تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۲۰

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۴۷ و اما اينکه چرا جنگيدن و قتال بر مؤ منين کره و گران بوده ؟ يا از اين جهت است که در جنگ جانها در خاطر قرار مى گيرد، و حداقل خستگى و کوفتگى دارد و ضررهاى مالى به بار مى آورد، و امنيت و ارزانى ارزاق و آسايش را سلب مى کند، و از اين قبيل ناراحتى ها که مورد کراهت انسان در زندگى اجتماعى است به دنبال دارد. آرى اينگونه ناملايمات طبعا بر مؤ منين هم شاق است ، هر چند خداى سبحان مؤ منين را در کتاب خود مدح کرده و فرموده : در ميان آنان افرادى هستند که در ايمانشان صادقند، و آنچه مى کنند جدى و سودمند است ، ليکن در عين حال طايفه اى از ايشان را مذمت مى کند که در دلهايشان انحراف و لغزش هست ، و اين معنا با مراجعه به آيات مربوطه به جنگ بدر و احد و خندق و غزوات ديگر کاملا به چشم مى خورد. و معلوم است مردمى که مشتمل بر هر دو طايفه هستند. و بلکه اکثريت آنها را طايفه دوم تشکيل مى دهد. وقتى مورد خطاب قرار گيرند، صحيح است که صفت اکثر آنان را به همه آنان نسبت داد، و گفت : (قتال مکروه شما است )، البته اين وجه اول بود. و يا از اين جهت بوده که مؤ منين به تربيت قرآن بار آمده اند، و عرق شفقت ورحمت بر تمامى مخلوقات در آنان شديدتر از ديگران است ، تربيت شدگان قرآن حتى از آزار يک مورچه هم پرهيز دارند، و نسبت به همه خلايق راءفت و مهر دارند، چنين کسانى البته از جنگ و خونريزى کراهت دارند، هر چند دشمنانشان کافر باشند، بلکه دوست دارند با دشمنان هم به مدارا رفتار کنند، و آميزشى دوستانه داشته باشند، و خلاصه با عمل نيک و از راه احسان آنان را به سوى خدا دعوت نموده ، و به راه رشد و در تحت لواى ايمان بکشانند، تا هم جان برادران مؤ من شان به خطر نيفتد،و هم کفار با حالت کفر هلاک نشوند و در نتيجه براى ابد بدبخت نگردند. چون مؤ منين اينطور فکر مى کردند، خداى سبحان در آيه مورد بحث به ايشان فهمانيد که اشتباه مى کنند، چون خدائى که قانونگذار حکم قتال است ، خوب مى داند که دعوت به زبان و عمل . در کفارى که دچار شقاوت و خسران شده اند هيچ اثرى ندارد، و از بيشتر آنان هيچ سودى عايد دين نمى شود، نه به درد دنياى کسى مى خورند، نه به درد آخرت . پس اينگونه افراد در جامعه بشريت عضو فاسدى هستند که فسادشان به ساير اعضا هم سرايت مى کند، و هيچ علاجى به جز قطع کردن ، و دور افکندن ندارند. اين وجه هم براى خود وجهى است . و اين دو وجه هر چند هر دو مى توانند جمله : (و هو کره لکم ) را توجيه کنند، و ليکن وجه اول به نظر با آيات عتاب مناسب تر است ، علاوه بر اينکه تعبير در جمله : (کتب عليکم القتال ) هم به بيانى که گذشت که چرا به صيغه مجهول آمده مؤ يد وجه اول است . وَ عَسى أَن تَکْرَهُوا شيْئاً وَ هُوَ خَيرٌ لَّکمْ... چرا جنگيدن و قتال بر مؤ منين کره و گران بوده ؟ در سابق گذشت که کلمات (عسى ) و (لعل ) و امثال آن در کلام خداى تعالى در همان معناى اميدوارى استعمال شده ، ليکن لازم نيست که اميد قائم به خود گوينده يعنى خداى تعالى باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۴۸ تا اشکال شود اميد نسبت به جاهل از آينده است ، و در خدا معنا ندارد، بلکه کافى است که قائم به مخاطب يا در مقام تخاطب باشد، پس اگر خداى سبحان هم مى فرمايد (اميد است چنين و چنان شود)، نه از اين جهت است که خود او اميد دارد، بلکه به اين عنايت است که مخاطب و يا شنونده اميدوار شود. وجه تکرار کلمه عسى در آيه شريفه (و عسى ان تکرهوا) و تکرار کلمه (عسى ) در آيه شريفه براى اين است که مؤ منين از جنگ کراهت داشتند، و علاقمند به صلح و سلم بودند، خداى سبحان خواست تا ارشادشان کند بر اينکه در هر دو جهت اشتباه مى کنند، توضيح اينکه اگر مى فرمود: (عسى ان تکرهوا شيئا و هو خيرلکم ، او تحبوا شيئا و هو شر لکم ) معنايش اين مى شد که ملاک کار کراهت و محبت شما نيست ، چون بسا مى شود که اين کراهت و محبت به چيزى تعلق مى گيرد که واقعيت ندارد، و اين سخن را به کسى مى گويند که يک بار اشتباه کرده باشد مثلا تنها از ديدن زيد کراهت داشته و اما کسى که دوبار خطا کرده يکى اينکه از ديدن اشخاص کراهت ورزيده ، و يکى هم اينکه دوستدار گوشه گيرى و تنهائى شده ، در برابر چنين کسى بلاغت در گفتار ايجاب مى کند به هر دو خطايش اشاره شود، و گفته شود تو نه در کراهتت از معاشرت راه درست را پيش گرفته اى ، و نه در علاقه ات به گوشه گيرى زيرا (عسى ان تکره شيئا و هو خير لک و عسى ان تحب شيئا و هو شرلک ، چه بسا از چيزى بدت آيد که برايت خوب باشد و چه بسا به چيزى علاقمند باشى و برايت بد باشد) براى اينکه تو جاهل هستى ، و خودت به تنهائى نمى توانى به حقيقت امر برسى . در آيه مورد بحث هم مؤ منين چنين وضعى داشتند، هم از قتال کراهت داشتند، و هم بطوريکه جمله «ام حسبتم ان تدخلوا الجنه و لما ياتکم مثل الذين خلوا من قبلکم » نيز اشاره دارد، به سلم و صلح علاقمند بودند، لذا خداوند خواست ايشان را به هر دو اشتباهشان واقف سازد، با دو جمله مستقل يعنى «عسى ان تکرهوا...» و «عسى ان تحبوا...» مطلب را بيان فرمود. وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ اين جمله بيان خطاى ايشان را تکميل مى کند، چون خداى تعالى خواسته است در بيان ا ين معنا راه تدريج را بکار ببندد تا ذهن مؤ منين يکه نخورد، لذا در بيان اول تنها احتمال خطا را در ذهنشان انداخت ، و فرمود درباره هر چه کراهت داريد احتمال بدهيد که خير شما در آن باشد. و درباره هر چه علاقمنديد احتمال بدهيد که برايتان بد باشد، و بعد از آنکه ذهن مؤ منين از افراط دور شد، و حالت اعتدال به خود گرفته به شک افتاد، قهرا جهل مرکبى که داشت زايل شد، و در چنين حالتى دوباره روى سخن را متوجه آنان کرده فرمود: اين حکم يعنى حکم قتال که شما از آن کراهت داريد حکمى است که خداى داناى به حقايق امور تشريع کرده ، و آنچه شما آگهى داريد و مى بينيد هر چه باشد مستند به نفس شما است ، که بجز آنچه خدا تعليمش داده علمى ندارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۴۹ و از حقايق بيشترى آگاه نيست . پس ناگزير بايد در برابر دستورش تسليم شويد. و اين آيه شريفه در اثبات علم على الاطلاق براى خدا، و نفى آن از غير خدا مطابق ساير آياتى است که دلالت بر معنا دارد، مانند آيه شريفه : «ان الله لا يخفى عليه شى ء» و آيه شريفه : «و لا يحيطون بشى ء من علمه ، الا بما شاء» و ما در تفسير آيه : «و قاتلوا فى سبيل الله » پاره اى مطالب درباره جنگ و قتال گذرانديم بدانجا نيز مراجعه شود. يَسئَلُونَک عَنِ الشهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ سؤ ال درباره جنگ در ماه حرام و پاسخ آن اين آيه شريفه از قتال در ماه هاى حرام منع و مذمت مى کند، و مى فرمايد: اين کار جلوگيرى از راه خدا و کفر است ، و اين را هم مى فرمايد که با اين حال بيرون کردن اهل مسجد الحرام از آنجا جرم بزرگترى است نزد خدا، و بطور کلى فتنه از آدم کشى بدتر است . مى خواهد اعلام بدارد اين سؤ ال که آيا جنگ در ماه هاى حرام جايز است يا نه ؟ به دنبال حادثه اى بوده که چنين سؤ الى را ايجاب مى کرده ، و قبلا قتلى البته اشتباها واقع شده بوده . چون در آخر آيات هم مى فرمايد: «ان الذين آمنوا، و الذين هاجروا، و جاهدوا فى سبيل الله ، اولئک يرجون رحمت الله ، و الله غفور رحيم ...»، و با جمله خدا غفور و رحيم است مى فهماند بعضى از مهاجرين قتلى مرتکب شده ، و به ناچار مهاجرت کرده بودند و کفار همين جرم را مايه جنجال قرار داده بودند، و اين قرائن داستان عبد الله بن جحش و اصحابش را که در روايات آمده تاءييد مى کند. قُلْ قِتَالٌ فِيهِ کَبِيرٌ وَ صدُّ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ کفْرُ بِهِ وَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ... کلمه (صد) به معناى جلوگيرى و يا برگرداندن است ، و مراد از سبيل الله عبادت ها و مخصوصا مراسم حج است ، و ظاهرا ضمير در کلمه (به ) به سبيل بر مى گردد، در نتيجه مراد از کفر نامبرده کفر عملى است نه کفر اعتقادى ، و کلمه (المسجد الحرام ) عطف است بر کلمه (سبيل الله )، و در نتيجه معنا چنين مى شود که قتال در مسجد الحرام صد از سبيل الله ، و صد از مسجد الحرام است . اين آيه دلالت مى کند بر حرمت قتال در شهر حرام ، و بعضى از مفسرين گفته اند: اين آيه بوسيله آيه : «فاقتلوا المشرکين حيث وجدتموهم » نسخ شده ولى درست نيست ، به همان دليلى که در تفسير آيات قتال گذشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۰ وَ إِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبرُ عِندَ اللَّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبرُ مِنَ الْقَتْلِ... يعنى اين عملى که مشرکين مرتکب شدند و رسول خدا ومؤ من ين به وى را که همان مهاجرين باشند از مکه که زادگاه ايشان بود بيرون کردند، از قتال در مسجد الحرام بزرگتر است ، و آزار و شکنجه هائى که مشرکين درباره مسلمانان روا داشته ، و نيز دعوت به کفرشان از يک قتلى که از سوى مسلمانان رخ داده بزرگتر است ، پس مشرکين حق ندارند مؤ منين را ملامت کنند، با اينکه آنچه خود کرده اند بزرگتر است از خلافى که مؤ منين را به خاطر آن ملامت مى کنند، علاوه بر اين که آنچه مؤ منين کردند و در شهر حرام يک مشرک را کشتند، به خاطر خدا و به اميد رحمت خدا کردند. و خدا هم آمرزگار رحيم است . وَ لا يَزَالُونَ يُقَتِلُونَکُمْ... کلمه (حتى ) براى تعليل است ، و معناى (ليردوکم ) را مى دهد (و من يرتدد منکم عن دينه ...). اين جمله تهديدى است عليه مرتدين ، يعنى کسانى که از دين اسلام برگردند، به اينکه اگر چنين کنند عملشان حبط مى شود، و تا ابد در آتش ‍ خواهند بود. گفتارى پيرامون حبط معنا و آثار حبط اعمال و بيان اينکه مراد از حبط ابطال مطلق اعمال (عبادى و معيشتى است ) کلمه حبط به معناى باطل شدن عمل ، و از تاءثر افتادن آن است ، و در قرآن هم جز به عمل نسبت داده نشده ، از آن جمله فرموده : «لئن اشرکت ليحبطن عملک ، و لتکونن من الخاسرين ». و نيز فرموده : «ان الذين کفروا و صدوا عن سبيل الله ، و شاقوا الرسول ، من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا، و سيحبط اعمالهم ، يا ايها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول ، و لا تبطلوا اعمالکم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۱ و ذيل همين آيه سوره محمد که ميان کفار و مؤ منين مقابله انداخته ، به آنان فرموده اعمالتان حبط شده ، و به اينان مى فرمايد زنهار مواظب باشيد عملتان باطل نگردد، دلالت دارد بر اينکه حبط به معناى بطلان عمل است ، همچنانکه از آيه : ((و حبط ما صنعوا فيها، و باطل ما کانوا يعملون » نيز اين معنا استفاده مى شود و قريب به آن آيه : «وقدمنا الى ما عملوا من عمل ، فجعلناه هباء منثورا» است . و سخن کوتاه اينکه کلمه (حبط) به معناى باطل شدن عمل و از تاءثر افتادن آن است ، بعضى گفته اند: اصل اين کلمه از حبط با حرکت است ، يعنى با فتحه حا و با، و حبط به معناى پرخورى حيوان است ، بطوريکه شکمش باد کند، و گا هى منجر به هلاکتش شود. و آنچه خداى تعالى درباره اثر حبط بيان کرده باطل شدن اعمال انسان هم در دنيا و هم در آخرت است ، پس حبط ارتباطى با اعمال دارد، از جهت اثر آخرتى آنها، آرى ايمان بخدا همانطور که زندگى آخرت را پاکيزه مى کند زندگى دنيا را هم پاکيزه مى سازد، همچنانکه قرآن کريم فرمود: «من عمل صالحا من ذکر او انثى و هو مؤ من ، فلنحيينه حيوة طيبة و لنجزينهم اجرهم باحسن ما کانوا يعملون ». اين بود معناى کلمه حبط، حال ببينيم چگونه اعمال کفار و مخصوصا مرتدين در دنيا و آخرت حبط مى شود؟ و ايشان زيانکار مى گردند؟ اما زيانکاريشان در دنيا که بسيار روشن است . و هيچ ابهامى در آن نيست براى اينکه قلب کافر و دلش به امر ثابتى که همان خداى سبحان است بستگى ندارد، تا وقتى به نعمتى مى رسد نعمت را از ناحيه او بداند، و خرسند گردد، و چون به مصيبتى مى رسد آن را نيز از ناحيه خدا بداند، و دلش تسلى يابد، و نيز در هنگام حاجت دست به درگاه او دراز کند، به خلاف مؤ من که در همه اين مراحل زندگى دلش به جائى بستگى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۲ و خداى تعالى در اين مقايسه مى فرمايد: «او من کان ميتا فاحييناه ، وجعلنا له نورا يمشى به فى الناس ، کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها؟» و مؤ من را در زندگى دنيا نيز داراى نور و حيات خوانده و کافر را مرده و بى نور، و نظير آن آيه : «فمن اتبع هداى فلا يضل و لايشقى ، و من اعرض عن ذکرى فان له معيشة ضنکا، و نحشره يوم القيمة اعمى ». که از راه مقابله مى فهميم زندگى مؤ من و معيشتش فراخ و وسيع و قرين با سعادت است . و همه اين مطالب و علت سعادت و شقاوت را در يک جمله کوتاه جمع کرده و فرموده : «ذلک بان الله مولى الذين آمنوا، و ان الکافرين لا مولى لهم ». پس از آنچه گذشت معلوم شد مراد از اعمالى که حبط مى شود، مطلق کارهائى است که انسان به منظور تاءمين سعادت زندگى خود انجام مى دهد، نه خصوص اعمال عبادتى ، و کارهائى که نيت قربت لازم دارد، و مرتد، آنها را در حال ايمان ، و قبل از برگشتن به سوى کفر انجام داده ، علاوه بر دليل گذشته ، دليل ديگرى که مى رساند: مراد از عمل ، مطلق عمل است ، نه تنها عبادت ، اين است که : ديديد حبط را به کفار و منافقين هم نسبت داده ، با اينکه کفار عبادتى ندارند، و دراين باره فرموده : «يا ايها الذين آمنوا ان تنصروا الله ينصرکم و يثبت اقدامکم ، و الذين کفروا فتعسا لهم و اضل اعمالهم ، ذلک بانهم کرهوا ما انزل الله ، فاحبط اعمالهم ». و نيز مى فرمايد: «ان الذين يکفرون بايات الله ، و يقتلون النبيين بغير حق ، و يقتلون الذين يامرون بالقسط من الناس ، فبشرهم بعذاب اليم ، اولئک الذين حبطت اعمالهم فى الدنيا و الاخره و ما لهم من ناصرين » و آياتى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۳ بى اساس بودن نظام در اين که آيا اعمال شخص مرتد تا حين مرگ باقى است يا به محض ارتداد حبط مى شود پس حاصل آيه مورد بحث مانند ساير آيات حبط اين است که کفر و ارتداد باعث آن مى شود که عمل از اين اثر و خاصيت که در سعادت زندگى دخالتى داشته باشد مى افتد، همچنانکه ايمان باعث مى شود، به اعمال آدمى حياتى و جانى مى دهد، که به خاطر داشتن آن اثر خود را در سعادت آدمى مى دهد، حال اگر کسى باشد که بعد از کفر ايمان بياورد، باعث شده که به اعمالش که تاکنون حبط بود حياتى ببخشد، و در نتيجه اعمالش در سعادت او اثر بگذارند، و اگر کسى فرض شود که بعد از ايمان مرتد شده باشد، تمامى اعمالش مى ميرد، و حبط مى شود، و ديگر در سعادت دنيا و آخرت وى اثر نمى گذارد، و ليکن هنوز اميد آن هست که تا نمرده به اسلام برگردد، و اما اگر با حال ارتداد مرد، حبط او حتمى شده ، و شقاوتش قطعى مى گردد. از اينجا روشن مى شود که بحث و نزاع در اينکه آيا اعمال مرتد تا حين مرگ باقى است و در هنگام مرگ حبط مى شود، يا از همان اول ارتداد حبط مى شود بحثى است باطل و بيهوده . توضيح اينکه بعضى قائل شده اند، به اينکه اعمالى که مرتد قبل از ارتداد انجام داده ، تا دم مرگش باقى است ، اگر تا آن لحظه به ايمان خود برنگردد آن وقت حبط مى شود، و به اين آيه استدلال کرده که مى فرمايد: «و من يرتدد منکم عن دينه فيمت و هو کافر فاولئک حبطت اعمالهم فى الدنيا و الاخرة » و چه بسا آيه : «و قدمنا الى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا» هم آن را تاءييد کند، چون اين آيه نيز حال کفار در هنگام مرگ را بيان مى کند و نتيجه اين نظريه آن است که اگر مرتد در دم مرگ به ايمان سابق خود برگردد، صاحب اعمال سابق خود نيز مى شود، ودست خالى از دنيا نمى رود. بعضى ديگر قائل شده اند به اينکه به محض ارتداد اعمال صالح آدمى باطل مى شود، و ديگر بر نمى گردد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۴ هر چند که بعد از ارتداد دوباره به ايمان برگردد، بله بعد از ايمان بار دومش مى تواند تا دم مرگ اعمال صالحى انجام دهد، و آيه شريفه که قيد مرگ را آورده منظورش بيان اين جهت است ، که تمامى اعمال که تا دم مرگ انجام داده حبط مى شود. و ما گفتيم اصلا جائى براى اين بحث نيست ، چون اگر در آنچه ما گفتيم دقت کنى متوجه مى شوى که آيه شريفه در صدد بيان اين معنا است که تمامى اعمال و افعال مرتد از حيث تاءثر در سعادتش باطل مى شود. بررسى مسئله تاءثير اعمال نيک و بد در يکديگر (احباط و تکفير) در اينجا مساءله ديگرى هست که تا حدى ممکن است آن را نتيجه بحث در حبط اعمال دانست ، و آن مساءله احباط و تکفير است ، و آن عبارت است از اينکه آيا اعمال در يکديگر اثر متقابل دارند و يکديگر را باطل مى کنند، و يا نه بلکه حسنات حکم خود، و اثر خود را دارند، و سيئات هم حکم خود و اثر خود را دارند، البته اين از نظر قرآن مسلم است که حسنات چه بسا مى شود که اثر سيئات را از بين مى برد، چون قرآن در اين باره تصريح دارد. بعضى از علما قائل به تباطل و تحابط اعمال شده اند، و گفته اند: اعمال يکديگر را باطل مى سازند، و آنگاه اين علما در بين خود اختلاف کرده ، بعضى گفته اند: هر گناهى حسنه قبل ازخود را باطل مى کند، و هر حسنه اى سيئه قبل از خود را از بين مى برد، و لازمه آن حرف آن است که انسان يا تنها حسنه برايش مانده باشد، و يا تنها سيئه . و بعضى ديگر گفته اند: ميان حسنات و سيئات موازنه مى شود، به اين معنا که از حسنات و سيئات هر کدام بيشتر باشد، به مقدار آنکه کمتر است از آنکه بيشتر است کم مى شود، تا بقيه بيشتر بدون منافى باقى بماند، و لازمه اين دو قول اين است که براى هر انسانى از اعمال گذشته اش بجز يک قسم نمانده باشد، يا حسنه به تنهائى ، و يا سيئه به تنهائى و يا اينکه هر دو با هم مساوى بوده ، و تساقط کرده اند، و هيچ چيزبرايش نمانده باشد. و اين درست نيست ، زيرا اولا از ظاهر آيه : «و آخرون اعترف وا بذنوبهم ، خلطوا عملا صالحا و آخر سيئا، عسى الله ان يتوب عليهم ، ان الله غفور رحيم » بر مى آيد که اعمال چه حسنات و چه سيئات ، باقى مى ماند، و تنها توبه خدا سيئات را از بين مى برد، و تحابط به هر معنائى که تصورش کنند با اين آيه نمى سازد. و ثانيا خداى تعالى در مساءله تاءثر اعمال همان روشى را دارد که عقلا در اجتماع انسانى خود دارند و آن روش مجازات است ، که کارهاى نيک را جدا پاداش مى دهند، و کارهاى زشت را جداگانه کيفر، مگر در بعضى از گناهان که باعث قطع رابطه مولويت و عبوديت از اصل مى شود، که در اين موارد تعبير به حبط عمل مى کنند، و آيات در اينکه روش خدا اين است بسيار زياد است ، و حاجتى به آوردن آنها نيست . بعضى ديگر گفته اند: نوع اعمال محفوظند، و هريک از اعمال اثر خود را دارد چه حسنه و چه سيئه . بله چه بسا مى شود که حسنه سيئه را از بين مى برد همچنانکه فرمود: «يا ايها الذين آمنوا ان تتقوا الله يجعل لکم فرقانا، و يکفر عنکم سياتکم ». و نيز فرموده : «فمن تعجل فى يومين فلا اثم عليه » و نيز فرموده :«ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سيئاتکم ». بلکه بعضى از اعمال گناه را مبدل به حسنه مى کند، همچنانکه فرمود: «الا من تاب و آمن و عمل صالحا فاولئک يبدل الله سيئاتهم حسنات ». در اينجا مساءله ديگرى هست که اصل و بنيان آن دو مساءله است ، و آن اين است که ببينيم مکان و زمان اين جزا و است حقاق آن کجا و چه وقت است ؟ بعضى گفته اند: هنگام عمل ، بعضى ديگر گفته اند: حين مرگ و بعضى ديگر گفته اند: عالم آخرت است ، بعضى هم گفته اند هنگام عمل است به موافات ، به اين معنا که اگر آن حالى را که در حال عمل داشت تا دم مرگ ادامه ندهد، مستحق جزا نيست مگر آنکه خدا بداند که سرانجام حال او چيست ، و بر چه حالى مستقر مى شود، در نتيجه ، همان جزائى را که در حال عمل مستحق بود برايش نوشته مى شود. صاحبان اين اقوال هر يک براى گفته خود استدلال به آياتى متناسب با آن کرده اند، چون بعضى از آيات هستند که مناسب با يکى از اين اوقات و منطبق با آن مى شود، البته گاهى به وجوه عقليه اى که براى خود ترکيب و تلفيق کرده اند استدلال نموده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۶ مسئله اصلى در مبحث احباط و تکفير، زمان و مکان استحقاق جزائى اعمال است ولى آنچه جا دارد گفته شود: اين است که اگر ما در باب ثواب و عقاب و حبط و تکفير و مسائلى نظير اينها راه نتيجه اعمال را که در تفسير آيه : «ان الله لا يستحيى ان يضرب مثلا ما بعوضه فما فوقها...»، بيان شد پيش بگيريم ، لازمه آن راه اين است که بگوئيم نفس و جان انسانى مادام که متعلق به بدن است جوهرى است داراى تحول که قابليت تحول را هم در ذات خود دارد، و هم در آثار ذاتش ، يعنى آن صورتهائى که از او صادر مى شود، و نتايج و آثار سعيده و شقيه قائم به آن صورتها است . بنابراين وقتى حسنه اى از انسان صادر مى شود، در ذاتش صورت معنويه اى پيدا مى شود، که مقتضى آن است که متصف به صفت ثواب شود، و چون گناهى از او سر مى زند صورت معنويه ديگرى در او پيدا مى شود که صورت عقاب قائم بدان است ، چيزى که هست ذات انسان از آنجائى که گفتيم متحول و از نظر حسنات و سيئاتى که از او سر مى زند در تغير است ، لذا ممکن است صورتى که در حال حاضر به خود گرفته مبدل به صورتى مخالف آن شود، اين است وضع نفس آدمى ، و همواره در معرض اين دگرگونى هست تا مرگش فرا رسد، يعنى نفس از بدن جدا گشته ، از حرکت و تحول (حرکت از استعداد پبه فعليت و تحول از صورتى به صورتى ديگر) بايستد. در اين هنگام است که صورتى و آثارى ثابت دارد، ثابت يعنى اينکه ديگر تحول و دگرگونگى نمى پذيرد، مگر از ناحيه خداى تعالى ، يا به آمرزش و يا شفاعت به آن نحوى که در سابق بيان کرديم . و همچنين اگر در مساءله ثواب و عقاب مسلک مجازات را به آن جور که در گذشته بيان کرديم اختيار کنيم ، در آن صورت حال انسان از جهت به دست آوردن حسنه و سيئه و اطاعت و معصيت نسبت به تکاليف الهيه و ترتب ثواب و عقاب بر آنها حال يک انسان اجتماعى از جهت تکاليف اجتماعى و ترتب مدح و ذم بر آنها خواهد بود. و ما مى بينيم عقلا به مجرد اينکه فعلى از فاعلش سرزد، اگر فعل خوبى باشد شروع مى کنند به مدح او، و اگر بد باشد مى پردازند به مذمت و ملامتش ولى اين معنا را هم در نظر دارند که مدح و ذمشان دائمى نمى تواند باشد، چون ممکن است به خاطر عوض شدن فاعل عوض ‍ شود، آنکه فعلا مستحق مدح است در آينده مستحق مذمت و آنکه فعلا مستحق مذمت است در آينده مستحق مدح شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۷ پس عقلا هم هر چند مدح و ذم فاعل را به محض صدور فعل از فاعل بکار مى زنند، و ليکن بقاى آن دو را مشروط به اين مى دانند که فاعل عملى بر خلاف آنچه کرده بود نکند، و تنها کسى را مستحق مدح ابدى و يا مذمت هميشگى مى دانند، که يقين کنند وضع او عوض نمى شود، و اين يقين وقتى حاصل مى شود که فاعل دستش از عمل کوتاه شود، يا به اينکه بميرد و يا حداقل ديگر استعداد پزنده ماندن نداشته باشد، چنين کسى را اگر فاعل عمل نيکى بوده مستحق ستايش دائمى ، و اگر مرتکب جنايتى شده سزاوار مذمت دائمى مى دانند. از اينجا معلوم شد که همه آن اقوالى که در مسائل نامبرده نقل کرديم ، اقوالى باطل و منحرف از حق بود، براى اينکه بناى بحث را بر اساسى گذاشته بودند که اساسى و درست نبود. و معلوم شد که اولا حق مطلب اين است که انسان به مجرد اينکه عملى را انجام داد مستحق ثواب و يا عقاب مى شود، و ليکن اين است حقاقش دائمى نيست ، ممکن است دستخوش دگرگونى بشود، و وقتى از معرض دگرگونى در مى آيد که ديگر عملى از او صادر نشود، يعنى بميرد. و ثانيا در مساءله حبط شدن به وسيله کفر و امثال آن ، حق اين است که حبط هم نظير است حقاق اجر است ، که به مجرد ارتکاب گناه مى آيد، ولى همواره در معرض دگرگونى هست تا روزى که صاحبش بميرد، آن وقت يک طرفى مى شود. و ثالثا حبط همانطور که در اعمال اخروى هست در اعمال دنيوى هم جريان مى يابد. و رابعا فرض تحابط يعنى حبط طرفينى در اعمال ، و اينکه يک عمل عمل ديگر را حبط کند، و دومى هم اولى راحبط کند، فرضيه اى است باطل ، به خلاف تکفير و امثال آن . گفتارى پيرامون احکام اعمال از حيث جزا يکى از احکام اعمال آدمى اين است که پاره اى از گناهان حسنات دنيا و آخرت را حبط مى کند، مانند ارتداد که آيه شريفه : «و من يرتدد منکم عن دينه فيمت و هو کافر فاولئک حبطت اعمالهم فى الدنيا و الاخره ...» آنرا باعث حبط اعمال در دنيا و آخرت معرفى کرده ، و يکى ديگر کفر است کفر به آيات خدا و عناد به خرج دادن نسبت به آنکه آن نيز به حکم آيه : «ان الذين يکفرون بايات الله و يقتلون النبيين بغير حق ، و يقتلون الذين يامرون بالقسط من الناس فبشرهم بعذاب اليم ، اولئک الذين حبطت اعمالهم فى الدنيا و الاخره باعث حبط اعمال در دنيا و آخرت است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۸ اشاره به اعمال نيک و بدى که به انحاء مختلف در يکديگر اثر مى گذارد و همچنين در مقابل آن دو گناه بعضى از اطاعتها و اعمال نيک هست ، که اثر گناهان را هم در دنيا محو مى کند و هم در آخرت ، مانند اسلام و توبه ، به دليل آيه شريفه : ((قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم ، لا تقنطوا من رحمه الله ان الله يغفر الذنوب جميعا انه هو الغفور الرحيم ، و انيبوا الى ربکم ، و اسلموا له من قبل ان ياتيکم العذاب ، ثم لا تنصرون ، و اتبعوا احسن ما انزل اليکم من ربکم ». و آيه شريفه : «فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى ، و من اعرض عن ذکرى فان له معيشه ضنکا و نحشره يوم القيمه اعمى ». و نيز بعضى ازگناهان است که بعضى از حسنات را حبط مى کند مانند دشمنى با رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) که به حکم آيه شريفه : «ان الذين کفروا و صدوا عن سبيل الله و شاقوا الرسول من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا، و سيحبط اعمالهم ، يا ايها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و لا تبطلوا اعمالکم » باعث حبط بعضى از حسنات مى شود، چون مقابله ميان دو آيه اقتضا مى کند که امر به اطاعت از رسول در مقابل و به معناى نهى از مشاقه با رسول بوده . و نيز ابطال در آيه دوم معناى حبط در آيه اول باشد. و نيز مانند صدا بلند کردن در حضور رسولخدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) که به حکم آيه شريفه «يا ايها الذين آمنوا لا ترفعوا اصواتکم فوق صوت النبى . ولا تجهروا له بالقول کجهر بعضکم لبعض ان تحبط اعمالکم و انتم لا تشعرون » ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵۹ و نيز بعضى از کارهاى نيک است که اثر بعضى از گناهان را از بين مى برد مانند نمازهاى واجب که به حکم آيه شريفه : «واقم الصلوة طرفى النهار، و زلفا من الليل ، ان الحسنات يذهبن السيئات ». باعث محو سيئات مى گردد و مانند حج که به حکم آيه شريفه : «فمن تعجل فى يومين فلا اثم عليه ، و من تاخر فلا اثم عليه » و نيز مانند اجتناب از گناهان کبيره که به حکم آيه شريفه : «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سيئاتکم » باعث محو سيئات مى شود، و نيز به حکم آيه شريفه : «الذين يجتنبون کبائر الاثم و الفواحش الا اللمم ، ان ربک واسع المغفرة » باعث محو اثر گناهان کوچک مى شود. و نيز بعضى از گناهان است که حسنات صاحبش را به ديگران منتقل مى کند، مانند قتل که خداى تعالى درباره اش فرموده : «انى اريد ان تبوء باثمى و اثمک » و اين معنا درباره غيبت و بهتان و گناهانى ديگر در روايات وارده از رسول خدا و ائمه اهل بيت (عليه السلام ) نقل شده ، و همچنين بعضى ا ز طاعتها هست که گناهان صاحبش را به غير منتقل مى سازد، که بزودى خواهد آمد. ونيز بعضى از گناهان است که مثل سيئات غير را به انسان منتقل مى کند، نه عين آن را، مانند گمراه کردن مردم که به حکم آيه : «ليحملوا اوزارهم کامله يوم القيمه ، و من اوزار الذين يضلونهم بغير علم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۰ و نيز فرمو ده : «و ليحملن اثقالهم و اثقالا مع اثقالهم » و همچنين بعضى از اطاعتها هست که مثل حسنات ديگران را به انسان منتقل مى کند، نه عين آنها را، و قرآن در اين باره فرموده : «و نکتب ما قدموا و آثارهم ». باز پاره اى از گناهان است که باعث دو چندان شدن عذاب مى شود، و قرآن در اين باره فرموده : «اذا لاذقناه ضعف الحيوة و ضعف المماه » و نيز فرموده : «يضاعف لها العذاب ضعفين .» و همچنين پاره اى از طاعتها هست که باعث دو چندان شدن ثواب مى شود، مانند انفاق در راه خدا که در باره اش فرموده : «مثل الذين ينفقون اموالهم فى سبيل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فى کل سنبلة ماه حبة ». و نظير اين تعبير در دو آيه زير آمده : «اولئک يوتون اجرهم مرتين » «يوتکم کفلين من رحمته ، و يجعل لکم نورا تمشون به ، و يغفر لکم ». علاوه بر اينکه به حکم آيه شريفه «من جاء بالحسنه فله عشر امثالها» بطور کلى کارهاى نيک پاداش مکرر دارد. و نيز پاره اى از حسنات هست که سيئات را مبدل به حسنات مى کند، و خداى تعالى رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه