخور شرکت داشته باشند. با اين تفاوت که انسان از همان روزها هم قريحه استخدام را داشته ، که بيانش گذشت ، و اين اجتماع که گفتيم اضطرار به گردن بشر گذاشته ، نمى تواند جلو آن قريحه را بگيرد، و صرف تعاون در بقا و رفع حوائج يکديگر اين قريحه را از ياد او نمى برده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۷ و او هر روز که از تاريخش مى گذشته يک قدم به سوى علم و قدرت پيش ‍ مى گذاشته ، و به مزاياى بيشترى از زندگى پى مى برده ، و در طرز بهره گيرى از منافع به طرق تازه ترى راه مى يافته . و مساءله اختلاف در استعداد پهم از همان روز نخست در ميان بشر بوده ، بعضى قوى و نيرومند و داراى سطوت بوده اند. و بعضى ديگر ضعيف ، وهمين خود باعث پيدايش اختلاف مى شده ، اختلافى فطرى که قريحه استخدام به آن دعوت مى کرده ، و مى گفته حال که تو توانائى و او ضعيف است ، از او استفاده کن ، و او را به خدمت خود در آور، پس همين قريحه فطرى بود، که او را به تشکيل اجتماع و مدنيت دعوت مى کرده ، و باز همين قريحه فطرى بوده که او را به بهره کشى از ضعفا وا مى داشته . خواهى گفت : مگر ممکن است فطرت دو حکم متضاد داشته باشد؟ در پاسخ مى گوئيم : در صورتى که مافوق آن دو حکم حاکمى بوده باشد تا آن دو را تعديل کند، هيچ مانعى ندارد، و اين تنها در مساءله احکام فطرى انسان نيست ، بلکه در افعال او نيز اين ناسازگارى هست ، زيرا قواى او بر فعلى از افعال او با يکديگر زور آزمائى مى کنند (شهوتش او را دعوت به انجام کارى نامشروع مى کند، و نيروى عقلش او را از آن کار باز مى دارد) جاذبه و شهوت شکم او را به خوردن غذائى سنگين و زيانبخش دعوت مى کند، و عقلش او را از اين کار باز مى دارد، و هر نيروئى را آنقدر آزادى مى دهد که به نيروهاى ديگر صدمه وارد نيايد. و تزاحم در دو حکم فطرى در مورد بحث نيز مانند همان تزاحم است ، درست است که تشکيل اجتماع و مدنيت به حکم فطرت ، و آنگاه ايجاد اختلاف آن هم به حکم فطرت دو حکم متنافى است از فطرت ، و ليکن خداى تعالى اين تنافى را به وسيله بعثت انبيا و بشارت و تهديد آن حضرات ، و نيز به وسيله فرستادن کتابهائى در بين مردم و داورى در آنچه با هم بر سر آن اختلاف مى کنند برداشته است . تفسيرهاى ديگرى بر (کان الناس امة واحدة ) و نقد ورد آنها پس با اين بيان فساد گفتار مفسرينى که گفته اند: (مراد از آيه مورد بحث اين است که مردم در سابق همه داراى هدايت بوده اند، و اختلاف بعد از نزول کتاب و به انگيره بغى و حسد بوده ) روشن مى گردد، چون اين مفسرين غفلت کرده اند از اينکه آيه شريفه مى خواهد دو اختلاف اثبات کند، نه يک اختلاف ، که بيانش گذشت ، و نيز غفلت کرده اند از اينکه اگر بشر همه داراى هدايت بوده اند، و هدايت يکى بوده و اختلافى در آن نبوده ، پس چه چيز موجب و مجوز بعث انبيا و فرستادن کتاب و دنبالش ‍ پديد آمدن اختلاف و اشاعه فساد و طغيان غرائز کفر و فجور و مهلکات اخلاقى شد؟ با اينکه همه اينها در باطن بشر پوشيده و پنهان بوده است ؟. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۸ و نيز با اين بيان فساد گفتار يک عده مفسر ديگر روشن مى شود که گفته اند: منظور آيه اين است که مردم امت واحده اى در ضلالت بودند، چون اگر منظور اين نبود، وجهى نداشت که دنبالش بفرمايد: (پس خدا انبيا را برانگيخت ...)) و وجه فساد اين گفتار اين است که اين مفسرين غفلت کرده اند از اينکه خداى سبحان خودش اين ضلالت را ذکر کرده و بطور اشاره فرموده : «فهدى الله الذين آمنوالما اختلفوا فيه من الحق باذنه » و فرموده اين ضلالت تنها از ناحيه علماى دين ، و بعد از نزول کتاب و بيان آيات خدا ناشى شده و اگر قبل از بعثت انبيا مردم همگى گمراه بوده گرفتار کفر و نفاق و معاصى بوده اند، ديگر معنا ندارد اين ضلالت را به علماى دين نسبت دهد. و باز از بيان گذشته ما اشکالى که به گفتار بعضى ديگر از مفسرين وارد است روشن مى شود، چه آن مفسر گفته : منظور از کلمه (ناس ) بنى اسرائيل است ، نه عموم مردم ، چون خداى سبحان در جاى ديگر عين اين اختلاف و بغى را به بنى اسرائيل نسبت داده فرمود: «فما اختلفوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم ». و اشکال اين تفسير اين است که هيچ دليلى بر آن نيست ، و صرف اينکه طايفه اى از بشر دچار بغى شده اند، دليل نمى شود که هر جا سخن از بغى مى رود بگوئيم مراد همان قومند. و از همه اينها فاسدتر تفسير کسى است که گفته : منظور از کلمه : (ناس ) در آيه شريفه خصوص حضرت آدم (عليه السلام ) است ، و معناى آيه اين است که آدم امت واحده و تنها کسى بود که هدايت داشت ، وبعد از او ذريه اش اختلاف کردند، و خدا انبيائى برانگيخت ...، و آيه شريفه نه از اول تابه آخرش با اين تفسير مطابقت دارد، و نه حتى بعضى از جملاتش با آن مساعد است . تفسير بعضى که مفاد آيه را مدنى بالطبع بودن انسان در همه ادوار تاريخ پنداشته اند و باز با بيان ما فساد اين گفتار روشن مى شود که بعضى گفته اند: کلمه (کان ) در آيه اصلا معناى زمان را نمى دهد، همچنانکه در جمله : «وکان الله عزيزا حکيما» کلمه (کان ) منسلخ از زمان است ، و معناى آيه اين است که مردم همه از اين جهت که مدنى به طبعند يک امتند، چون مدنيت به طبع اختصاص به يک نسل و دو نسل ندارد، بلکه هر جا و در هر زمانى انسانى يافت شود، بالطبع مدنى است ، چون زندگيش بدون اجتماع با افراد ديگر تاءمين نمى شود، حوائجش آنقدر زياد است که خودش به تنهائى نمى تواند آنها را برآورد، و دايره لوازم زندگيش آنقدر وسيع است که جز به اجتماع و تعاون با افراد ديگر و مبادله در مساعى تاءمين نگشته به حد کمال نمى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۹ آرى او بايد از دسترنج خود آنچه خودش احتياج دارد به خود اختصاص داده ، مازاد آن را به ديگران که کارهائى ديگر دارند بدهد، و در مقابل آنچه از دست آورد ديگران احتياج دارد بگيرد، تا همه حوائج زندگيش تاءمين گردد. اين وضع انسان است که هيچ وقتى از اوقات بى نياز از زندگى دسته جمعى نبوده ، تاريخ هم تا آنجا که در دست است اين معنا را تاءييد مى کند، براى اينکه مى فهماند تشکيل اجتماع يک امر تحميلى نبوده ، بلکه به مقتضاى فطرت بشر بوده ، چيزى که هست همين مدنيت که مايه قوام زندگى بشر بوده ، مايه اختلاف نيز مى شده ، و نظام اجتماع را دچار اختلال مى کرده ، و بهمين جهت خداى تعالى به خاطر عنايت شديدى که به سعادت اين نوع داشته ، شرايعى تشريع کرده ، تا اين اختلاف را برطرف سازد، و اين شرايع را با بعث انبيا و بشارت و انذار آنان ، و با فرستادن کتابى حاکم به همراه انبيا ابلاغ فرموده ، تا در موارد اختلاف مورد استفاده قرار گيرد. پس حاصل معناى آيه بنابراين تفسير اين شد که مردم بر حسب طبع مدنى هستند، و هرگز از زندگى دسته جمعى بى نياز نيستند، و همين زندگى دسته جمعى خود مايه اختلاف است ، و اين اختلاف بود که بعثت انبيا و فرستادن کتابهاى آسمانى را موجب گرديد. سه وجه در رد گفتار مفسرين فوق الذکر و اين معنى صحيح نيست زيرا اولا: اين مفسر مدنيت را طبع اولى انسان گرفته ، و اجتماع و اشتراک در زندگى را از لازمه ذاتى اين نوع دانسته در حالى که خواننده عزيز توجه فرمود که گفتيم اضطرار و ناچارى باعث شد بشر زير بار زندگى اجتماعى برود، نه اينکه لازمه ذات او باشد، و باز توجه فرمودى که قرآن بر خلاف گفتار اين مفسر دلالت دارد. و ثانيا در آيه شريفه بعثت انبيا را نتيجه مستقيم امت واحده بودن بشر قرار داده ، و اگر منظور از امت واحده بودن مساءله مدنيت بالطبع باشد،اين نتيجه گيرى درست نيست ، چون ربطى به هم ندارند، مگر اينکه اول اختلاف را نتيجه امت واحده بودن بگيريم ، بعدا بعثت انبيا را نتيجه اختلاف قراردهيم ، پس بايد در کلام مرتکب تقدير شويم ، و بگوئيم تقدير آيه چنين است : (ناس امت واحده اى بودند، بعد در آنان اختلاف پديد آمد، پس خداى تعالى انبيا رابرانگيخت تا رفع اختلاف کنند)، و تقدير گرفتن خلاف ظاهر است ، علاوه بر اينکه خود آن مفسر حاضر به تقدير گرفتن نيست . و ثالثا: بنابر تفسير نامبرده در آيه شريفه تنها يک اختلاف ذکر شده ، در حالى که آيه شريفه صريح در اين است که اختلاف دو تا است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۰ چون مى فرمايد: «وانزل معهم الکتاب ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه »، معلوم مى شود يک اختلافى قبل از بعثت انبيا و انزال کتب داشته اند، و به منظور رفع آن خدا انبيا را برانگيخته و آنگاه مى فرمايد: ((و ما اختلف فيه (يعنى فى الکتاب ) الا االذين اوتوه ))، يعنى اختلاف نکردند در کتاب مگر علماى کتاب ، و به انگيره حسدى که به يکديگر مى ورزيدند، پس معلوم مى شود اين اختلاف اختلافى ديگر بوده ، و بعد از آمدن کتاب پديد آمده ، و دارندگان اين اختلاف تنها علماى کتاب بوده اند نه همه مردم . فَبَعَث اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشرِينَ وَ مُنذِرِينَ خداى تعالى در اين جمله از فرستادن انبيا تعبير به بعث کرده ، نه ارسال و مانند آن ، و اين بدان جهت است که آيه از حال و روزى از انسان اولى خبر مى دهد که حال و روز خمود و سکوت او است ، و در چنين حالى تعبير به بعث پيامبران مناسب تر از ارسال است ، چون کلمه بعث از خاستن و امثال آن خبر مى دهد، و شايد همين نکته باعث شده که از پيامبران هم تعبير به نبيين کند، نه مرسلين ، و يا رسل ، علاوه بر اينکه حقيقت بعث و انزال کتاب به بيانى که گذشت بيان حق براى مردم و تنبيه آنان به حقيقت امر وجودشان و حياتشان ، و خبر دادن به ايشان است از اينکه مخلوق پروردگارشان هستند، پروردگارى که همان الله است ، و معبودى جز او نيست و اينکه هر چه بکنند همان تلاششان تلاش براى رسيدن و بازگشتن به سوى خدا و به سوى روزى عظيم است ، و در دنيا در منزلى قرار دارند که يکى از منازل سير است ، منزلى که به جز لهو و بازى و غرور حقيقتى ندارد، پس لازم است اين حقيقت را در زندگى دنيا و کارهائى که در دنيا مى کنند مراعات نموده ، اين معنا را نصب العين خود کنند، که از کجا آمده و به کجا مى روند؟ و چنين زمينه اى با کلمه (نبى ) مناسب تر است ، چون نبى به معناى کسى است که اخبار ماوراء الطبيعه نزد او است ، و اين معنا در کلمه (رسول ) نيست . و در اينکه بعثت نبيين را به خداى سبحان نسبت داده ، اين دلالت هست که انبيا در تلقى وحى و تبليغ رسالت خدا به سوى مردم داراى عصمتند، که توضيح بيشتر آن در آخر بيان مى آيد. ان شاء الله . و اما تبشير و انذار (يعنى وعده به رحمت خدا و رضوان و بهشت او به کسانى که ايمان آورده و تقوا پيشه کردند، و تهديد به عذاب خداى سبحان ، عذابى که از خشم خدا ناشى مى شود، به کسانى که خدا و آيات او را تکذيب نموده نافرمانيش کنند) دو مرتبه از روشن ترين مراتب دعوت است ، چون انسانهاى متوسط الحال بيشتر به منافع و مضار خود مى انديشند، هر چند که اقليتى هم هستند از بندگان صالح و اولياى خدا که پاى بند بهشت و دوزخ نبوده ، جز به خود خدا نمى انديشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۱ وَ أَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَب بِالْحَقِّ لِيَحْکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ کلمه (کتاب ) صيغه (فعال ) از ماده (ک - ت - ب ) است ، و کتاب هر چند بر حسب اطلاق متعارفش مستلزم نوشتن با قلم بر روى کاغذ است ، و ليکن از آنجائى که پيمانها و فرامين دستورى به وسيله کتابت و امضا انجام مى شود، از اين جهت هر حکم و دستورى را هم که پيرويش ‍ واجب باشد، و يا هر بيان و بلکه هر معناى غير قابل نقض را هم کتاب خوانده اند، قرآن کريم در اين باره فرموده : «ان الصلوة کانت على المؤ منين کتابا موقوتا» و احيانا خود قرآن را کتاب خوانده ، و فرموده : «کتاب انزلناه اليک مبارک » و در اينکه فرموده : «فيما اختلفوا فيه ...»، دلالت بر معنائى است که ما براى آيه کرديم ، و گفتيم معنايش اين است که (مردم همه يک امت بودند، و سپس اختلاف کردند، و خدا به منظور رفع اختلافشان انبيائى برانگيخت ...) کتاب نوح عليه السلام نخستين کتاب آسمانى و لام در کلمه (الکتاب ) يا لام جنس است ، و يا لام عهد ذهنى است ، و مراد از کتاب کتاب نوح (عليه السلام ) است ، به دليل اينکه در آيه : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا، و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى » که در مقام منت نهادن و بيان اين حقيقت است که شريعت نازله بر امت اسلام جامع همه متفرقات تمامى شرايع سابقه است ، که بر انبياى گذشته نازل شده ، به اضافه آن معارفى که بخصوص پيامبر اسلام وحى شده ، پس شريعت مختص است به اين انبياى عظام ، يعنى نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ). و چون جمله : «و انزل معهم الکتاب ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه ...» دلالت داشت بر اينکه شرايع به وسيله کتاب تشريع شده . در نتيجه آيه مورد بحث بانضمام آيه سوره شورا دلالت مى کند براينکه اولا نوح (عليه السلام ) هم کتابى مشتمل بر شريعت داشته ، و در جمله : «و انزل معهم الکتاب ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه » تنها همان کتاب - اگر الف و لام براى عهد باشد - و يا حداقل آن کتاب و ساير کتب آسمانى - اگر الف و لام براى جنس باشد - منظور است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۲ و ثانيا: دلالت دارد بر اينکه کتاب نوح اولين کتاب آسمانى مشتمل بر شريعت بوده ، چون اگر قبل از آن هم کتابى بوده ، قهرا بايد شريعتى هم بوده باشد، و در آيه سوره شورى بايد نام آن را برده باشد. و ثالثا دلالت دارد بر اينکه اين عهدى را که خداى تعالى در جمله : (مردم همه امت واحدة اى بودند) به آن اشاره کرده ، قبل از بعثت نوح (عليه السلام ) بوده ، و نوح (عليه السلام ) در کتاب خود حل اختلاف آنان را کرده است . وَ مَا اخْتَلَف فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَت بَغْيَا بَيْنَهُمْ اختلاف در دين به وسيله علما و از طغيان و بغى پديد آمده است در سابق گذشت که گفتيم مراد از اين اختلاف ، اختلاف بعد از آمدن شريعت ، و در خود شريعت ، و از ناحيه علماى دين و حاملين شريعت است ، و چون دين امرى فطرى است ، همچنانکه آيه : «فاقم وجهک للدين حنيفا فطرة الله التى فطرالناس عليها» بر آن دلالت دارد، بدين جهت خداى سبحان اختلاف واقع در دين را ناشى از بغى و حسادت و طغيان دانسته است . و جمله : «الا الذين اوتوه ...» دلالت دارد بر اينکه مراد از اين جمله اشاره به اصل ظهور اختلافات دينى است ، نه اينکه هر تک تک اشخاصى که از صراط مستقيم منحرف شده ، و يا به دينى غير دين خدا متدين گشته ، اهل طغيان و بغى است ، خلاصه منظور معرفى ريشه و سر منشاء اختلافات دينى است ، درست است که تک تک منحرفين هم از صراط مستقيم منحرفند، و ليکن ريشه گمراهى اين افراد باز همان علماى دينى هستند، که از در بغى و طغيان اختلاف به راه انداختند، و باعث شدند مردم از دين صحيح و الهى محروم شوند. سه طائفه که خداوند آنان را معذور مى داند و خداى سبحان اهل بغى و طغيان را معذور نمى داند، ولى کسانى را که امر بر آنان مشتبه شده ، و راه درستى به سوى دين درست نجسته اند، معذور مى داند، و مى فرمايد: «انما السبيل على الذين يظلمون الناس ، و يبغون فى الارض بغير الحق ، اولئک لهم عذاب اليم ». و نيز درباره دسته دوم که امر بر آنان مشتبه گشته مى فرمايد: و «آخرون اعترفوا بذنوبهم ، خلطوا عملا صالحا و آخر سيئا، عسى الله ان يتوب عليهم ، ان الله غفور رحيم ». (تا آنجا که مى فرمايد) «وآخرون مرجون لامر الله ، اما يعذبهم ، و اما يتوب عليهم ، و الله عليم حکيم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۳ و نيز در باره کسانى که قدرت تحقيق نداشته ، و به خاطر اختلافى که علماى دين در دين انداختند امر بر آنان مشتبه شده ، مى فرمايد: «الا المستضعفين من الرجال و النساء و الولدان ، لايستطيعون حيلة ، و لا يهتدون سبيلا فاولئک عسى الله ان يعفو عنهم ، و کان الله عفوا غفورا». فطرى بودن دين با غفلت و اشتباه منافاتى ندارد علاوه بر اينکه فطرت منافاتى با غفلت و اشتباه ندارد، بله با گمراهى عمدى و از روى بغى و طغيان منافات دارد، (و خلاصه هر چند دين خدا فطرى است ، اما منافات ندارد که در اثر ايجاد اختلاف علما، دين خدا دچار اختلاف شود، و عامه مردم هم به تبع ، دچار گمراهى گردند، و مسؤ ول هم نباشند، ولى علمائى که عمدا اختلاف مى کنند، بر خلاف فطرت خود قدم برداشته اند. و بهمين جهت خداى تعالى بغى را مخصوص علما کرده ، که آيات الهيه بر ايشان روشن بوده ، مع ذلک زير بار نرفته اند و درباره آنان در جاى ديگر فرموده : «و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون . و آيات در اين باره بسيار زياد است ، که در تمامى آنها بعد از کلمه کفر تکذيب را هم اضافه کرد، تا اهل دوزخ را منحصر در کسانى کند که با داشتن علم ، خدا و آياتش را انکار کردند، و سخن کوتاه آنکه مراد از آيه شريفه اين است که اين اختلاف يعنى اختلاف در دين به دست علماى دين در مردم مى افتد. فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ اين جمله مورد اختلاف را بيان مى کند، که آن عبارت است از حق ، حقى که کتاب از ناحيه خدا آورده ، همچنانکه جمله : ((وانزل معهم الکتاب بالحق » نيز تصريح بدان دارد، در اينجا عنايت الهيه شامل رفع هر دو اختلاف با هم شده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۴ يعنى جمله نامبرده هم شامل اختلاف در شؤ ون زندگى مى شود، و هم شامل اختلافات در معارف حقه الهيه ، که عامل اصلى آن اختلاف ، علماى دين بودند، و اگر هدايت را مقيد به اذن خود کرد، بدين جهت بوده که بفهماند اگر خدا مؤ منين را هدايت کرده ، نه از اين باب بوده که مؤ منين او را الزام کرده باشند، و بر او واجب کرده باشند، به خاطر ايمانشان ايشان را هدايت کند، چون خداى سبحان محکوم کسى واقع نمى شود، و کسى نمى تواند چيزى را بر او واجب کند، مگر اينکه خودش چيزى را بر خود واجب کند، و لذا فرمود: هر که را هدايت کند به اذن خود هدايت مى کند، يعنى اگر خواست هدايت نکند مى تواند و جمله : «والله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم » به منزله تعليل کلمه (باذنه ) است ، و معناى آيه چنين است که اگر خدا دسته اى از مؤ منين را هدايت کرده به اذن خود کرده است ، چون او مجبور به هدايت کسى نيست ، هر که را بخواهد هدايت مى کند، و هر که را بخواهد نمى کند، چيزى که هست خودش خواست ه که تنها کسانى را هدايت کند و به صراط مستقيم رهنمون شود که ايمان داشته باشند. چند نکته پس از آيه شريفه چند نکته روشن گرديد: اول حد دين و معرف آن و اينکه دين عبارت است از روش خاصى در زندگى دنيا که هم صلاح زندگى دنيا را تاءمين مى کند، و هم در عين حال با کمال اخروى و زندگى دائمى و حقيقى در جوار خداى تعالى موافق است ، ناگزير چنين روشى بايد در شريعتش قوانينى باشد که متعرض ‍ حال معاش به قدر احتياج نيز باشد. دوم اينکه دين از همان روز اولى که در بشر آمد براى رفع اختلاف آمد، اختلاف ناشى از فطرت ، و سپس رو به استکمال گذاشت ، و در آخر رافع اختلافهاى فطرى و غير فطرى شد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه