المیزان جلد۲ بخش۱۶
سوم اينکه دين خدا لايزال رو به کمال داشته ، تا آنجا که تمامى قوانينى را که همه جهات احتياج بشر را در زندگى در برداشته باشد متضمن شده باشد، در اين هنگام است که دين ختم مى شود و ديگر دينى از ناحيه خدا نمى آيد، و به عکس وقتى دينى از اديان خاتم اديان باشد، بايد مستوعب و در برگيرنده تمامى جهات احتياج بشر باشد، و خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «ما کان محمد ابا احد من رجالکم ، و لکن رسول الله و خاتم النبيين » و نيز فرموده : «ونزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء» و نيز فرموده : «وانه لکتاب عزيز لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۵
عنايت خداى تعالى به رفع اختلافات انسانها و هدايت بشر بسوى کمال از راه بعث انبيا(ع )
چهارم اينکه هر شريعت لاحق ، کامل تر از شريعت سابق است .
پنجم اينکه علت بعثت انبيا و فرستادن کتاب و به عبارتى ديگر سبب دعوت دينى همان سير بشر به حسب طبع و فطرتش به سوى اختلاف است ، همانطور که فطرتش او را به تشکيل اجتماع مدنى دعوت مى کند، همان فطرت نيز او را به طرف اختلاف مى کشاند، و وقتى راهنماى بشر به سوى اختلاف فطرت او باشد، ديگر رفع اختلاف از ناحيه خود او ميسر نمى شود، و لاجرم بايد عاملى خارج از فطرت او عهده دار آن شود، و بهمين جهت خداى سبحان از راه بعثت انبيا و تشريع شرايع ، نوع بشر را به سوى کمال لايق به حالش و اصلاحگر زندگيش اين اختلاف را برطرف کرد، و اين کمال ، کمال حقيقى است ، که داخل در صنع و ايجاد است ، قهرا مقدمه آنها يعنى بعثت انبيا هم بايد داخل در عالم صنع باشد.
اما اينکه گفتيم خداوند نوع بشر را به سوى کمال حقيقيش هدايت نمود، بدين جهت است که به حکم آيه : «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى ».
يکى از شؤ ون خدائى خدا اين است که هر چيزى را به آن نقطه اى که خلقتش را تمام مى کند هدايت نمايد، و يکى از چيرهائى که خلقت آدمى با آن تمام مى شود، و اگر نباشد خلقتش ناقص مى ماند، اين است که به سوى کمال وجودش در دنيا و آخرت هدايت شود.
همچنانکه باز خود خداى تعالى فرموده : «کلا نمد هولاء و هولاء من عطاء ربک ، و ما کان عطاء ربک محظورا».
و اين آيه به خوبى مى فهماند که کار خداى تعالى همين امداد عطا است ، هر کسى را که در راه حياتش و وجودش محتاج مدد اوست مدد ميدهد، و آنچه را که مستحق است عطا مى کند و عطاى او از ناحيه او دريغ نمى شود مگر آنکه کسى با بهره نگرفتن خودش و از ناحيه خودش از گرفتن عطاى او دريغ کند.
و معلوم است که انسان خودش نمى تواند اين نقيصه خود را تکميل کند، چون فطرت خود او اين نقيصه را پديد آورده ، چگونه مى تواند خودش آن را برطرف ساخته راه سعادت و مال خود را در زندگى اجتماعيش هموار کند؟.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۶
و وقتى طبيعت انسانيت اين اختلاف را پديد مى آورد، و باعث مى شود که انسان از رسيدن به کمال و سعادتى که لايق و مستعد رسيدن به آن است محروم شود، و خودش نمى تواند آنچه را فاسد کرده اصلاح کند، لاجرم اصلاح (اگر فرضا اصلاحى ممکن باشد) بايد از جهت ديگرى غير جهت طبيعت باشد، و آن منحصرا جهتى الهى خواهد بود، که همان نبوت است ، و وحى ، و به همين جهت خداى سبحان از قيام انبيا به اين اصلاح تعبير کرد به (بعث )، و در سراسر قرآن بعث را به خودش نسبت داده ، فرموده اوست که در امت ها انبيا مبعوث مى کند، با اينکه مساءله قيام انبيا مثل ساير امور، به ماده و روابط زمانى و مکانى نيز ارتباط دارد، اما همه جا بعث را به خودش نسبت داده ، تا بفهماند تنها خداست که مى تواند اختلافات بشر را حل کند.
پس نبوت حالتى است الهى (و اگر خواستى بگو) حالتى است غيبى ، که نسبتش به حالت عمومى انسانها، يعنى درک و عمل آنها، نسبت بيدارى است به خواب ، که شخص نبى به وسيله آن ، معارفى را درک مى کند که به وسيله آن اختلافها و تناقض ها در حيات بشر مرتفع مى گردد، و اين ادراک و تلقى از غيب ، همان است که در زبان قرآن وحى ناميده مى شود، و آن حالتى که انسان از وحى مى گيرد نبوت خوانده مى شود
دليل و برهان براى نبوت عامه
از اينجا روشن مى گردد که اين سه مقدمه ، يعنى :
۱ - دعوت فطرت (منظور مؤ لف دعوت مستقيم فطرت نيست تا اشکال کنى که خود ايشان فطرى بودن مدنيت را انکار کردند بلکه منظور دعوت غير مستقيم است يعنى فطرت او رابه استخدام ديگران دعوت مى کند و اين استخدام او را ناگزير مى سازد که به زندگى مدنى تن در دهد. مترجم بشر را به تشکيل اجتماع مدنى .
۲ - و دعوت آن به اختلاف ازيک طرف .
۳ - و عنايت خداى تعالى به هدايت بشر به سوى تماميت خلقتش از سوى ديگر، خود حجت و دليلى است بر اصل مساءله نبوت ، و به عبارتى ديگر دليل نبوت عامه است ، که اينک براى خواننده عزيز تقرير ميشود:
نوع بشر به حسب طبع بهره کش است ، و اين بهره کشى و استخدام فطرى او را به تشکيل اجتماع وا مى دارد دارد، و درعين حال کار او را به اختلاف و فساد هم مى کشاند، در نتيجه در همه شؤ ون حياتش که فطرت و آفرينش برآوردن حوائج آن شؤ ون را واجب مى داند، دچار اختلاف مى شود، و آن حوائج برآورده نمى گردد مگر با قوانينى که حيات اجتماعى او رااصلاح نموده ، اختلافاتش را برطرف سازد و هدايت انسان به قوانين کذائى ، و در نتيجه به کمال و سعادتش به يکى از دو طريق ممکن مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۷
اول اينکه او را از راه فطرتش ملهم کند به اينکه چگونه اختلاف را برطرف سازد.
دوم به اينکه از راه ديگرى که خارج از فطرت و ذات خود بشر باشد، و چون راه اول کافى نيست چون گفتيم سبب پيدايش اختلاف خود فطرت بوده ، و معنا ندارد که فطرت سبب حل اختلاف شود، ناگزير بايد از راه دوم صورت گيرد، و آن راه عبارت است از تفهيم الهى ، و غير طبيعى ، که از آن به نبوت و وحى تعبير مى کنيم .
راه رفع اختلافات انسانها
و اين برهان که ديديد مرکب از چند مقدمه بود، همه مقدماتش در قرآن کريم به صراحت آمده ، که بيانش گذشت ، تجربه هم آن را از تاريخ زندگى بشر و اجتماعاتش مسلم کرده ، چون تا آنجا که تاريخ نشان مى دهد تمامى امتها که در قرون گذشته يکى پس از ديگرى آمده و سپس منقرض شده اند، بدون استثنا تشکيل اجتماع داده اند، و به دنبالش دچاراختلاف هم شده اند، و هر اجتماعى که پيغمبرى داشته به کمال و سعادت خود نائل گشته و از شر اختلاف نجات يافته است .
آرى آنطور که تاريخ نشان مى دهد نه چنين سابقه اى در زندگى انسان وجود داشته ، که روزى از روزهاى زندگيش از مساءله استخدام دست برداشته باشد، و نه روزى که حس استخدامش او را به تشکيل اجتماع وادار نکرده ، و به زندگى انفرادى قانعش ساخته باشد، و نه روزى که اجتماع تشکيل يافته اش از اختلاف خالى باشد، و نه روزى که اختلافش به غير قوانين اجتماعى الهى برطرف شده باشد، و نه روزى که فطرت و عقل خود او (البته فطرت و عقلى که به نظر خود او سالم باشد) توانسته قوانينى وضع کند، که اختلاف را از ريشه و فساد را از ماده کنده باشد.
چرا راه دور و دراز برويم ؟ براى به دست آوردن تماميت اين دليل کافى است به جريان حوادث اجتماعى عصر حاضر بنگريم ، که جلو چشم خود ما صورت مى گيرد، و مى بينيم که اجتماعات بشرى تا چه حد دچار انحطاط اخلاق و فساد بشريت شده ، و چه جنگهاى خانمان براندازى تهديدش مى کند، که هر يک ميليونها کشته به جاى مى گذارد، و تا چه حد زورگوئى بر بشريت مسلط شده ، و چطور بهره گيرى از جان و مال و عرض مردم رواج يافته ، تازه همه اين فسادها در عصرى جريان دارد که عصر تمدن و ترقى و عصر دانشش مى خوانند!!! ديگر درباره اعصار گذشته که عصر جاهليت و ظلمت بوده چه احتمالى مى توان داد؟! و اما اينکه گفتيم : عالم صنع و ايجاد هر موجودى را به سوى کمال لايقش سوق مى دهد، مساله اى است که تجربه و بحث آنرا اثبات کرده ، و همچنين اينکه گفتيم : وقتى خلقت و تکوين اقتضاى اثرى را داشت ، ديگر اقتضاى خلاف آنرا ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۸
اين نيز امرى است مسلم ، که تجربه و بحث اثباتش کرده است ، و اما اينکه گفتيم (تنها تعليم و تربيت دينى که از مصدر نبوت و وحى صادر مى شود مى تواند اختلافات بشرى را رفع و فساد ناشى از آن را اصلاح کند).
اين نيز امرى است که هم بحث و هم تجربه آنرا اثبات کرده ،
اما اينکه بحث آن را اثبات کرده بيانش اين است که دين همواره بشر را به سوى معارف حقيقى و اخلاق فاضله و اعمال نيک دعوت مى کند، و معلوم است که صلاح عالم انسانى هم در همين سه چيز است :
۱ - عقائد حقه .
۲ - اخلاق فاضله .
۳ - اعمال نيک .
و اما اينکه گفتيم تجربه آن را اثبات کرده ، بهترين دليلش اسلام است که در مدتى کوتاه که در آن مدت در اجتماع مسلمانان حکومت کرد، از منحط ترين مردم صالح ترين اجتماع ساخت ، از راه تعليم و تربيت نفوس آن مردم را اصلاح نمود، و آن مردم ديگران را اصلاح کردند حتى به جراءت مى توان گفت اگر در عصر حاضر عصر حضارت و تمدن هم رگ و ريشه اى از جهات کمال در هيکل جوامع بشرى ديده مى شود، از آثار پيشرفت اسلامى و جريان و سرايت اين پيشرفت در سراسر جهان است ، و اين معنا را تجزيه و تحليل بدون کمترين ترديدى اثبات مى کند و خود ما ان شاء الله در محلى مناسب تر پيرامون آن بحث خواهيم داشت .
(نکته ششم ) دين اسلام که خاتم اديان است براى آخرين مرحله کمال انسان تشريع شده است
ششم اينکه : دينى که خاتم اديان است ، براى استکمال انسان حدى قائل است ، چون پيامبر را آخرين پيامبر و شريعت را غير قابل نسخ مى داند، و اين مستلزم آن است که بگوئيم : استکمال فردى و اجتماعى بشر به حدى مى رسد که معارف و شرايع قرآن او را کافى است ، و به بيش از آن نيازمند نمى شود.
و اين خود يکى از پيشگوئيهاى قرآن است ، که جريان تاريخ از عصر نزول قرآن تا به امروز که قريب چهارده قرن است ، آن را تصديق کرده ، زيرا مى بينيم از آن روز تا به امروز نوع بشر در جهات طبيعى و اجتماعى چه گامهاى بلندى در ترقى و تعالى برداشته ، و چه مسافت دورى را پيموده ، اما از جهت معارف حقيقيش و اخلاق فاضله اش (که به خاطر همانها انسان بود، و بر ساير انواع حيوانات برترى داشت )، نه تنها يک قدم ترقى نکرده ، بلکه قدمهاى زيادى به عقب و قهقرا برداشته ، و بالاءخره در مجموع کمالات روحى و جسمى (البته تواءم با هم ) تکاملى نکرده است ، (تا چه رسد به اينکه به جائى رسيده باشد که قرآن و معارف آن کافيش نباشد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹۹
شبهه شريعت اسلام قابل انطباق با همه اعصار نيست و پاسخ بدان
در اين بحث بعضى ها گفته اند: قوانين عمومى چون به منظور صلاح حال بشر و اصلاح زندگى او است ، بايد همواره با تحولات اجتماعى متحول شود، و با پيشرفت اجتماع پيشرفت کند، هر چه بشر به سوى کمال صعود مى کند، بايد قوانين او هم دوش به دوش او بالا رود، و شکى نيست که وضع تمدن عصر حاضر با عصر نزول قرآن قابل مقايسه نيست ، و نسبت ميان امروز و آن روز بشر قابل مقايسه با نسبت ميان آن روز و روزگار عيسى بن مريم و موسى (عليهماالسلام ) نيست ، بلکه نسبت در طرف ما بيشتر و ترقى و تکامل بشر زيادتر بوده ، و همين تفاوت باعث مى شود که شرايع اسلام هم نسخ شود، و شريعتى ديگر قابل انطباق بر مقتضيات عصر حاضر تشريع گردد.
جوابش همان است که گفتيم اسلام در تشريعش تنها کمالات مادى را در نظر نگرفته ، بلکه حقيقت وجود بشر را نيز منظور داشته ، و اصولا اساس شرايع خود را بر کمال و رشد روحى و جسمى هر دو با هم قرار داده ، و سعادت مادى و معنوى هر دو را خواسته است ، و لازمه اين معنا آن است که وضع انسان اجتماعى متکامل ، به تکامل دينى معيار قرار گيرد، نه انسان اجتماعى متکامل به صنعت و سياست و بس ، و همين جا است که امر بر دانشمندان مشتبه شده ، از بس در مباحث اجتماعى مادى غور و تعمق کرده اند، (و ديده اند ماده همواره در تحول و تکامل است اجتماع مادى هم مانند ماده تحول مى پذيرد) پنداشته اند که اجتماع مورد نظر دين هم همان اجتماعى است که مورد نظر آقايان است ، لاجرم گفته اند: بايد قوانين اجتماعى با تحول اجتماع متحول شود و هر چندى يک بار نسخ گردد، و قوانينى ديگر جايگزين قوانين قبلى شود.
در حالى که خواننده عزيز توجه فرمود، که گفتيم دين اساس شرايع خود را جسم تنها قرار نداده ، بلکه جسم و روح هر دو را منظور داشته .
و بنابراين اگر کسى بخواهد ناتمامى قوانين اسلام را اثبات کند، بايد بگردد، يک فرد يا يک اجتماع دينى را پيدا کند، که جامع تمامى تربيت هاى دينى و زندگى مادى باشد، يعنى آن زندگى مادى و معنوى را که دين دعوت بدان مى کند يافته باشد، آن وقت از او بپرسد آيا ديگر چيزى نقص دارى که محتاج به تکميل باشد؟، و يا جهتى از جهات انسانيت تو و حيات تو دچار سستى هست که محتاج تقويت باشد؟ يا نه ، اگر چنين فرد و چنين اجتماعى را پيدا کرديم ، آن وقت حق داريم بگوئيم : دين اسلام ديگر براى بشر امروز کافى نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۰
هفتم اينکه انبيا عليه السلام از هر خطائى معصومند.
گفتار در عصمت انبيا عليه السلام
نکته هفتم عصمت انبيا على نبينا و آله و عليهم السلام گفتار
هفتمين نتيجه اى که ما از آيه مورد بحث گرفتيم ، يعنى عصمت انبيا احتياج به توضيح دارد، تا روشن شود چگونه آيه شريفه بر آن دلالت دارد، لذا مى گوئيم : عصمت سه قسم است يکى عصمت از اينکه پيغمبر در تلقى و گرفتن وحى دچار خطا گردد، دوم عصمت از اينکه در تبليغ و انجام رسالت خود دچار خطا شود، سوم اينکه از گناه معصوم باشد، و گناه عبارت است ازهر عملى که مايه هتک حرمت عبوديت باشد، و نسبت به مولويت مولا مخالفت شمرده شود، و بالاخره هر فعل و قولى است که به وجهى با عبوديت منافات داشته باشد. و منظور از عصمت ، وجود نيروئى و چيزى است در انسان معصوم که او را از ارتکاب عملى که جايز نيست چه خطا و چه گناه نگه مى دارد.
و اما خطا در غير آنچه گفتيم ، يعنى خطاى در گرفتن وحى ، و خطاى در تبليغ رسالت ، و خطاى در عمل ، از قبيل خطا در امور خارجى ، نظير غلطهائى که گاهى در حاسه انسان و ادراکات او و يا در علوم اعتباريش پيش مى آيد، مثلا در تشخيص امور تکوينى و اينکه آيا اين امر صلاح است يا نه ؟ مفيد است يا مضر؟ و امثال آن از محدوده بحث ما خارج است .
و به هر حال قرآن کريم دلالت دارد بر اينکه انبيا (عليه السلام ) در همه آن جهات سه گانه داراى عصمتند.
اما عصمت از خطا در گرفتن وحى و در تبليغ رسالت ، دليلش آيه شريفه مورد بحث است ، که مى فرمايد: «فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين ، و انزل معهم الکتاب بالحق ، ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جائتهم البينات ، بغيا بينهم فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه »، چون ظاهر اين آيه اين است که خداى سبحان انبياء را مبعوث کرده براى تبشير و انذار، و انزال کتاب ، (و اين همان وحى است ) تا حق را براى مردم بيان کنند، حق در اعتقاد، و حق در عمل را، و به عبارت ديگر مبعوث کرده براى هدايت مردم به سوى عقايد حقه و اعمال حق ، و معلوم است که اين نتايج غرض خداى تعالى در بعثت انبيا بوده .
و از سوى ديگر خود خداى تعالى از قول موسى (عليه السلام ) حکايت کرده که فرمود: «لا يضل ربى و لا ينسى ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۱
پس ، از آيه مورد بحث و اين آيه مى فهميم خدا هر چه را بخواهد از طريقى مى خواهد که به هدف برسد و خطا و گم شدن در کار او نيست ، و هر کارى را به هر طريقى انجام دهد در طريقه اش گمراه نمى شود، و چگونه ممکن است غير اين باشد؟! وحال آنکه زمام خلقت و امر به دست او است ، و ملک و حکمرانى خاص وى است .
عصمت انبيا (ع ) از خطا در تلقى و در تبليغ وحى
حال که اين معنا روشن شد، مى گوئيم يکى از کارهاى او بعثت انبيا و تفهيم معارف دين به ايشان است ، و چون اين را خواسته ، البته مى شود، يعنى هم انبيا را مبعوث مى کند، و هم انبيا معارفى را که از او مى گيرند مى فهمند، يکى ديگر از خواسته هاى او اين است که انبيا رسالت او را تبليغ کنند، و چون او خواسته تبليغ مى کنند،و ممکن نيست نکنند، چون در جاى ديگر فرموده : «ان الله بالغ امره ، قد جعل الله لکل شى ء قدرا» و نيز فرموده : «والله غالب على امره و اين همان عصمت از خطاى درتلقى و تبليغ است .
دليل ديگر بر اين عصمت آيه شريفه : ((عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا، الا من ارتضى من رسول ، فانه يسلک من بين يديه ، و من خلفه رصدا، ليعلم ان قد ابلغوا رسالات ربهم ، واحاط بما لديهم ، و احصى کل شى ء عددا».
از ظاهر اين آيه به خوبى بر مى آيد که خداى تعالى رسولان خود را اختصاص مى دهد به وحى : و از راه وحى به غيب آگاهشان نموده ، تاءييدشان مى کند، و از پيش رو و پشت سرشان مراقبشان است ، و به منظور اينکه وحى به وسيله دستبرد شيطانها و غير آنها دگرگون نشود به تمام حرکات و سکنات آنان احاطه دارد، تا مسلم شود که رسالات پروردگارشان را ابلاغ نمودند.
و نظير اين آيه در دلالت بر عصمت انبيا از خطا در تلقى و در تبليغ ، آيه زير است که کلام ملائکه وحى را حکايت مى کند، و مى فرمايد: «و ما نتنزل الا بامر ربک ، له ما بين ايدينا و ما خلف نا، و ما بين ذلک ، و ما کان ربک نسيا».
عصمت انبيا (ع ) از معصيت . و ذکر آياتى که بطور مطلق بر عصمت انبيا (ع ) دلالت دارند
اين آيات همه دلالت دارد بر اينکه وحى از حين شروعش به نازل شدن ، تا وقتى که به پيامبر مى رسد، و تا زمانى که پيغمبر آن را به مردم ابلاغ مى کند، در همه اين مراحل از دگرگونگى و دستبرد هر بيگانه اى محفوظ است .
البته اين دو وجه و دو دليلى که ما آورديم هر چند تنها عصمت انبيا در دو مرحله تلقى و تبليغ را اثبات مى کرد، و متعرض عصمت از گناه نبود، ولى ممکن است همين دو دليل را طورى ديگر بيان کنيم ، که شامل عصمت از معصيت هم بشود، به اينکه بگوئيم : هر عملى در نظر عقلا مانند سخن دلالتى بر مقصود دارد، وقتى فاعلى فعلى را انجام مى دهد، با فعل خود دلالت مى کند بر اينکه آن عمل را عمل خوبى دانسته ، و عمل جايزى شمرده است . عينا مثل اين است که با زبان گفته باشد اين عمل عمل خوبى است ، و عملى است جايز.
حال اگر فرض کنيم که از پيغمبرى گناهى سر بزند، با اينکه خود او مردم را دستور مى داد به اينکه اين گناه را مرتکب نشويد، قطعا اين عمل وى دلالت دارد بر تناقض گوئى او، چون عمل او مناقض گفتار او است ، و در چنين فرض اين پيغمبر مبلغ هر دو طرف تناقض است ، و تبليغ تناقض تبليغ حق نيست ، چون کسى که از تناقض خبر مى دهد از حق خبر نداده ، بلکه از باطل خبر داده است ، چون هر يک از دو طرف طرف ديگر را باطل مى داند، پس هر دو طرف باطل است ، پس عصمت انبيا در تبليغ رسالت تمام نمى شود مگر بعد از آنکه از معصيت هم عصمت داشته باشند، و از مخالفت خداى تعالى مصون بوده باشند.
تا اينجا آياتى از نظر خواننده گذشت ، که به توجيهى تنها بر دو قسم عصمت ، و به توجيهى ديگر بر هر سه قسم دلالت مى کرد، اينک آياتى که بطور مطلق دلالت بر عصمت مى کنند از نظر خواهد گذشت .
آياتى که بطور مطلق بر عصمت دلالت مى کنند
«اولئک الذين هدى الله ، فبهديهم اقتده »
معلوم مى شود انبيا (عليه السلام ) هدايتشان به اقتدا از ديگران نبوده ، اين ديگرانند که بايد از هدايت آنان پيروى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۳
آيه شريفه : «ومن يضلل الله فماله من هاد، و من يهدى الله فماله من مضل » هم از هدايتى خبر مى دهد که هيچ عاملى آن را دستخوش ضلالت نمى کند.
«من يهدى الله فهو المهتد».
اين آيه شريفه دستبرد و ضلالت هر مضلى را از مهتدين به هدايت خود نفى کرده ، مى فرمايد: در اينگونه افراد هيچ ضلالتى نيست ، و معلوم است که گناه هم يک قسم ضلالت است ، به دليل آيه شريفه : «الم اعهد اليکم يا بنى آدم ان لا تعبدوا الشيطان ؟ انه لکم عدو مبين و ان اعبدونى هذا صراط مستقيم ، و لقد اضل منکم جبلا کثيرا» که هر معصيتى را ضلالتى خوانده ، که با ضلال شيطان صورت مى گيرد، و فرموده شيطان را عبادت مکنيد، که اوگمراهتان مى کند.
پس اثبات هدايت خدائى در حق انبيا (عليه السلام )، و سپس نفى ضلالت از هر کس که به هدايت او مهتدى شده باشد، و آنگاه هر معصيتى را ضلالت خواندن دلالت دارد بر اينکه ساحت انبيا از اينکه معصيتى از ايشان سر بزند منزه است ، و همچنين برى از اينند که در فهميدن وحى و ابلاغ آن به مردم دچار خطا شوند.
يکى ديگر از آن آيات که بطور مطلق دلالت بر عصمت انبيا مى کند آيه شريفه : «ومن يطع الله و الرسول فاولئک مع الذين انعم الله عليهم ، من النبيين ، و الصديقين ، و الشهداء و الصالحين ، و حسن اولئک رفيقا» است ، که مردم را دو دسته کرده ، يکى آنهائى که هدايت يافتنشان منوط بر اطاعت خدا و رسول است ، ديگر آن طايفه اى که خدا بر آنان انعام کرده ، و غير اطاعت عملى ندارند.
و به شهادت آيه شريفه : «اهدنا الصراط المستقيم صراط الذين انعمت عليهم ، غير المغضوب عليهم ، و لا الضالين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۴
که اوصاف افرادى را مى شمارد که خدا بر آنان انعام کرده ، مى فرمايد: اينان گمراه نيستند، و اگر از انبيا گناه صادر شود، و يا در فهم و يا در تبليغ وحى خطا کنند، گمراه خواهند بود.
مؤ يد اين معنا آيه زير است که مى فرمايد: «اولئک الذين انعم الله عليهم من النبيين من ذرية ابراهيم و اسرائيل و ممن هدينا و اجتبينا، اذا تتلى عليهم آيات الرحمن خروا سجدا و بکيا، فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة ، و اتبعوا الشهوات ، فسوف يلقون غيا» چون اولا دو خصلت را در انبيا جمع کرده ، يکى اينکه داراى انعامى از خدايند، دوم اينکه داراى هدايتند، چون در جمله : «و ممن هدينا و اجتبينا» حرف (من ) آورده ، که بيانگر جمله : «انعم الله عليهم ...» باشد و ديگر اينکه به بيانى توصيفشان کرده که در آن نهايت درجه تذلل در عبوديت است ، و جانشين آنان را به ضايع کردن نماز و پيروى شهوات توصيف نموده است .
و معلوم است که از اين دو دسته انسانها دسته دوم غير دسته اولند، چون دسته اول رجالى ممدوح و مشکورند، ولى دسته دوم مذمومند، و وقتى مذمت دسته دوم اين است که پيروى شهوات مى کنند، و در آخر دوزخ را خواهند ديد، معلوم است که دسته اول يعنى انبيا پيروى شهوات نمى کنند، و دوزخى نمى بينند، و اين هم بديهى است که چنين کسانى ممکن نيست معصيت از آنان سربزند، حتى اين دسته اگر قبل از نبوتشان هم پيروى شهوات مى کردند، باز ممکن نبود که دوزخ را ديدار نکنند، براى اينکه جمله : «اضاعوا الصلوه و اتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا» اطلاق دارد، قبل از نبوت و بعد از نبوت يکسان است ، پس معلوم مى شود که انبيا حتى قبل از نبوتشان نيز معصوم بوده اند.
استدلال از طريق عقلى بر عصمت انبياء
اين استدلال شبيه و نزديک به استدلال کسى است که مساءله عصمت انبيا را از طريق عقلى اثبات کرده ، مى گويد: ارسال رسل و اجراى معجزات به دست انبيا، خود مصدق دعوت ايشان است ، و دليل براين است که هيچ دروغى از ايشان صادر نمى شود، و نيز دليل براين است که اهليت تبليغ را داشته اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۵
چرا؟ براى اينکه عقل آدمى انسانى را که دعوتى دارد، و خودش کارهائى مى کند که مخالف آن دعوت است ، چنين انسانى را اهل و شايسته آن دعوت نمى داند، پس اجراى معجزات به دست انبيا خود متضمن تصديق عصمت آنان در گرفتن وحى و تبليغ رسالت و امتثال تکاليف متوجه به ايشان است .
ممکن است کسى به اين استدلال اشکال کند که مساءله دعوت انحصار به انبيا ندارد، مردم عادى و همين مردم که شماعقل آنانرا دليل بر عصمت انبيا گرفته ايد خودشان هم دعوت دارند، چون اغراضى اجتماعى دارند، که بايد مردم را به سوى آن دعوت کنند، و بر دعوت خود پافشارى و تبليغ هم مى کنند و ما مى بينيم که گاهى مى شود خود آنان قصور و يا تقصيرهائى در تبليغ مرتکب مى شوند، چرا چنين قصور و يا تقصيرى در دعوت انبيا جايز نباشد؟ در پاسخ مى گوئيم : تقصير و قصور مردم به يکى از دو جهت است ، که هيچ يک در مساءله دعوت انبيا نيست ، يا اين است که خودشان مختصر قصور و يا تقصير را مضر نمى دانند، و در آن مسامحه مى کنند، و يا اين است که غرضشان با رسيدن به مقدارى از مطلوب حاصل مى شود و به مختصر قناعت کرده از تمامى مطلوب صرفنظر مى کنند: و خداى تعالى نه اهل مسامحه است ، و نه غرض و مطلوب او فوت شدنى است .
و نيز اين اشکال بر آن وارد نيست که کسى بگويد: ظاهر آيه : «فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفة ، ليتفقهوا فى الدين ، و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم ، لعلهم يحذرون » با اين دليل نمى سازد، براى اينکه از هر فرقه طايفه اى را ماءمور به تبليغ نموده که داراى عصمت نيستند.
زيرا هر چند آيه شريفه در حق عامه مسلمانان است که عصمت ندارند ليکن اين را هم نمى خواهد بفرمايد که اين طايفه مبلغ هر چه بگويند خدا تصديق دارد، و سخن ايشان هر چه باشد بر مردم حجت است ، بلکه صرفا مى خواهد اجازه تبليغ دهد، و بفرمايد اين طايفه اجازه دارند آنچه را که خوانده اند در اختيار مردم بگذارند: و آيه شريفه وقتى اشکال به آن دليل مى شد که منظور معناى اول بوده باشد، نه دوم .
استدلال به آيه (و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله ) بر عصمت انبياء
و يکى ديگر از ادله عصمت انبيا (عليه السلام ) آيه شريفه : «و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله » مى باشد، چون مطاع بودن رسول را غايت ارسال رسول شمرده ، و آنهم تنه غايت و يگانه نتيجه ، و اين معنا به ملازمه اى روشن مستلزم آن است که خداى تعالى هم همان را که رسول دستور مى دهد اراده کرده باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۶
و خلاصه آنچه رسول با قول و فعل خود از مردم مى خواهد خدا هم بخواهد، چون قول و فعل هر يک وسيله اى براى تبلغ اند، حال اگر فرض کنيم رسول در تبليغ خود مرتکب خطائى در قول يا فعل شود، و يا مرتکب خطائى در فهميدن وحى گردد، اين خطا را از مردم خواسته ، در حالى که خدا از مردم جز حق نمى خواهد.
و همچنين اگر فرض کنيم معصيتى از رسول سربزند يا قولى و يا عملى از آنجا که قول و فعل پيغمبر حجت است ، همين معصيت رااز مردم خواسته است ، در نتيجه بايد بگوئيم يک قول يا فعل گناه در عين اينکه ، مبغوض و گناه است ، محبوب و اطاعت هم هست ، و خدا در عين اينکه آن را نخواسته ، آن را خواسته است و در عين اينکه از آن نهى کرده به آن امر نموده است ، و خداى تعالى متعالى از تناقض در صفات و افعال است .
و چنين تناقضى از خدا سر نمى زند، حتى در صورتى هم که به قول بعضى ها تکليف ما لايطاق را جايز بدانيم ، و بگوئيم براى خدا جايز است که خلق را بما لا يطاق تکليف کند، براى اينکه تکليف به تناقض تکليفى است که خودش محال است ، نه اينکه تکليف به محال باشد، دليل اينکه تکليفى است محال ، اين است که در مورد يک عمل هم تکليف است هم لا تکليف ، هم اراده است و هم لا اراده ، هم حب است و هم لا حب ، هم مدح است و هم ذم .
باز از جمله آياتى که بر عصمت انبيا دلالت دارد آيه شريفه زير است : «رسلا مبشرين و منذرين لئلا يکون للناس على الله حجة بعد الرسل » براى اينکه ظهور در اين دارد که خداى سبحان مى خواهد عذرى براى مردم نماند: و در هر عملى که معصيت و مخالفت با او است حجتى نداشته باشند، و نيز ظهور در اين دارد که قطع عذر و تماميت حجت تنها از راه فرستادن رسولان (عليه السلام ) است ، و معلوم است که اين غرض وقتى حاصل مى شود که از ناحيه خود رسولان عمل و قولى که با اراده و رضاى خدا موافقت ندارد صادر نشود، و نيز خطائى در فهم وحى و تبليغ آن مرتکب نشوند، و گرنه مردم در گنه کارى خود معذور خواهند بود، و مى توانند حجت بياورند که ما تقصيرى نداشتيم . زيرا پيغمبرت را ديديم که همين گناه را مى کرد، و يا پيغمبرت به ما اينطور دستور داد، و اين نقض غرض خداى تعالى است ، و حکمت خدا با نقض غرض نمى سازد.
اشکال به آيات استدلال شده بر عصمت انبياء و پاسخ به آن
حال اگر بگوئى : همه آياتى که تا اينجا مورد استدلال قرار داديد بيش از اين دلالت ندارد که انبيا (عليهم السلام ) خطائى و معصيتى ندارند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۷
و اين آن عصمتى که ادعايش مى کرديد نيست ، براى اينکه عصمت بطوريکه قائلين به آن معتقدند عبارت است از نيروئى که انسان را از وقوع در خطا و از ارتکاب معصيت باز دارد و اين نيرو ربطى به صدور و عدم صدور عمل ندارد، بلکه مافوق عمل است ، مبدئى است نفسانى که خودش براى خود افعالى نفسانى دارد، همچنانکه افعال ظاهرى از ملکات نفسانى صادر مى شود.
در پاسخ مى گوئيم : بله ، درست است و ليکن آنچه ما در بحث هاى گذشته به آن احتياج داريم ، همان نبودن خطا و گناه ظاهرى از پيغمبر است ، و اگر نتوانيم اثبات آن نيروئى کنيم که مصدر افعالى از صواب و طاعت است مضر به دعوى ما نيست .
علاوه بر اينکه ما مى توانيم وجود آن نيرو را هم اثبات نموده بگوئيم : عصمت ظاهرى انبيا ناشى از آن نيرو است ، به همان دليلى که در بحث از اعجاز و اينکه آيه : «ان الله بالغ امره قد جعل الله لکل شى ء قدرا» و همچنين آيه : «ان ربى على صراط مستقيم » چه دلالتى دارند، گذشت .
رده:تفسیر المیزان