المیزان جلد۲ بخش۱۷
از اين هم که بگذريم اصولا مى توانيم بگوئيم : هر حادثى از حوادث بطور مسلم مبدئى دارد، که حادثه از آن مبدء صادر مى شود، افعالى هم که از انبيا صادر مى شود، آن هم به يک و تيره ، يعنى همه صواب و اطاعت صادر مى شود، لابد مستند به يک نيروئى است که در نفس انبيا (عليه السلام ) هست ، و اين همان قوه اى است که شما دنبالش مى گرديد.
سبب و منشاء عصمت انبيا (ع ) نيرو و ملکه نفسانى آنها است نه عامل و سبب خارج از وجود ايشان
توضيح اينکه : افعالى که از پيغمبرى صادر مى شود که فرض کرديم همه اطاعت خداست ، افعالى است اختيارى ، عينا مانند همان افعال اختياريه اى که از خود ما صادر مى شود، چيزى که هست در ما همانطور که گاهى اطاعت است همچنين گاهى معصيت است ، و شکى نيست در اينکه فعل اختيارى از اين جهت اختيارى است که از علم و مشيت ناشى مى شود، و اختلاف فعل از نظر اطاعت و معصيت به خاطر اختلافى است که در صورت علميه آن فعل از نفس صادر مى شود، اگر مطلوب - يعنى همان صورت هاى علميه - پيروى هوس و ارتکاب عملى باشد که خدا از آن نهى کرده ، معصيت سر مى زند، و اگر مطلوب حرکت در مسير عبوديت و امتثال امر مولى باشد اطاعت محقق مى شود.
پس اختلاف اعمال ما که يکى اطاعت ناميده مى شود و ديگرى معصيت ، به خاطر اختلافى است که در علم صادر از نفس ما وجود دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۸
(و گرنه ريخت و قيافه گناه و صواب يکى است و ميان شکل عمل زنا و عمل زناشوئى هيچ فرقى نيست ) حال اگر يکى از اين دو علم يعنى حرکت در مسير عبوديت و امتثال امر الهى ادامه يابد معلوم است که جز اطاعت عملى از انسان سرنمى زند و اگر آن يکى ديگر يعنى حرکت در مسير هواى نفس که مبداء صدور معصيت است ادامه يابد، (پناه مى بريم به خدا) جز معصيت از انسان سر نخواهد زد.
و بنابر اين صدور افعال از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) به وصف اطاعت صدورى است دائمى و اين نيست مگر براى اينکه علمى که افعال اختيارى آن جناب از آن علم صادر مى شود، صورت علميه اى است صالح ، و غير متغير، و آن عبارت است از اينکه دائما بايد بنده باشد، و اطاعت کند، و معلوم است که صورت علميه و هياءت نفسانيه اى که راسخ در نفس است ، و زوال پذير نيست ، ملکه اى است نفسانى ، مانند ملکه شجاعت و عفت و عدالت و امثال آن ، پس در رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) ملکه نفسانيه اى هست که تمامى افعالش از آن ملکه صادر است ، و چون ملکه صالحه اى است همه افعالش اطاعت و انقياد خداى تعالى است ، و همين ملکه است که او را از معصيت باز مى دارد.
اين معنا و علت عصمت آن جناب از جهت معصيت بود، اما از آن دو جهت ديگر، يعنى عصمت از خطا در گرفتن وحى ، و در تبليغ و رسالت ، باز مى گوئيم که در آن جناب ملکه و هياءت نفسانيه اى است که نمى گذارد در اين دو جهت نيز به خطا برود، و اگر فرض کنيم که اين افعال يعنى گرفتن وحى و تبليغ آن و عمل به آن ، همه به يک شکل يعنى به شکل اطاعت و صواب از آن جناب صادر مى شود، ديگر احتياج نداريم که قائل به وجود واسطه اى ميان آن جناب و اعمالش شده ، چيزى را منضم به نفس شريف رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بدانيم که با وجود چنان چيزى افعال اختياريه آن جناب به شکل اطاعت و صواب و بر طبق اراده خداى سبحان از آن جناب صادر شود، زيرا نه تنها احتياج نداريم ، بلکه در آن صورت افعال اختياريه آن جناب ازاختياريت خارج مى شود، زيرا در چنين فرضى اراده خود آن جناب تاءثرى در کارهايش نخواهد داشت ، بلکه هر کارى که مى کند مستند به آن واسطه خواهد بود، و در اين صورت خارج از فرض شده ايم ، چون فرض کرديم که آن جناب نيز فردى از افراد انسان است ، که هر چه مى کند با علم و اراده و اختيار مى کند، پس عصمت خدائى عبارت شد از اينکه خداوند سببى در انسان پديد آورد که به خاطر آن تمامى افعال انسان نام برده به صورت اطاعت و صواب صادر شود، و آن سبب عبارت است از علم راسخ در نفس ، يعنى ملکه نفسانى که بيانش گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰۹
گفتارى در نبوت
خداى سبحان بعد از آنکه اين حقيقت (يعنى وصف ارشاد مردم به وسيله وحى ) را در آيه مورد بحث و در بسيارى از موارد کلامش ذکر کرد، از مردانى که متکفل اين وظيفه اند تعبيرهائى مختلف کرده ، يعنى دو جور تعبير کرده ، که کانه نظير تقسيم است يکى رسول ، و يکى هم نبى ، يک جا فرموده : «و جى ء بالنبيين و الشهداء».
و جائى ديگر فرموده : «يوم يجمع الله الرسل فيقول ماذا اجبتم ».
معناى «رسول » و «نبى » و فرق آن دو
و معناى اين دو تعبير، مختلف است ، رسول کسى است که حامل رسالت و پيامى است ، و نبى کسى است که حامل خبرى باشد، پس رسول شرافت وساطت ميان خدا و خلق دارد، و نبى شراف ت علم به خدا و به اخبار خدائى .
بعضى ها گفته اند: فرق ميان نبى و رسول به عموم و خصوص مطلق است ، به اين معنا که رسول آن کسى است که هم مبعوث است ، و هم مامور، به تبليغ رسالت ، و اما نبى کسى است که تنها مبعوث باشد، چه مامور به تبليغ هم باشد و چه نباشد.
ليکن اين فرق مورد تاءييد کلام خداى تعالى نيست ، براى اينکه مى فرمايد: «واذکر فى الکتاب موسى انه کان مخلصا و کان رسولا نبيا» که در مقام مدح و تعظيم موسى (عليه السلام ) او را هم رسول خوانده ، و هم نبى ، و مقام مدح اجازه نمى دهد اين کلام را حمل بر ترقى از خاص به عام کنيم ، و بگوئيم ، معنايش اين است که اول نبى بود بعدا رسول شد.
و نيز مى فرمايد: «و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لانبى » که در اين آيه ميان رسول و نبى جمع کرده ، درباره هر دو تعبير به ارسلنا کرده است ، و هر دو را مرسل خوانده ، و اين با گفتار آن مفسر درست در نمى آيد.
ليکن آيه : «و وضع الکتاب و جى ء بالنبيين و الشهداء» که همه مبعوثين را انبيا خوانده ، و نيز آيه : «ولکن رسول الله و خاتم النبيين » که پيامبر اسلام را هم رسول و هم نبى خوانده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۰
و همچنين آيه مورد بحث که مى فرمايد: «فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين » که باز همه مبعوثين را انبيا خوانده ، و نيز آياتى ديگر، ظهور در اين دارد که هر مبعوثى که رسول به سوى مردم است نبى نيز هست .
و اين معنا باآيه : (و کان رسولا نبيا، و رسولى نبى بود) منافات ندارد، چون در اين آيه از دو کلمه رسول و نبى معناى لغوى آنها منظور است ، نه دو اسمى که معنى لغوى را از دست داده باشد، در نتيجه معناى جمله اين است که او رسولى بود با خبر از آيات خدا، و معارف او.
و همچنين آيه : «و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لا نبى ...»، چون ممکن است گفته شود، که نبى و رسول هر دو به سوى مردم گسيل شده اند، با اين تفاوت که نبى مبعوث شده تا مردم را به آنچه از اخبار غيبى که نزد خود دارد خبر دهد، چون او به پاره اى از آنچه نزد خداست خبر دارد، ولى رسول کسى است که به رسالت خاصى زايد بر اصل نبوت گسيل شده است ، همچنانکه امثال آيات زير هم به اين معنا اشعار دارد.
«و لکل امة رسول ، فاذا جاء رسولهم ، قضى بينهم بالحق » و آيه : «و ما کنا معذبين حتى نبعث رسولا».
و بنابر اين پس نبى عبارت است از کسى که براى مردم آنچه مايه صلاح معاش و معادشان است ، يعنى اصول و فروع دين را بيان کند، البته اين مقتضاى عنايتى است که خداى تعالى نسبت به هدايت مردم به سوى سعادتشان دارد، و اما رسول عبارت است از کسى که حامل رسالت خاصى باشد، مشتمل بر اتمام حجتى که به دنبال مخالفت با آن عذاب و هلاکت و امثال آن باشد، همچنانکه فرمود: «لئلا يکون للناس على الله حجة بعد الرسل ».
و از کلام خداى تعالى در فرق ميان رسالت و نبوت بيش از مفهوم اين دو لفظ چيزى استفاده نمى شود، و لازمه اين معنا همان مطلبى است که ما بدان اشاره نموده گفتيم :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۱
رسول شرافت وساطت بين خدا و بندگان را دارد، و نبى شرافت علم به خدا و معارف خدائى را دارد، و به زودى خواهيم گفت انبيا بسيارند ولى خداى سبحان در کتاب خود نام و داستان همه را نياورده همچنانکه خودش در کلام خود فرموده «ولقد ارسلنا رسلا من قبلک ، منهم من قصصنا عليک ، و منهم من لم نقصص عليک » و آياتى ديگر نظير اين .
انبيائى که در قرآن از آنان ياد شده است
و از انبيا، آنانکه قرآن نامشان را آورده عبارتند از: ۱ - آدم ۲ - نوح ۳ - ادريس ۴ - هود ۵ - صالح ۶ - ابراهيم ۷ - لوط ۸ - اسماعيل ۹ - يسع ۱۰ - ذو الکفل ۱۱ - الياس ۱۲ - يونس ۱۳ - اسحاق ۱۴ - يعقوب ۱۵ - يوسف ۱۶ - شعيب ۱۷ - موسى ۱۸ - هارون ۱۹ - داوود۲۰ - سليمان ۲۱ - ايوب ۲۲ - زکريا ۲۳ - يحيى ۲۴ - اسماعيل صادق الوعد ۲۵ - عيسى ۲۶ - محمد (صلى الله عليهم اجمعين .
البته در آيات ديگرى از قرآن کريم مى بينيد که انبيائى ديگر نه به اسم بلکه با توصيف و کنايه ذکر شده اند. «الم تر الى الملا من بنى اسرائيل من بعد موسى اذ قالوا لنبى لهم ابعث لنا ملکا» که مربوط است به جناب صموئيل و طالوت .
«او کالذى مر على قرية و هى خاوية على عروشها» که مربوط است به داستان جناب عزيز، که صد سال به خواب رفت و دوباره زنده شد. «اذ ارسلنا اليهم اثنين فکذبو هما فعززنا بثالث » «فوجدا عبدا من عبادنا آتيناه رحمة من عندنا و علمناه من لدنا علما». که مربوط است به داستان جناب خضر البته افراد ديگرى هم هستند که قرآن کريم نامشان را آورده ولى نفرموده جزء انبيا بوده اند، مانند همسفر موسى که قرآن تنها درباره اش فرموده : «و اذ قال موسى لفتيه » و مانند ذى القرنين و عمران پدر مريم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۲
تعداد انبيا و انبياى اولوالعزم
و سخن کوتاه اينکه در قرآن کريم براى انبيا عدد معينى معين نکرده ، و عده آنان در روايات هم مختلف آمده ، مشهورترين آنها روايت ابى ذر از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، که فرموده انبيا صد و بيست و چهار هزار نفر، و رسولان ايشان سيصد و سيزده نفر بودند.
البته اين را هم بايد دانست که سادات انبيا يعنى اولوا العزم ايشان که داراى شريعت بوده اند پنج نفرند: ۱ - نوح ۲ - ابراهيم ۳ - موسى ۴ - عيسى ۵ - محمد (صلى الله عليه و آله و سلم )، که قرآن درباره آنان فرموده : «فاصبر کما صبر اولوا العزم من الرسل ».
و به زودى خواهد آمد که معناى عزم در اولوا العزم عبارت است از ثبات بر عهد نخست ، که از ايشان گرفته شد، و اينکه آن عهد را فراموش نمى کنند، همان عهدى که درباره اش فرمود: «واذ اخذنا من النبيين ميثاقهم ، و منک و من نوح و ابراهيم و موسى و عيسى بن مريم و اخذنا منهم ميثاقا غليظا».
و نيز فرمود: «ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى ولم نجد له عزما» و هر يک از اين پنج پيامبر صاحب شريعت و کتاب است چنانکه خداوند فرموده : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى » و نيز فرمود: «ان هذا لفى الصحف الاولى صحف ابراهيم و موسى ».
و نيز فرمود: «انا انزلنا التوريه فيها هدى و نور يحکم بها النبيون - تا آنجا که مى فرمايد - و قفينا على آثار هم بعيسى بن مريم مصدقا لما بين يديه من التوريا، و آتيناه الانجيل ، فيه هدى و نور - تا آنجا که مى فرمايد - و انزلنا اليک الکتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الکتاب ، و مهيمنا عليه فاحکم بينهم بما انزل الله ، و لا تتبع اهوائهم عما جاءک من الحق ، لکل جعلنا منکم شرعه و منهاجا، و لو شاء الله لجعلکم امة واحدة ، و لکن ليبلوکم فيما آتيکم ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۳
و اين آيات بيان مى کند که اولوا العزم داراى شريعت بوده اند و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) کتاب داشته اند، و اما کتاب نوح در سابق توجه فرموديد که آيه شريفه : «کان الناس امة واحدة ...» به انضمام با آيه : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا» بر آن دلالت داشتند، و اين معنا يعنى انحصار شريعت و کتاب در پنج پيغمبر نام برده منافات ندارد با اينکه به حکم آيه : «و آتينا داود زبورا» داود (عليه السلام ) هم کتابى داشته باشد و همچنين آدم و شيث و ادريس که به حکم روايات داراى کتاب بوده اند، براى اينکه کتاب نامبردگان کتاب شريعت نبوده . اين را هم بايد دانست که يکى از لوازم نبوت وحى است ، و وحى نوعى سخن گفتن خدا است ، که نبوت بدون آن نمى شود، چون در آيه : «انا اوحينا اليک کما اوحينا الى نوح و النبيين من بعده » وحى را به تمامى انبيا نسبت داده ، و به زودى در سوره شورى ان شاء الله بحث مفصلى در اين خصوص خواهد آمد.
بحث روايتى
بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيه «کان الناس ...»و پيرامون نبوت و مسائل آن )
در مجمع البيان از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: (مردم قبل از نوح همه يک امت بوده ، و هدايتشان همان هدايت فطرى بود، و از نظر دين دارى و بى دينى و اهتدا و ضلالت دو قسم نبودند، تا آنکه خدا انبيا را مبعوث کرد آن وقت دو طايفه شدند.
و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) در ذيل همين آيه آمده که فرمود: اينکه مردم يک امت بوده اند مربوط است به قبل از نوح ، شخصى پرسيد: قبل از نوح همه مردم داراى هدايت بودند؟ فرمود: نه ، بلکه همه داراى ضلالت بودند، چون بعد از انقراض آدم و انقراض ذريه صالح او کسى بجز شيث وصى آدم باقى نماند و او به تنهائى نمى توانست دين خدا را اظهار کند، آن دينى را که آدم و ذريه صالحش بر آن بودند چون قابيل همواره او را تهديد به کشتن مى کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۴
که اگر سخنى از دين به ميان آورى به سرنوشت هابيل گرفتارت مى کنم ناگزير در ميان مردم به تقيه و کتمان رفتار مى کرد، در نتيجه مردم روز به روز گمراه تر مى شدند تا آنکه کسى نماند مگر آنکه ارثى از گمراهى برده بود و شيث ناگزير به جزيره اى در وسط دريا رفت ، باشد که در آنجا خدا را عبادت کند، در همين موقع بود که براى خداى تعالى بدا حاصل شد، و بنايش بر اين شد رسولانى برانگيزد، و تو اگر مساءله بدا را از مردم بپرسى آن را انکار نموده مى گويند خدا قضاى هر چيز را رانده ، و ديگر کارى به هيچ کار ندارد، و دروغ مى گويند زيرا مساءله رانده شدن قضا مربوط به سرنوشت سال به سال است ، که درباره اش فرموده : «فيها يفرق کل امر حکيم » يعنى مقدرات هر سال از شدت و رفاه و آمدن و نيامدن باران در آن شب معين مى شود، عرضه داشتم مردم قبل از آمدن انبيا همه گمراه بودند، يا بر طريق هدايت ؟ فرمود: نه ، هدايتشان تنها همان هدايت فطرى بود که خدا بر آن فطرت خلقشان کرد، خلقتى که در همه يکسان است ، و دگرگونى ندارد، خودشان که نمى توانستند راه بيابند تا آنکه خدا هدايتشان کند، مگر نشنيدى کلام ابراهيم را که به حکايت قرآن گفته : «لئن لم يهدنى ربى لاکونن من القوم الضالين » يعنى ميثاق الهى خود را فراموش خواهم کرد.
مؤ لف : اينکه فرمود: (نه هدايتشان تنها همان هدايت فطرى بود) بيانگر معناى ضلالتى است که در اول حديث ذکر شده بود، مى خواهد بفرمايد: هدايت تفصيلى به معارف الهيه نداشتند، ولى هدايت اجمالى داشتند، و هدايت اجمالى با ضلالت يعنى جهل به تفاصيل معارف جمع مى شود، همچنانکه در روايت مجمع که در اول بحث گذشت به اين معنا اشاره نموده ، فرمود: بر فطرت خدا بودند، نه هدايت داشتند و نه ضلالت .
و اينکه فرمود: (يعنى ميثاق الهى خود را فراموش خواهم کرد) ضلالت را تفسير مى کند پس هدايت عبارت است از همينکه ميثاق را حقيقتا به ياد داشته باشد، همچنانکه کاملين از مؤ منين همينطورند، و يا حداقل طبق رفتار نامبردگان رفتار کند، هر چند که مانند آنان ميثاق را حقيقتا به ياد نداشته باشد، واين حال ساير مؤ منين است ، و اطلاق کلمه هدايت بر حال اينگونه مؤ منين نوعى عنايت لازم دارد.
روايتى از امام صادق (ع ) در اثبات نبوت و وجود انبياء الهى
و در توحيد از هشام بن حکم روايت کرده که گفت : زنديقى که نزد امام صادق (عليه السلام ) آمده بود، از آن جناب پرسيد: از چه راهى انبياء و رسل را اثبات مى کنى ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۵
امام صادق (عليه السلام ) فرمود: مابعد از آنکه اثبات کرديم که آفريدگارى صانع داريم ، که ما فوق ما، و مافوق تمامى مخلوقات عالم است ، و صانعى است حکيم چنين صانعى جايز نيست که به چشم مخلوقاتش ديده شود، و او را لمس کنند، و با او و او با مخلوقات خود نشست و برخاست کند، خلق با او و او با خلق بگو مگو داشته باشد.
پس ثابت شد که بايد سفرائى در خلق خود داشته باشد، تا آنان خلق را به سوى مصالح و منافعشان و آنچه مايه بقايشان است و ترکش باعث فنايشان مى شود هدايت کنند، پس ثابت شد که خدا در ميان خلق افرادى دارد که خلق را از طرف او که حکيم و عليم است به سوى نيکى ها امر مى کنند، و از بديها نهى مى نمايند. در اينجا ثابت مى شود که خدا در خلق زبانهائى گويا دارد، که همان انبيا و برگزيدگان از خلق اويند، حکمائى هستند مؤ دب به حکمت او، و به همان حکمت مبعوث شده اند، و در عين اينکه از نظر خلقت ظاهرى مانند ساير افرادند از نظر حقيقت و حال غير آنهايند، بلکه از ناحيه خداى حکيم عليم مؤ يد به حکمت و دلائل و براهين و شواهدند، شواهدى چون زنده کردن مردگان ، و شفا دادن جذاميان ، و نابينايان ، پس هيچ وقت زمين از حجت خالى نمى ماند، همواره کسى هست که بر صدق دعوى رسول و وجوب عدالت خدا دلالت کند.
مؤ لف : اين روايت بطوريکه ملاحظه کرديد مشتمل است بر سه حجت و دليل ، درباره سه مساءله از مسائل نبوت .
اول استدلال بر نبوت عامه که اگر در کلام آن جناب دقت کنى خواهى ديد که درست همان را افاده مى کند که ما از جمله : «کان الناس امة واحدة » استفاده کرديم ، (و گفتيم فطرت بشر او را به تشکيل اجتماع مضطر کرد، و هم به ايجاد اختلاف کشيد، و چون فطرت اختلاف آور نمى تواند رافع اختلاف باشد، پس ناگزير بايد عاملى خارج از محيط و فطرت او عهده دار رفع اختلافش شود).
دوم استدلال بر اينکه پيغمبر بايد به وسيله معجره تاءييد شود، و دليلى که امام (عليه السلام ) دراين باره آورده درست همان مطلبى است که ما در بحث از اعجاز در تفسير آيه : «وان کنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسورة من مثله » بيان کرديم . سوم مساءله خالى نبودن زمين از حجت است ، که ان شاء الله بيانش خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۶
روايتى مشهور در باره عدد انبياء و رسل و کتب مرسله
و در معانى و خصال از عتبه ليثى از ابى ذر رحمه الله عليه نقل کرده که گفت به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) عرضه داشتم : انبيا چند نفر بودند؟ فرمود: صدو بيست و چهار هزار نفر، پرسيدم : مرسلين از آنان چند نفر بودند؟ فرمود: سيصد و سيزده نفر که خود جمعيتى بسيارند، پرسيدم : اولين پيغمبر چه کسى بود؟ فرمود: آدم پرسيدم : آدم جزء مرسلين بود؟ فرمود: بله خدا او را به دست قدرت خود بيافريد، و از روح خود در او بدميد. آنگاه فرمود: اى اباذر چهار تن از انبيا سريانى بودند آدم ، و شيث ، و اخنوخ ، (که همان ادريس باشد، و او اولين کسى است که با قلم خط نوشت )، و چهارم نوح (عليه السلام )، و چهار نفر ديگر از عرب بودند هود، صالح ، شعيب ، و پيامبر تو محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) و اولين پيغمبر از بنى اسرائيل موسى ، و آخرين ايشان عيسى (و بين آندو) ششصد پيغمبر بودند.
پرسيدم : يا رسول الله خداى تعالى چند کتاب نازل کرده ؟ فرمود صد کتاب کوچک و چهار کتاب بزرگ ، و خداى تعالى پنجاه صحيفه بر شيث نازل کرد، و سى صحيفه بر ادريس و بيست صحيفه بر ابراهيم ، و چهار کتاب بزرگ تورات و انجيل و زبور و فرقان است .
مؤ لف : اين روايت که مخصوصا صدر آن متعرض عدد انبيا و مرسلين است ، از روايات مشهور است ، که هم شيعه آن را نقل کرده و هم سنى در کتب خود نقل کرده اند، و اين معنا را صدوق در خصال و امالى از حضرت رضا (عليه السلام ) از آباء گرامش از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و از زيد بن على از آباء گرامش از اميرالمؤ منين نقل کرده ، ابن قولويه هم در کامل الزياره ، و سيد در اقبال از امام سجاد (عليه السلام ) و در بصائر از امام باقر (عليه السلام ) نقل کرده اند.
روايتى درباره مراد از «رسول » و «نبى » و اشاره به نسبت بين آن دو
و در کافى از امام باقر (عليه السلام ) نقل کرده که در تفسير آيه : «وکان رسولا نبيا...» فرمود: پيغمبرى که در خواب فرشته را مى بيند، و صداى او را مى شنود ولى خود فرشته را نمى بيند نبى ، و پيغمبرى که صوت فرشته را مى شنود ولى در خواب فرشته را نمى بيند بلکه در بيدارى مى بيند رسول است .
مؤ لف : و در اين معنا رواياتى ديگر آمده و ممکن است از امثال آيه : «فارسل الى هرون » نيز اين معنا استفاده شود، و معناى آن اين نيست که رسول کسى باشد که فرشته وحى نزدش فرستاده شود، بلکه مقصود اين است که نبوت و رسالت دو مقام مخصوصند که خصوصيت يکى رؤ يا و خصوصيت ديگرى ديدن فرشته وحى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۷
و چه بسا هر دو مقام در يک نفر جمع شود، و او داراى هر دو خاصيت باشد، و چه بسا مى شود که نبوت باشد و رسالت نباشد، و در نتيجه معناى رسالت البته از نظر مصداق نه مفهوم اخص از معناى نبوت خواهد بود، همچنانکه حديث ابى ذر هم که در سابق گذشت تصريح به اين معنا مى کرد، و مى فرمود: پرسيدم : مرسلين از انبيا چند نفر بودند. پس روشن گرديد که هر رسولى نبى هم هست ولى هر نبيى رسول نيست ،
رواياتى درباره انبياى الواالعزم (ع )
و با اين بيان جواب از اعتراضى که بعضى بر دلالت آيه : «و لکن رسول الله و خاتم النبيين » کرده اند، که تنها خاتميت نبوت رامى رساند، نه خاتميت رسالت را، و روايت ابى ذر و نظاير آن هم رسالت را غير نبوت دانسته ، داده مى شود.
به اين بيان که گفتيم نبوت از نظر مصداق اعم از رسالت است ، و معلوم است که وقتى اعم موقوف شود اخص هم موقوف مى شود، چون موقوف شدن اعم مستلزم موقوف شدن اخص است ، و همانطور که خواننده توجه فرمود نسبت بين رسالت و نبوت عام و خاص مطلق است ، نه عام و خاص من وجه ، (که رسالت از يک نظر عام و از نظرى ديگر خاص و نبوت هم از يک نظر عام و از نظرى ديگر خاص باشد).
و در کتاب عيون از حضرت ابى الحسن الرضا (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: اولوا العزم از اين جهت اولوا العزم ناميده شدند، که داراى عزائم و شرايعند، آرى همه پيغمبرانى که بعد از نوح مبعوث شدند تابع شريعت و پيرو کتاب نوح بودند، تا وقتى که شريعت ابراهيم خليل برپا شد، از آن به بعد همه انبيا تابع شريعت و کتاب او بودند، تا زمان موسى (عليه السلام ) شد، و هر پيغمبرى پيرو شريعت و کتاب موسى بود، تا ايام عيسى از آن به بعد هم ساير انبيائى که آمدند تابع شريعت و کتاب عيسى بودند، تا زمان پيامبر ما محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ).
پس اين پنج تن اولواالعزم انبيا و افضل همه انبيا و رسل (عليه السلام ) بودند، وشريعت محمد تا روز قيامت نسخ نمى شود، و ديگر بعد از آن جناب ، تا روز قيامت پيغمبرى نخواهد آمد، پس بعد از آن جناب هر کس دعوى نبوت کند، و يا کتابى بعد از قرآن بياورد، خونش براى هر کس که بشنود مباح است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۸
مؤ لف : اين معنا را صاحب کتاب قصص الانبيا هم از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده .
معناى اولواالعزم و اقوال متعدد درباره انبياى اولوالعزم
و در تفسير قمى در ذيل آيه : «فاصبر کما صبر اولوا العزم من الرسل ...» آمده : که ايشان عبارتند از: نوح ، و ابراهيم ، و موسى ، و عيسى بن مريم ، (عليهم السلام ) و معناى اولوا العزم اين است که در اقرار به وحدانيت خدا و به نبوت انبياى قبل و بعد از خود از ديگران پيشى گرفته ، و تصميم گرفتند در برابر تکذيب و آزار قوم خود صبر کنند.
مؤ لف : و از طرق اهل سنت و جماعت از ابن عباس و قتاده روايت شده : که اولوا العزم انبيا پنج نفر بودند، نوح ، و ابراهيم ، و موسى ، و عيسى ، و محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) همانطور که از طرق اهل بيت روايت شده ولى در اين ميان اقوال ديگر هم هست که به بعضى نسبت داده شده ،ب عضى گفته اند: اولوا العزم شش تنند، نوح ، و ابراهيم ، و اسحاق و يعقوب ، و يوسف ، و ايوب ، و بعضى ديگر گفته اند اولوا العزم تنها کسانى هستند که مامور به جهاد و قتال بودند، و اظهار مکاشفه کرده ، در راه دين جهاد مى کردند، و بعضى ديگر گفته اند: که ايشان چهارتنند ابراهيم ، و نوح ، و هود، و چهارمشان محمد (صلى الله عليه و آله و سلم )، ولى اين چهار قول هيچ دليلى ندارد، و وجه صحيح همان است که مابيان کرديم .
و در تفسير عياشى از ثمالى از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: ما بين آدم و ما بين نوح انبيائى بودند پنهانى ، که خود را از مردم پنهان مى داشتند، و بهمين جهت در قرآن هم نامشان برملا نشده ، و مانند ساير انبيا اساميشان ذکر نشده (تا آخر حديث ).
مؤ لف : و از اهل بيت (عليه السلام ) به طرق بسيارى رواياتى در اين معنا وارد شده .
و در تفسير صافى از مجمع البيان از على (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: خداى تعالى از ميان سياه پوستان پيغمبرى مبعوث کرد، ولى داستانش را در قرآن نياورده .
و در نهج البلاغه در خطبه اى که پيرامون آدم سخن گفته مى فرمايد: خداى تعالى او را به زمين که دار بليه و تناسل ذريه است فرود آورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱۹
و از ميان فرزندان او انبيائى برگزيد، و از آنان پيمان گرفت که در گرفتن وحى و در تبليغ رسالت او رعايت امانت رابکنند، و هر يک از اين انبيا وقتى مبعوث شدند که بيشتر مردم معاصرش عهد خدا را شکسته ، و حق او را نشناختند، و شريکها برايش گرفتند، و شيطان آنان را در معرفت خدا سرگردان ، و از عبادت او منصرف کرده بود.
در اين موقع خداى تعالى پيغمبران خود را يکى پس از ديگرى به سويشان گسيل مى داشت ، تا از ايشان بخواهند پيمانى را که در فطرت خود با خدا بسته اند رعايت کنند، و نيز نعمت هاى الهى را که فراموش کرده اند به يادشان آورند، و از راه تبليغ ، حجت خداى را بر آنان تمام نمايند، و نيز از اين راه دفينه هاى نهفته در عقول بشر را تحريک و بيدار سازند، و آيات قدرت الهى را که از هرسو بر آنان احاطه دارد به ايشان نشان دهند، از بالاى سر، آيت آسمانى بى پايه را و از پائين آيت گهواره زمين را، و آياتى که در معاش آنان و مايه زندگى آنان است ، و نيز اجلها که ايشان را فانى مى سازد، و بيماريها و ناملايماتى که ايشان را پير، و زمين گير مى کند، و حوادث غير منتظره اى که هر لحظه و پشت سرهم به ايشان رو مى آورد.
و خداى تعالى هرگز خلق خود را از نبى مرسل و کتابى منزل و يا حجتى تمام شده و راهى مستقيم و هموار خالى نگذاشته پيغمبرانى که کمى طرفداران و نفرات ، به قصور از انجام رسالت وادارشان نکرد، و کثرت نفرات دشمن و مکذبين از کارشان باز نداشت ، و هر يک پيغمبر بعدى خود را مى شناخت ، و گاهى او را به مردم هم معرفى مى کرد، روزگار بشريت تا بود چنين بود، و اين معنا در نسلها که منقرض شد و نسلهائى که جانشين آنان گشت جريان داشت ، تا آنکه خداى سبحان محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) را براى وفاى به وعده هايش مبعوث کرد، تا آخرين پيامبر خود را هم مبعوث کرده باشد. (تا آخر خطبه ).
مؤ لف : اينکه در روايت داشت : (اجتالتهم ) معنايش همان (سرگردان کرد) است ، چون از ماده جولان است که به معناى به هر طرف دويدن است ، و اينکه فرمود: (واتراليهم ) به معناى فرستادن يکى پس از ديگرى است ، و کلمه (اوصاب ) جمع وصب و به معناى مرض است ، و کلمه (احداث ) جمع حدث است ، که به معناى حادثه هاى ناگوار است ، و اينکه فرمود: (نسلت القرون ) معنايش اين است که نسل هائى در گذشته و کلمه (انجاز عدته ) به معناى محقق ساختن وعده است ، و مراد به اين وعده همان است که قبل از آمدن پيامبر اسلام وعده آمدنش را به عيسى و ساير انبيا (عليه السلام ) داده بود، و در قرآن هم فرمود: (و تمت کلمه ربک صدقا و عدلا، کلمه پروردگارت که صدق و عدل بود اينک تمام شد).
رده:تفسیر المیزان