المیزان جلد۲ بخش۲۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۱
در اين باره فرموده : «الا من تاب و آمن و عمل صالحا فاولئک يبدل الله سيئاتهم حسنات ». و نيز پاره اى از حسنات است که باعث مى شود نظيرش عايد ديگرى هم بشود، و در اين باره فرموده : «و الذين آمنوا و اتبعتهم ذريتهم بايمان ، الحقنا بهم ذريتهم و ما التناهم من عملهم من شى ء، کل امرء بما کسب رهين ».
ممکن است اگر در قرآن بگرديم نظير اين معنا را در گناهان نيز پيدا کنيم ، مانند ظلم به ايتام مردم ، که باعث مى شود فرزند خود انسان يتيم شود، و نظير آن ستم در فرزندان ستمگر جريان يابد، که در اين باره مى فرمايد: «و ليخش الذين لوترکوا من خلفهم ذرية ضعافا خافوا عليهم ».
و باز پاره اى حسنات است که سيئات صاحبش را به ديگرى و حسنات آن ديگرى را به وى مى دهد همچنانکه پاره اى از سيئات است که حسنات صاحبش را به ديگرى و سيئات ديگرى را به او مى دهد، و اين از عجايب امر جزا و است حقاق است ، که ان شاء الله بحث پيرامون آن در ذيل آيه شريفه : «ليميز الله الخبيث من الطيب ، و يجعل الخبيث بعضه على بعض ، فيرکمه جميعا، فيجعله فى جهنم » و در موارد همه اين آياتى که ديديد روايات بسيار متنوعى وارد شده ، که ان شاء الله هر دسته از آنها را در ذيل آيه مناسبش نقل خواهيم کرد.
نظامى که از لحاظ پاداش و کيفر اعمال بر اعمال حاکم است مغاير نظام طبيعى اعمال است
و با دقت در آيات سابق و تدبر در آنها اين معنا روشن مى شود که اعمال انسانها از حيث مجازات يعنى از حيث تاءثرش در سعادت و شقاوت آدمى نظامى دارد غير آن نظامى که اعمال از حيث طبع در اين عالم دارد.
چون در اين عالم عمل خوردن مثلا که يک عمل انسانى است ، از حيث اينکه عبارت است از مجموع حرکاتى جسمانى و فعل و انفعالهائى مادى که تنها قائم به شخص خورنده است ، و اثرش هم که عبارت است از سير شدن ، عايد فاعل به تنهائى مى شود، و با خوردن من ديگرى سير نمى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۲
و همچنين قيامى به غذاى خورده شده دارد، که آن را از صورتى به صورت ديگر در مى آورد، ولى با جويدن اين غذا غذاهاى ديگر جويده نمى شود، و هضم نمى گردد، و نيز غذائى که به صورت نان بوده مبدل به برنج نمى شود، و ذات و هويتش متبدل نمى گردد و همچنين اگر زيد عمرو را بزند، اين حرکاتى که از او سر زده تنها زدن است و چيز ديگرى نيست ، و تنها زيد زننده است نه ديگرى ، و تنها عمرو زده شده نه ديگرى ، و همچنين مثالهاى ديگر.
و ليکن همين افعال در نشاءه سعادت و شقاوت احکامى ديگر دارد، همچنانکه مى بينيم قرآن کريم گناهان را که از نظر نظام دنيائى اى بسا خدمت به نفس و کام گيرى از لذات باشد ظلم به نفس خوانده مى فرمايد: «و ما ظلمونا و لکن کانوا انفسهم يظلمون ».
و نيز فرموده : «و لا يححق المکر السيى ء الا باهله » و نيز فرموده : «انظر کيف کذبوا على انفسهم ».
و نيز فرموده : «ثم قيل لهم اين ما کنتم تشرکون ، من دون الله ؟ قالوا: ضلوا عنا، بل لم نکن ندعوا من قبل شيئا. کذلک يضل الله الکافرين ».
اختلاف بين اين دو نظام نه تنها مخالف مبانى عقلى نيست بلکه مبتنى بر احکام کليه عقلائيه است
و سخن کوتاه آنکه عالم مجازات نظامى جداگانه دارد، چه بسا مى شود که يک عمل در آن عالم مبدل به عملى ديگر مى شود، و چه بسا عملى که از من سر زده مستند به ديگرى مى شود، و چه بسا به فعلى حکمى مى شود غير آن حکمى که در دنيا داشت ، و همچنين آثار ديگرى که مخالف با نظام عالم جسمانى است .
و اين معنا نبايد باعث شود که کسى توهم کند که اگر اين مطلب را مسلم بگيريم بايد احکام عقل را در مورد اعمال و آثار آن بکلى باطل بدانيم ، و در اينصورت ديگر سنگ روى سنگ قرار نمى گيرد، بدين جهت جاى اين توهم نيست که ما مى بينيم خداى سبحان هر جا استدلال خودش و يا ملائکه موکل بر امور را بر مجرمين در حال مرگ يا برزخ حکايت مى کند، و همچنين هر جا امور قيامت و آتش و بهشت را نقل مى نمايد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۳
همه جا به حجت هاى عقلى يعنى حجتهائى که عقل بشر با آنها آشنا است استدلال مى کند، و همه جا بر اين نکته تکيه دارد، که خدا به حق حکم مى کند و هرکس هر چه کرده به کمال و تمام به او بر مى گردد.
و از آن جمله مى فرمايد: «و نفخ فى الصور فصعق من فى السموات و من فى الارض الامن شاء الله ، و نفخ فيه اخرى ، فاذا هم قيام ينظرون و اشرقت الارض بنور ربها،و وضع الکتاب و جى ء بالنبيين ، و الشهداء و قضى بينهم بالحق و هم لا يظلمون ، و وفيت کل نفس ما عملت و هو اعلم بما يفعلون ».
و نيز در قرآن اين خبر مکرر آمده ، که خدا بزودى در قيامت در ميان مردم به حق داورى ، و در آنچه اختلاف دارند به حق حکم مى کند، و در اين باب کلامى که از شيطان حکايت فرموده کافى است که گفت : «ان الله وعدکم وعد الحق ، و وعدتکم ، فاخلفتکم ، و ما کان لى عليکم من سلطان ، الا ان دعوتکم فاست جبتم لى ، فلا تلومونى ، ولوموا انفسکم ».
از اينجا مى فهميم که هر چند ميان نشاءه طبيعت و نشاءه جزا همانطور که گفتيم اختلاف روشنى هست ، و ليکن چنان هم نيست که حجت و دليل عقلى در نشاءه اعمال و نشاءه جزا باطل باشد، چيزى که هست بايد با دقت و تدبر حل عقده کرد.
طريقه سخن گفتن قرآن با مردم در خصوصيات احکام جزا
و چيزى که اين عقده را مى گشايد، اين است که خداى تعالى در دعوت مردم و ارشادشان به زبان خود آنان حرف زده ، و در مخاطباتش با آنان و بياناتى که براى آنان دارد، طبق عقول اجتماعى سخن گفته ، و به اصول و قوانينى تمسک کرده ، که در عالم عبوديت و مولويت داير است ، خود را مولى و مردم را بندگان ، و انبيا را فرستادگانى به سوى بندگان شمرده ، و با امر و نهى و بعث و زجر و بشارت و انذار و وعده و تهديد و ساير ملحقات آن از قبيل عذاب ، و مغفرت ، و غيره ارتباط خود را با آنان حفظ فرموده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۴
اين طريقه قرآن کريم است در سخن گفتن با مردم ، و خود او تصريح مى فرمايد که مساءله عظيم تر از آن توهم ها و خيالاتى است که به ذهن مردم مى رسد، و چيزى است که حوصله مردم گنجايش آن را ندارد، حقايقى است که فهم بشر بدان احاطه نمى يابد، و بهمين جهت آن حقايق را نازل و باز هم نازل کرده ، تا هم افق با ادراک بشر شود، و در نتيجه آن مقدارى که خدا مى خواهد از آن حقايق و از تاءويل اين کتاب عزيز بفهمند همچنانکه فرمود: «و الکتاب المبين انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون ، و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم ».
پس قرآن کريم در خبر دادن از خصوصيات احکام جزا و آنچه مربوط به آن است اعتمادش بر احکام کليه عقلائيه است ، که در بين عقلا داير است ، و اساسش مصالح و مفاسد است .
و لطف قضيه در اينجا است که اين حقايق پنهان از سطح فهم هاى عادى با همه بلندى افقش قابل تطبيق با احکام عقلائى نامبرده است ، و مى شود با آنها توجيهش کرد.
نمونه هايى از موارد جزايى که عقل عملى اجتماعى هم به آنها حکم مى کند
آرى عقل عملى اجتماعى هيچ امتناعى ندارد از اينکه بعضى از مفسدين را مثلا به تمامى آثار سوئى که بر عمل زشتش مترتب مى شود، و ضررهائى که به اجتماع مى زند مؤ اخذه نموده ، مثلا از قاتل تمامى حقوق اجتماعى که به خاطر مرگ مقتول فوت شده ، مطالبه کند، و يا اگر سنت زشتى در اجتماع باب کرده او را به تمامى زشتى هائى که ديگران مرتکب مى شوند مؤ اخذه کند.
در مثال اول حکم کند به اينکه آنچه مقتول گناه داشته به حسب اعتبار عقلى به گردن قاتل است ، و در مثال دوم حکم کند به اينکه تمامى گناهانى را که افراد اجتماع به خاطر پيروى از سنت او انجام داده اند گناه خود او است ، هر چند که گناه يک يک آن افراد هم هست و همانطور که تک تک افراد را مؤ اخذه مى کند، او را نيز مؤ اخذه مى نمايد.
و همچنين ممکن است درباره کسى که عملى را انجام داده حکم کند به اينکه انجام نداده ، و يا درباره فعلى معين و محدود حکم کند به اينکه آن فعل نيست ، و يا حسنات ديگران حسنات ما است ، و يا اينکه انسان امثال آن حسنات را دارد، همه اينها به مقتضاى مصالحى است که موجود باشد.
پس قرآن کريم اين احکام عجيبى که در باب جزا دارد از قبيل مجازات و يا پاداش انسان ، به خاطر کارى که ديگران کرده اند، و نسبت دادن فعل به کسى که فاعل آن نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۵
و فعلى را غير آن کردن و امثال آن را تعليل نموده ، و با قوانين عقلائيه اى که در ظرف اجتماع و در سطح افکار عمومى جريان دارد توضيح مى دهد، هر چند که بر حسب واقع و حقيقت نظامى دارد غير نظام عالم حس ، و احکام اجتماعى و عقلائى محصور در چهار ديوارى زندگى دنيا است و به زودى براى انسان چيرهائى که در امروز برايش مستور بود کشف مى شود و اين کشف در روز قيامت است که همه سرائر و باطن ها ظاهر مى شود.
همچنانکه قرآن کريم فرموده : «و لقد جئناهم بکتاب فصلناه على علم هدى و رحمة لقوم يومنون ، هل ينظرون الا تاويله ؟ يوم ياتى تاويله يقول الذين نسوه من قبل ، قد جاءت رسل ربنا بالحق ».
و نيز فرموده : «و ما کان هذا القرآن ان يفترى من دون الله ، و لکن تصديق الذى بين يديه ، و تفصيل الکتاب لاريب فيه من رب العالمين » (تا آنجا که مى فرمايد): «بل کذبوا بما لم يحيطوا بعلمه ، و لما ياتهم تاويله ».
بيان عدم اختلاف و تعارض بين دو دسته آيات مربوط به جزاى اعمال
با اين بيانى که ذکر کرديم اختلافى که در نظر ابتدائى ميان آيات مربوطه به اين احکام عجيب و ميان امثال آيه : «فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره ، و من يعمل مثقال ذره شرايره » و آيه : «لکل امرء بما کسب رهين » و آيه : «و ان ليس للانسان الا ما سعى » و آيه : «ان الله لا يظلم الناس شيئا» و آيات بسيارى ديگر موجود است برطرف مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۶
براى اينکه آيات دسته اول که مورد بحث ما است حکم مى کند به اينکه گناهان کشته شده به ظلم ، به گردن قاتل ظالم است ، و وقتى به گردن او بود اگر مؤ اخذه اش کنند، به گناهان خودش مؤ اخذه اش کرده اند، و نيز آن آيات حکم مى کرد که هر کس سنت بدى باب کند پيروان آن سنت به تنهائى آن گناه را مرتکب نشده اند، باب کننده نيز مرتکب شده ، پس يک معصيت دو معصيت است ، و اگر حکم مى کرد به اينکه ياور ظالم در ظلمش و پيرو پيشواى ضلالت هر دو شريک در معصيتند، و مثل خود ظالم و پيشوا، فاعلند، قهرا مصداق آيه : «لاتزر وازرة وزر اخرى ...» و نظاير آن مى شوند، نه اينکه اين دو طايفه از حکم آيه نامبرده مستثنا باشند و يا مورد نقض آن واقع گردند.
آيه شريفه : «و قضى بينهم بالحق ، و هم لا يظلمون ، و وفيت کل نفس ما عملت و هو اعلم بما يفعلون » هم به همين معنا اشاره مى کند، چون جمله (و خدا به آنچه مى کردند داناتر است ) دلالت و يا حداقل اشعار به اين دارد که پرداخت و دادن عمل هر کسى به وى بر حسب علم خدا و محاسبه اى است که او از افعال خلق دارد، نه بر حسب محاسبه اى که خلق پيش خود دارند، چون خلق علم و عقل اين محاسبه را ندارند، زيرا خدا اين عقل را در دنيا از آنان سلب کرده ، و در حکايت گفتار دوزخيان فرموده : «لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فى اصحاب السعير».
و نيز در آخرت هم عقل و علم را از آنان گرفته مى فرمايد: «و من کان فى هذه اعمى ، فهو فى الاخره اعمى ، و اضل سبيلا».
و نيز فرموده : «نار الله الموقده التى تطلع على الافئده » و در تصديق اين گرفتن علم و عقل فرموده : «قالت اخريهم لا وليهم : ربنا هولاء اضلونا، فاتهم عذابا ضعفا من النار، قال : ((لکل ضعف و لکن لا تعلمون » که در اين آيه براى همه متبوعان و تابعان عذاب دو چندان اثبات کرده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۷
اما متبوعان براى اينکه هم خودشان گمراه بودند، و هم ديگران را گمراه کردند، و اما تابعان براى اينکه هم گمراه شدند و هم با پيروى متبوعين مکتب آنان را زنده نگه داشتند، و باعث رونق آن مکتب شدند، آنگاه مى فرمايد: هر دو طايفه نادانند.
مردم از نفى علم از مجرمين در دنيا و آخرت
حال اگر بگوئى : ظاهر آياتى که علم را از مجرمين هم در دنيا و هم در آخرت سلب مى کند، منافات دارد با آيات ديگرى که اثبات علم براى آنان مى کند، مانند آيه شريفه : «کتاب فصلت آياته قرآنا عربا لقوم يعلمون » و مانند آياتى که عليه کفار احتجاج مى کند، و احتجاج عليه کسى که علم ندارد، و است دلال سرش نمى شود معنا ندارد.
علاوه بر اينکه خود آيات مورد بحث مشتمل بر احتجاجى است که در آخرت عليه کفار مى شود، و ما چاره اى نداريم مگر اينکه براى آنان در آخرت عقل و ادراکى اثبات کنيم .
از اين که هم بگذريم در اين ميان آياتى است که براى کفار در خصوص آخرت علم و يقين اثبات مى کند، مانند آيه شريفه : «لقد کنت فى غفله من هذا، فکشفنا عنک غطاءک فبصرک اليوم حديد».
و آيه شريفه : «ولو ترى اذ المجرمون ناکسوا روسهم عند ربهم ، ربنا ابصرنا و سمعنا، فارجعنا نعمل صالحا انا موقنون ».
در پاسخ مى گوئيم : منظور از اينکه گفتيم خداى تعالى علم در دنيا را از آنان نفى کرده ، نفى پيروى از علم است ، و منظور از نفى علم در آخرت از آنان اين است که وقتى سر از قبر بر مى آورند جهالتى که در دنيا بر اساس آن زندگى کردند گريبانشان را مى گيرد، و اعمالشان از ايشان منفک نمى شود همچنانکه فرمود: «و کل انسان الزمناه طائره فى عنقه ، و نخرج له يوم القيمة کتابا يلقاه منشورا». و نيز فرموده : «قال يا ليت بينى و بينک بعد المشرقين ، فبئس القرين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۸
و آياتى ديگر نظير آن ، و بزودى در تفسير آيه : «يبين الله لکم آياته لعلکم تعقلون ». پيرامون اين مطلب بطور مفصل بحث خواهد آمد.
گفتارى از امام غزالى پيرامون نقل اعمال (از شخصى ديگر)
امام غزالى از اين اشکال که چگونه اعمال از يکى به ديگرى منتقل مى شود، پاسخى ديگر داده ، و در بعضى از رساله هاى خود بطور خلاصه گفته : نقل حسنات و سيئات به خاطر ظلمى که انسان کرده ، در همين دنيا و هنگام جريان ظلم واقع مى شود، ولى روز قيامت براى انسان کشف مى شود، و مثلا ظالم مى بيند که طاعتهايش در نامه عمل ديگرى است ، پس اين معنا در آخرت معلوم مى شود، و گرنه در همان دنيا منتقل شده بود.
همچنانکه فرمود: «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار» که مى فرمايد در روز قيامت خداى واحد قهار مالک است ، و حال آنکه در دنيا نيز مالک حقيقى خدا است ، لاجرم بايد بگوئيم منظور از اثبات ملک براى خدا در قيامت اين است که اين حقيقت در دنيا براى همه منکشف نيست ، در قيامت منکشف مى شود، چيزى را هم که انسان نمى داند، و در خود سراغ ندارد، چنين چيزى براى او وجود ندارد، هر چند در واقع وجود داشته باشد، و همينکه علم به آن چيز پيدا کرد در حقيقت همان هنگام داراى آن شده است .
پس با اين پاسخ مقصود کلام آن کسى که گفته چگونه معدوم و امور عرضى منتقل مى شود؟ از اعتبار ساقط مى گردد، زيرا آنچه منتقل مى شود ثواب عمل و اطاعت است ، نه خود عمل ، و ليکن از آنجائى که منظور از عمل نيک ثواب آن است ، تعبير مى کنند به اينکه عمل فلانى منتقل به ديگرى مى شود.
و اما اينکه گفت امور عرضى چگونه منتقل مى شود مى گوئيم : اثر اطاعت امرى خارج از انسان ، و عارض و لاحق به او نيست ، تا اين اشکال پيش آيد و نيز انتقال آن در آخرت بعد از معدوم شدنش در دنيا از قبيل اعاده معدوم و محال باشد، و شما هم نمى توانيد اثر طاعات را امرى جوهرى بدانيد، و گرنه از شما مى پرسيم نام اين جوهر چيست ؟.
بلکه اثر طاعات آن روشنائى است که در قلب آدمى پديد مى آورد، چون طاعات اثرى در قلب دارد، که ما نام آن را تنوير مى گذاريم ، همچنانکه گناهان در قلب اثرى دارد که بايد نامش را قساوت و ظلمت گذاشت ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶۹
و با انوار طاعات مناسبت و ارتباط قلب با عالم نور و معرفت و شهود معنوى مستحکم مى شود، و به خاطر تاريکى ها و قساوت استعداد بقلب براى دورى و حجاب بيشتر مى شود، و ميان طاعات ومعاصى تعاقب و تضاد است ، همچنانکه خود قرآن فرموده : ((ان الحسنات يذهبن السيئات و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرموده : (اتبع السيئه الحسنه تمحها، دنب ال گناه حسنه اى بجاى آر تا آنرا محو کنى )، و نام آثار سوء گناهان اثم است ، پس آثام آثار حاصله از گناهان است و بهمين مناسبت است که آن جناب فرمود: (آدمى حتى از اينکه تيغى به پايش برود اجر مى برد) «ان الرجل ليثاب حتى بالشوکة تصيب رجله » و نيز فرمود: حدود شرعى کفاره گناهان است . «الحدود کفارات ».
بنابراين ظالم از ظلمى که مى کند ظلمت و قساوتى در دلش پيدا مى شود، که آن ظلمت اثر نورى را که از طاعات در قلبش پيدا شده بود مى زدايد، و مظلوم از ظلم او متاءلم گشته شهوتش مى شکند، و در نتيجه اثر گناهان يعنى ظلمتى که از ناحيه آن در دلش پيدا شده بود، زدوده مى شود، و دلش به نوعى نورانى مى شود، پس مى توان گفت نورى که قبلا در قلب ظالم بوده ، به قلب مظلوم منتقل مى شود، و ظلمتى که قبلا در دل مظلوم بود به قلب ظالم منتقل مى شود. اين است معناى انتقال حسنات و سيئات .
حال اگر کسى بگويد: اينکه نقل نيست ، بلکه آنچه تو گفتى معنايش اين شد که نور قلب ظالم مى ميرد، و خاموش مى شود، و نورى ديگر در قلب مظلوم پيدا مى شود، و همچنين ظلمت قلب مظلوم مى ميرد، و ظلمتى ديگر در قلب ظالم پيدا مى شود، و اين نقل حقيقى نيست . در پاسخ مى گوئيم : کلمه (نقل ) گاهى بر همين معنا نيز بطور استعاره به کار مى رود، مثلا گفته مى شود سايه از فلان جا به جاى ديگر منتقل شد، و يا گفته مى شود نور آفتاب و يا چراغ از زمين به ديوار افتاد، و از اين قبيل تعبيرات ، معناى انتقال طاعات هم از همين قبيل است .
به اين معنا که از انتقال ثواب طاعات ، به انتقال طاعات تعبير شده ، و از مسبب به سبب کنايه آورده شده است ، و اثبات وصف در محلى و ابطال مثل آن در محلى ديگر رانقل ناميده و همه اين تعبيرات درلسانها شايع است :
و به برهان معلوم شده ، هر چند که در لسان شرع وارد نشده باشد، تا چه رسد به اينکه در لسان شرع هم وارد شده باشد، اين بود خلاصه گفتار امام غزالى .
اشکال بر کلام غزالى
مؤ لف : حاصل گفتار وى اين شد که اگر رفتارى که خداى سبحان نسبت به هر قاتل و هر مقتول دارد نقل خوانده شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۰
در حقيقت است عاره اى است در استعاره نخست به استعاره اثر طاعت را طاعت خوانده ، و سپس محو چيزى و اثبات چيزى ديگر را نقل ناميده ، و ما اگر اين پاسخ را که غزالى داده در همه احکامى که براى اعمال شمرديم جارى کنيم بايد همه آنها را مجاز بدانيم در حالى که خواننده عزيز توجه فرمود، که گفتيم خداى سبحان اين احکام را بر طبق نظريه عقل عملى و اجتماعى مقرر کرده ، و احکام خود را براساس آن نظريه ها تاءسيس نموده ، آنچه را که عقل مصالح بداند مصالح دانسته ، آنچه را مفاسد بشمارد مفاسد دانسته ، و شکى نيست که اين احکام عقلى که از عقل صادر مى شود به اعتقاد حقيقت صادر مى شود نه مجاز، و بهمين حساب قاتل را به جرم مقتول مؤ اخذه نموده ، و مقتول و يا ورثه او را به پاداش حسنات قاتل پاداش و هديه مى دهد، و همچنين معاملاتى ديگر نظير اينکه ناشى از اين اعتقاد است ، که جرم او عين جرم اين ، و حسنه اين عين حسنه او است و همچنين .
اين وضع احکام نامبرده است در ظرف اجتماع ، که موطن احکام عقلى عملى است : و امابالنسبه به غير اين ظرف يعنى در ظرف حقايق ، البته بايد گفت : تمامى اين احکام مجازند، مگر اينکه پاى تحليل عقلى پيش آيد، به اين معنا که اين مفاهيم از آنجا که مفاهيمى اعتباريه هستند که از حقايق گرفته شده اند و به مجاز و ادعا جزء مصاديق آن حقايق شمرده شدند لاجرم همه آنها با مقايسه با آن حقايق ماءخوذه مجازهائى خواهند بود. (دقت فرمائيد)
محفوظ بودن اعمال و تجسم آنها
يکى ديگر از احکام اعمال اين است که به حکم آيات زير اعمال بندگان محفوظ و نوشته شده است ، و روزى مجسم خواهد شد «يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا، و ما عملت من سوء تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا و کل انسان الزمناه طائره فى عنقه ، و نخرج له يوم القيمة کتابا يلقاه منشورا» «و نکتب ما قدموا و آثارهم ، و کل شى ء احصيناه فى امام مبين » «لقد کنت فى غفله من هذا فکشفنا عنک غطائک ، فبصرک اليوم حديد» و ما در سابق بحثى پيرامون تجسم اعمال گذرانديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۱
وجود ارتباط بين اعمال انسان و حوادث خارجى اين جهان
يکى ديگر از احکام اعمال اين است که بين اعمال انسان و حوادثى که رخ مى دهد ارتباط هست ، البته منظور ما از اعمال تنها حرکات و سکنات خارجيه اى است که عنوان حسنه و سيئه دارند، نه حرکات و سکناتى که آثار هر جسم طبيعى است ، به آيات زير توجه فرمائيد: «و ما اصابکم من مصيبه فبما کسبت ايديکم و يعفوا عن کثيران الله لا يغير ما بقوم ، حتى يغيروا ما بانفسهم و اذااراد الله بقوم سوء فلا مردله » «ذلک بان الله لم يک مغيرا نعمة انعمها على قوم حتى يغيروا ما بانفسهم » و اين آيات ظاهر در اين است که ميان اعمال و حوادث تا حدى ارتباط هست ، اعمال خير و حوادث خير و اعمال بد و حوادث بد.
و در کتاب خداى تعالى دو آيه هست که مطلب را تمام کرده ، و به وجود اين ارتباط تصريح نموده است ، يکى آيه شريفه «ولو ان اهل القرى آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء، و لکن کذبوا فاخذناهم بما کانوا يکسبون » و ديگرى آيه : «ظهر الفساد فى البر و البحر بما کسبت ايدى الناس ، ليذيقهم بعض الذى عملوا، لعلهم يرجعون ».
پس معلوم مى شود حوادثى که در عالم حادث مى شود، تا حدى تابع اعمال مردم است ، اگر نوع بشر بر طبق رضاى خداى عمل کند، و راه طاعت او را پيش گيرد، نزول خيرات و باز شدن درهاى برکات را در پى دارند، و اگراين نوع از راه عبوديت منحرف گشته ، ضلالت و فساد نيت را دنبال کنند، و اعمال زشت مرتکب گردند، بايد منتظر ظهور فساد در خشکى و دريا، و هلاکت امتها، و سلب امنيت ، و شيوع ظلم ، و بروز جنگها، و ساير بدبختى ها باشند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۲
بدبختى هائى که راجع به انسان و اعمال انسان است ، و همچنين بايد در انتظار ظهور مصائب و حوادث جوى ، حوادثى که مانند سيل و زلزله و صاعقه و طوفان و امثال آن خانمان برانداز است باشند، و خداى سبحان در کتاب مجيدش به عنوان نمونه داستان سيل عرم ، و طوفان نوح ، و صاعقه ثمود، و صرصر عاد، و از اين قبيل حوادث را ذکر فرموده .
نتايج اعمال نيک و بد افراد و جوامع در اين عالم
پس هر امتى که طالح و فاسد شد قهرا در رذائل و گناهان فرو مى رود، و خدا هم وبال آنچه کرده بدو مى چشاند، و قهرا منتهى به هلاکت و نابوديشان مى شود، به اين آيات توجه فرمائيد: «او لم يسيروا فى الارض فينظروا کيف کان عاقبة الذين کانوا من قبلهم ، کانوا هم اشد منهم قوة و آثارا فى الارض ، فاخذهم الله بذنوبهم ، و ما کان لهم من الله من واق ».
«و اذا اردنا ان نهلک قرية امرنا مترفيها، ففسقوا فيها، فحق عليها القول ، فدمرناها تدميرا» ثم ارسلنا رسلنا تترا کلما جاء امة رسولها کذبوه ، فاتبعنا بعضهم بعا، و جعلناهم احاديث فبعدا لقوم لا يومنون )).
اين آيات همه راجع به امت طالحه بود، و معلوم است که وضع امت صالحه خلاف اين وضع است .
فرد هم مثل امت است ، او نيز حسنه و سيئه و عذاب و نقمت دارد، چيزى که هست بسيار مى شود که فرد به نعمت اسلاف و نياکان خود متنعم مى شود، همچنانکه به مظالم آنان معذب مى گردد، به آيات زير توجه فرمائيد: «قال انا يوسف و هذا اخى ، قد من الله علينا، انه من يتق و يصبر: فان الله لا يضيع اجر المحسنين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۳
و مراد از منتى که خدا بر او نهاد همان ملک و عزت و نعمت هاى ديگر او است ، «فخسفنا به و بداره الارض » «و جعلناله لسان صدق عليا» که گويا منظور از ياد خير ذريه صالحه اى است که مشمول انعام او باشند، همچنانکه در جائى ديگر فرموده : «فجعله کلمه باقية فى عقبه » و «اما الجدار فکان لغلامين يتيمين فى المدينه ، و کان تحته کنزلهما، و کان ابوهما صالحا، فاراد ربک ان يبلغا اشدهما، و يستخرجا کنزهما» «وليخش الذين لوترکوا من خلفهم ذرية ضعافا، خافوا عليهم ».
نعمت ها و بلاهاى الهى و عناوين آنها در خصوص دو دسته مختلف : امت صالح ، امت طالح و بد
و مراد از اين ذرية هر نسل آينده ايست که گرفتار آثار شوم ظلم نياکان خود مى شوند.
و سخن کوتاه اينکه وقتى خداى عزوجل نعمتى را بر امتى يا فردى افاضه فرمود، اگر آن امت و يا آن فرد صالح باشد، آن نعمت در واقع هم نعمتى بوده که خدا بر او انعام فرموده ، و يا امتحانى بوده که خواسته او را به اين وسيله بيازمايد، همچنانکه از سليمان حکايت کرده است که گفت : «هذا من فضل ربى ، ليبلونى ء اشکر ام اکفر و من شکر فانما يشکر لنفسه ، و من کفر فان ربى غنى کريم ».
و نيز فرموده : لئن شکرتم لازيدنکم ، ولئن کفرتم ان عذابى لشديد)) و اين آيه نظير آيه قبلش دلالت دارد بر اينکه خود عمل شکر، يکى از اعمال صالحه اى است که نعمت را در پى دارد.
و اگر طالح و بد باشد، نعمتى که خدا به او داده به ظاهر نعمت است ، و در واقع مکرى است که در حقش کرده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۴
و استدراج و املا است چنانکه درباره (نيرنگ ) در کلام مجيدش فرموده : «و يمکرون و يمکر الله و الله خير الماکرين ».
و درباره استدراج و املا فرموده :«سنستدرجهم من حيث لا يعلمون ، و املى لهم ان کيدى متين » و نيز فرموده : «و لقد فتنا قبلهم قوم فرعون ».
و وقتى بلاها و مصائب يکى پس از ديگرى مى رسد، مردم در مقابل اين نيز مانند نعمتها دو جورند، اگر مردمى و يا فردى باشند صالح ، اين مصيبت ها براى آنان فتنه و آزمايش است ، و خدا بوسيله آن بندگان خود را مى آزمايد، تا خبيث از طيب و پاک از ناپاک جدا و متمايز شود، و مثل امت صالحه و فرد صالح که گرفتار آنها مى گردد، مثل طلا است که گرفتار بوته آتش و محک آزمايش مى شود، تا خالصش از ناخالص مشخص شود.
و خدا در اين باره فرموده : «احسب الناس ان يترکوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتنون ؟ و لقد فتنا الذين من قبلهم ، فليعلمن الله الذين صدقوا و ليعلمن الکاذبين ، ام حسب الذين يعملون السيئات ان يسبقونا، ساء ما يحکمون ».
و نيز فرموده : «و تلک الايام نداولها بين الناس ، و ليعلم الله الذين آمنوا و يتخذ منکم شهدا».
و اگر قوم و فردى که به آن گرفتاريها و مصائب گرفتار شده اند طالح و بدکار باشند، خود اين حوادث عذاب و کيفرى است که در مقابل اعمال خود مى بينند، و آيات سابق نيز بر اين معنا دلالت داشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۷۵
پس اين هم يکى از احکام عمل آدمى است ، که به صورت حوادث نيک و بد در مى آيد، و عايد صاحب عمل مى شود.
و اما اين آيه شريفه که مى فرمايد: «و لولا ان يکون الناس امة واحدة لجعلنا لمن يکفر بالرحمن لبيوتهم سقفا من فضة ، و معارج عليها يظهرون ، و لبيوتهم ابوابا و سر را عليها يتکئون ، و زخرفا و ان کل ذلک لما متاع الحيوة الدنيا، و الاخره عند ربک للمتقين » نظرى به بحث ما ندارد، بلکه مراد از آن (و خدا داناتر است ) مذمت دنيا و سرگرمى هاى آن است ، مى خواهد بفرمايد لذات دنيا در برابر نعمت هائى که نزد خداى سبحان است قدر و قيمتى ندارد، و بهمين جهت خداى تعالى آن را به کفار مى دهد، و از آخرت نمى دهد، و قدر و قيمت هر چه هست در زندگى آخرت است ، و اگر نبود که افراد انسان مثل همديگرند و مساعيشان يکى و نظير هم است ، هر آينه زندگى دنيا را مخصوص کفار مى کرد.
رده:تفسیر المیزان