تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۲۴

رواياتى در شاءن نزول «و يسئلونک عن اليتامى » و در تفسير قمى در ذيل آيه : ((و يسئلونک عن اليتامى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود بعد از آنکه آيه : «ان الذين ياکلون اموال اليتامى ظلما، انما ياکلون فى بطونهم نارا، و سيصلون سعيرا» نازل شد، هر کس يتيمى در خانه داشت از خانه بيرون کرد، و از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) پرسيدند جز اين چه مى توانستيم بکنيم ؟ در پاسخ ، اين آيه نازل شد: «يسئلونک عن اليتامى قل اصلاح لهم خير، و ان تخالطوهم فاخوانکم فى الدين ، و الله يعلم المفسد من المصلح ». و در الدرالمنثور از ابن عباس روايت کرده که گفت : وقتى خداى تعالى آيه : «و لا تقربوا مال اليتيم الا بالتى هى احسن »، و آيه : «ان الذين ياکلون اموال اليتامى ...»، نازل شد، کسانى که يتيمى در خانه خود داشتند طعام و شراب خود را از طعام و شراب يتيم جدا نموده ، سهم او را بيشتر از سهم خود مى دادند، و اگر يتيم نمى توانست همه آن طعام و نوشيدنى را مصرف کند، و زياد مى آمد، زياديش را هم مصرف نمى کردند تا فاسد شود، و اين براى آنان دشوار بود، لاجرم جريان را به عرض رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) رساندند خداى تعالى اين آيه را نازل کرد: «يسئلونک عن اليتامى ، قل اصلاح لهم خير، و ان تخالطوهم فاخوانکم »، از آن پس سفره خود و ايتام را يکى کردند با آنها خوردند و نوشيدند. مولف : اين معنا از سعيد بن جبير و عطا و قتاده نيز روايت شده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۲ آيه ۲۲۱ ، سوره بقره وَ لا تَنکِحُوا الْمُشرِکَتِ حَتى يُؤْمِنَّ وَ لاَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيرٌ مِّن مُّشرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لا تُنکِحُوا الْمُشرِکِينَ حَتى يُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيرٌ مِّن مُّشرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولَئک يَدْعُونَ إِلى النَّارِ وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ يُبَينُ ءَايَتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ(۲۲۱) ترجمه آيات با زنان مشرک ازدواج مکنيد تا ايمان آورند و يک کنيز باايمان بهتر است از خانمى مشرک هر چند آن خانم مورد شگفت و خوشايندتان باشد و با مردان مشرک ازدواج مکنيد تا ايمان آورند که يک برده مؤ من از آقائى مشرک بهتر است هر چند که مورد شگفت و خوشايند شما باشد آرى مشرکين شما را به سوى آتش دعوت مى کنند و خدا به سوى جنت و مغفرتى به اذن خود مى خواند و آيات خود را براى مردم بيان مى کند تا شايد متذکر شوند. (۲۲۱) بيان آيه وَ لا تَنکِحُوا الْمُشرِکَتِ حَتى يُؤْمِنَّ... راغب در مفردات مى گويد کلمه نکاح در اصل لغت به معناى عقد نکاح بوده ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۳ بعنوان استعاره در عمل زناشوئى استعمال شده ، و اين محال است که در اصل لغت به معناى عمل زناشوئى بوده و سپس استعاره شده باشد در عقد ازدواج ، براى اينکه تمامى الفاظى که عمل زناشوئى را افاده مى کنند، کنايات هستند (و هيچ لفظى در برابر اين عمل وضع نشده )، چون همه مردم گفتگوى از آن را زشت مى دانند، و با اين حال محال است کسى که مى خواهد به مخاطب خود از يک عمل مشروع و پسنديده خبر دهد، و بگويد: من با فلانى ازدواج کرده ام ، تعبيرى کند که تنها در هنگام فحش دادن استعمال مى شود. اين بود گفتار راغب و گفتار درستى است ، چيزى که هست بايد اين را هم مى گفت ، که منظور از عقد علقه زوجيت است ، نه عقد لفظى (که بين هر ملت و مذهبى در هنگام مراسم ازدواج خوانده مى شود). معنا و مراتب شرک به موارد استعمال کلمه «مشرک » و «کافر» و کلمه (مشرکات ) اسم فاعل از مصدر اشراک ، يعنى شريک گرفتن براى خداى سبحان است ، و معلوم است که شريک گرفتن مراتب مختلفى از نظر ظهور و خفا دارد، همانطور که کفر و ايمان هم از اين نظر داراى مراتبند. مثلا اعتقاد به اينکه خدا دو تا و يا بيشتر است و نيز بتها را شفيعان درگاه خدا گرفتن ، شرکى است ظاهر، و از اين شرک کمى پنهان تر شرکى است که اهل کتاب دارند، و براى خدا فرزند قائلند، و مخصوصا مسيح و عزير را پسران خدا مى دانند. و به حکايت قرآن مى گويند: «نحن ابناء الله و احباوه » و اين نيز شرک است ، از اين هم کمى مخفيتر اعتقاد به استقلال اسباب است ، اينکه انسان مثلا دوا را شفا دهنده بپندارد، و همه اعتمادش به آن باشد، اين نيز يک مرتبه از شرک است ، و همچنين ضعيف تر و ضعيف تر مى شود، تا برسد به شرکى که به جز بندگان مخلص خدا احدى از آن برى نيست ، و آن عبارت است از غفلت از خداوند تعالى و توجه به غير خداى عزوجل ، پس همه اينها شرک است . اما اين باعث نمى شود که ما کلمه (مشرک ) را بر همه دارندگان مراتب شرک اطلاق کنيم ، همچنانکه مى دانيم اگر مسلمانى نماز و يا واجبى ديگر را ترک کند، به آن واجب کفر ورزيده ، ولى کلمه (کافر) را بر او اطلاق نمى کنيم ،خداى تعالى ترک عمل حج را کفر خوانده ، و فرموده : «و لله على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا و من کفر فان الله غنى عن العالمين » ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۴ ولى چنين کسى را کافر نمى خوانيم ، بلکه فاسقى است که به يکى از واجبات خدا کفر ورزيده و بر فرض هم که بتوانيم اطلاق کنيم ، بايد بگوئيم فلانى کافر به حج است . و همچنين ساير صفاتى که در قرآن استعمال شده ، مانند صالحين و قانتين ، و شاکرين ، و متطهرين ، و يا فاسقين ، و ظالمين ، و و و، برابر و معادل افعالى که اين صفات از آنها مشتق شده نيستند، (کسى که يک عمل صالح ، و يک عبادت ، و يک شکر، و يک طهارت ، و يک فسق ، و يک ظلم کرده ، صالح و قانت و شاکرو متطهر و فاسق و ظالم خوانده نمى شود) و اين واضح است ، پس ‍ اين عناوين را نام يا صفت کسى کردن ، حکمى دارد، و صرف نسبت دادن فعل به آن کس حکمى ديگر. در قرآن کريم کلمه «مشرک » بر غير اهل کتاب اطلاق شده و اطلاق آن بر اهل کتاب ثابت و معلوم نيست علاوه بر اينکه اين معنا به روشنى معلوم نشده ، که قرآن کريم کلمه مشرک را بر اهل کتاب هم اطلاق کرده باشد، به خلاف لفظ کافرين ، بلکه تا آنجا که مى دانيم اين کلمه بر غير اهل کتاب اطلاق شده ، مثلا فرموده : «لم يکن الذين کفروا من اهل الکتاب ، و المشرکين منفکين ، حتى تاتيهم البينه ». و يا فرموده : «انما المشرکون نجس ، فلا يقربوا المسجد الحرام » و يا فرموده : «کيف يکون للمشرکين عهد» و نيز مى فرمايد: «و قاتلوا المشرکين کافة » و باز مى فرمايد:«قاتلوا المشرکين حيث وجدتموهم » و مواردى ديگر. و اما اينکه فرمود: «و قالوا کونوا هودا او نصارى تهتدوا، قل بل ملة ابراهيم حنيفا، و ما کان من المشرکين » منظورش از مشرکين يهود و نصارى نيست ، تا تعريضى بر اهل کتاب باشد، و در نتيجه با گفته ما منافات داشته باشد، بلکه ظاهرا منظور غير اهل کتاب است ، به قرينه اينکه در آيه اى ديگر فرموده : «ما کان ابراهيم يهوديا و لا نصرانيا ولکن کان حنيفا مسلما و ما کان من المشرکين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۵ چون از اين آيه استفاده مى شود کلمه (حنيف ) تعريضى بر يهود و نصارى است ، نه جمله (و ما کان من المشرکين )، چون حنيف به معناى برى ء بودن ساحت ابراهيم از انحراف از وسط به طرف افراط و تفريط است ، به طرف ماديت محضه يهود، و معنويت محضه نصارا، و کلمه (مسلما) تعريض بر مشرکين است ، چون مى فهماند که ابراهيم تنها تسليم خدا بود، و چون بت پرستان براى او شريکى نمى گرفت . و همچنين آيات زير که در آنها کلمه مشرکين آمده ، با گفتار ما منافاتى ندارد چون در اينها منظور از اين کلمه معناى وصفى و اسمى آن نيست ، بلکه منظور کسانى است که گاهگاهى شرک از آنان سر مى زند، و آن آيات اين است : «و ما يومن اکثرهم بالله ، الا و هم مشرکون » «انما سلطانه على الذين يتولونه ، و الذين هم به مشرکون » چون مى دانيم مؤ منين هم که احيانا گناه مى کنند، در حال گناه در تحت تسلط شيطانند پس اين شرک شرک مشرکين اصطلاحى نيست ، شرکى است که بعضى از مؤ منين و بلکه همه آنان سواى افرادى انگشت شمار يعنى اولياى مقرب و عباد صالحين گرفتار آن مى شوند. ظاهر آيه شريفه تحريم ازدواج با زن و مرد بت پرست است نه ازدواج با اهل کتاب پس از اين بيان که قدرى هم طولانى شد، اين معنا روشن گرديد که ظاهر آيه شريفه که مى فرمايد: «و لا تنکحوا المشرکات » تنها مى خواهد ازدواج با زن و مرد بت پرست را تحريم کند، نه ازدواج با اهل کتاب را. پس از اينجا فساد گفته بعضى روشن مى شود که گفته اند: آيه شريفه ناسخ آيه سوره مائده است ، که مى فرمايد: «اليوم احل لکم الطيبات ، و طعام الذين اوتوا الکتاب حل لکم ، و طعامکم حل لهم ، و المحصنات من المؤ منات ، و المحصنات من االذين اوتوا الکتاب من قبلکم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۶ و نيز فساد اين گفتار که گفته اند: آيه مورد بحث که مى فرمايد (با زنان مشرکه ازدواج نکنيد)، و آيه : «و لا تمسکوا بعصم الکوافر» ناسخ آيه مائده هستند، و نيز اينکه گفته اند: آيه سوره مائده ناسخ دو آيه سوره بقره و ممتحنه هستند روشن مى گردد. عدم تعارض و عدم وقوع نسخ بين آيات سوره بقره و آيات سوره مائده و ممتحنه و وجه فساد آنها اين است که آيه سوره بقره به ظاهرش شامل اهل کتاب نمى شود، و آيه سوره مائده تنها شامل اهل کتاب است پس هيچ منافاتى ميان آن دو نيست ، تا بگوئيم آيه سوره بقره ناسخ آيه سوره مائده و يامنسوخ به آن است ، و همچنين آيه سوره ممتحنه ، هر چند عنوان (زنان کافر) در آن مورد بحث واقع شده ، و اين عنوان ، هم شامل اهل کتاب مى شود، و هم مشرکين ، چون کلمه (کافر) اهل کتاب را هم به اينطور شامل مى شود، که با صدق آن ديگر نام مؤ من برايشان صادق نباشد، به شهادت اينکه فرموده : «من کان عدو الله و ملائکته و رسله و جبريل وميکال ، فان الله عدو للکافرين ». الا اينکه ظاهر آيه به بيانى که در همان سوره خواهد آمد ان شاء الله تعالى اين است که اگر مردى مسلمان شد، در حالى که زنى کافر در عقد دارد حرام است که ديگر به عقد آن زن وقعى بنهد، و خلاصه او را به همسرى خود باقى بگذارد، مگر اينکه او نيز ايمان بياورد آن وقت مرد مى تواند به عقد سابق همسرش اعتبار قائل باشد، و اين معنا هيچ دلالتى برازدواج ابتدائى با اهل کتاب ندارد. و بر فرض که تسليم شويم ، و بگوئيم : دو آيه نامبرده يعنى آيه بقره و آيه ممتحنه دلالت دارد بر حرمت ازدواج ابتدائى با زن اهل کتاب ، باز هم ناسخ آيه مائده نمى شوند، براى اينکه آيه مائده بطوريکه از سياقش ‍ برمى آيد در مورد امتنان و تخفيف نازل شده ، و چنين موردى قابل نسخ نيست بلکه تخفيفى که از آن استفاده مى شود حاکم بر تشديدى است که از آيه بقره فهميده مى شود، پس اگر نسخى در ميان شده باشد، بايد بگوئيم آيه سوره مائده ناسخ است . علاوه بر اينکه سوره بقره اولين سوره اى است که بعد از هجرت در مدينه نازل شده ، و سوره ممتحنه در مدينه قبل از فتح مکه نازل شده ، و سوره مائده آخرين سوره اى است که بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نازل گشته ، و اين سوره نمى تواند منسوخ واقع شود، چون بعد از آن ، آيه اى نازل نشده ، و معنا ندارد آيات سوره هاى قبل ناسخ آن باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۷ وَ لاَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيرٌ مِّن مُّشرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ ملاک شايستگى در طرف ازدواج ايمان است نه مزاياى اعتبارى ديگر ظاهرا مراد از امة مؤ منه کنيز باشد، که در مقابل حره (زن آزاد) است ، و مردم در روزگارى که برده دارى معمول بود کنيزان را خوار مى شمردند، و از اينکه با آنها ازدواج کنند عارشان مى آمد، و اگر کسى اين کار را مى کرد سرزنشش مى کردند، پس اينکه در آيه کنيز را مقيد به مؤ منه کرد، ولى مشرکه را مقيد به حريت نکرد، با اينکه گفتيم مردم کنيز را خوار مى شمردند، و از ازدواج با آنان احتراز داشتند، خود دليل بر اين است که مى خواهد بفرمايد: زن با ايمان هر چند که کنيز باشد بهتر است از زن مشرک ، ولو آزاد باشد، و داراى حسب و نسب و مال و ساير مزايائى باشد که عادتا خوشايند انسان است . بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از کلمه (امة ) و همچنين کلمه (عبد) درجمله بعدى ، کنيز و غلام نيست ، بلکه کنيز خدا و بنده خدا است ، ولى اين حرف احتمال بعيدى است . وَ لا تُنکِحُوا الْمُشرِکِينَ حَتى يُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيرٌ مِّن مُّشرِکٍ... گفتار در اين جمله همان گفتارى است که در جمله قبلى گذشت . أُولَئک يَدْعُونَ إِلى النَّارِ وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ... اين جمله اشاره است به حکمت تحريم آن دو قسم ازدواج ، مى فرمايد، مشرکين از آنجا که اعتقاد به باطل دارند راه ضلالت را طى مى کنند، قهرا ملکات رذيله که باعث جلوه يافتن کفر و فسوق در نظر آدمى است ، و انسان را از ديدن طريق حق و حقيقت کور مى کند، در دلهاشان رسوخ مى يابد، بطوريکه گفتار و کردارشان دعوت به شرک مى شود، و به سوى هلاکت راهنمائى مى کند، و بالاخره آدمى را به آتش مى کشاند. پس مشرکين چه زن و چه مردشان به سوى آتش دعوت مى کنند، ولى مؤ منين بر خلاف آن با سلوک راه ايمان و اتصافشان به لباس تقوا انسان را به زبان و عمل به سوى جنت و مغفرت مى خوانند، و به اذن خدا هم مى خوانند، چون خدا اجازه شان داده که مردم را به سوى ايمان دعوت کنند، و به رستگارى و صلاح که سرانجامش جنت و مغفرت است راه بنمايانند. در اين آيه جا داشت بفرمايد:«اولئک يدعون الى النار، و هولاء يدعون الى الجنة و المغفرة »، آنها به سوى آتش دعوت مى کنند، و مؤ منين به سوى جنت و مغفرت ، ولى فرمود و خدا به سوى جنت و مغفرت ، و اين بدان جهت بود که بفهماند مؤ منين در دعوتشان به سوى جنت و مغفرت و بلکه در تمامى شؤ ون وجودشان خود را مستقل از پروردگار خود نمى دانند، و خدا را ولى خود مى دانند، همچنانکه خدا هم فرمود: «والله ولى المؤ منين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۸ و در آيه شريفه وجهى ديگر است ، و آن اين است که بگوئيم : مراد از دعوت خدا به سوى جنت و مغفرت همان حکمى است که در صدر آيه تشريع کرده ، و فرمود: با زنان مشرکه ازدواج نکنيد، تا ايمان بياورند...، چون همين نهى مؤ منين از همنشينى و معاشرت با کسى که معاشرت و نزديک شدن با او، و انس گرفتن با او، جز دورى از خداى سبحان ثمرى ندارد و تحريک مؤ منين به معاشرت با کسى که نزديکى با او نزديک شدن به خداى سبحان ، و يادآورى آيات او، و مراقبت امر و نهى او است ، خود دعوتى است از خدا به سوى جنت ، و مؤ يد اين معنا تذييل آيه است به جمله (و يبين آياته للناس لعلهم يتذکرون ) البته ممکن هم هست دعوت را اعم از دعوت اولى و دومى بدانيم ، تا آيه شامل هر دو وجه بشود، که در اين صورت سياق خالى از لطفى مخصوص نخواهد بود. (دقت فرمائيد) بحث روايتى (در شاءن نزول آيه شريفه و لا تنکوا المشرکات حتى يؤ من ...) در مجمع البيان در ذيل آيه مورد بحث آمده : که اين آيه درباره مرثدبن ابى مرثد غنوى نازل شده ، که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) او را به مکه فرستاد تا عده اى از مسلمانان را از مکه بياورد، و چون او مردى شجاع و قوى بود، در مکه زنى به نام عناق او را به سوى خود خواند، و مرثد از اين کار امتناع ورزيد، با اينکه در جاهليت دوست هم بودند، عناق گفت ، ميل دارى با من ازدواج کنى ؟ مرثد گفت : بايد از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) اجازه بگيرم ، و چون به مدينه برگشت : از آن جناب اجازه خواست تا با عناق ازدواج کند (اين آيه نازل شد). مولف : اين معنا را سيوطى هم در الدر المنثور از ابن عباس روايت کرده . و نيز در الدرالمنثور است که واحدى در ذيل اين آيه از طريق سدى از ابى مالک از ابن عباس روايت کرده که گفته : آيه «و لامة مؤ منة خير من مشرکة » درباره عبد الله بن رواحه نازل شد، که کنيزى سياه داشت ، روزى برکنيز خود خشم کرد، و او را لطمه اى زد، پس از آنکه خشمش ‍ فرو نشست ، نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) شد، و داستان خود را عرضه داشت ، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) پرسيد وضع کنيزت چگونه است ؟ عرضه داشت روزه مى گيرد، و نماز مى خواند، و وضو را نيکو مى گيرد، و شهادت به وحدانيت خدا و رسالت تو مى دهد، فرمود: اى عبدالله کنيز تو مؤ منه است ، عبدالله گفت حال که او را مؤ منه مى دانى به آن خدائى که تو را به حق مبعوث فرموده : آزادش مى کنم ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۰۹ و با او ازدواج مى نمايم ، و همين کار را کرد، مردم که اين را شنيدند او را ملامت کردند، (که تو با کنيزى ازدواج کردى )؟ و اين مردم ازدواج با زنان و مردان مشرک را به خاطر اينکه حسب و نسبى معين دارند دوست مى داشتند، خداى تعالى اين آيه را فرستاد، و در آن فرمود: (کنيز با ايمان بهتر است از زن آزاد مشرک ). و نيز در آن کتاب از مقاتل روايت کرده که در ذيل جمله : «و لامة مؤ منة » گفته است : به ما چنين رسيده که منظور از امه نامبرده کنيزى از حذيفه بود که حذيفه او را آزاد کرد و با او ازدواج نمود. مولف : ميان اين روايات که در شاءن نزول آيه وارد شده منافات نيست ، چون ممکن است چند نفر با کنيز خود ازدواج کرده باشند، و مورد ملامت واقع شده باشند آنگاه اين آيه در پاسخ همه ايراد کنندگان نازل شده باشد. البته در اين ميان روايات متعارضه اى هست که در خصوص جمله «و لا تنکحوا المشرکات حتى يؤ من ...» وارد شده مبنى براينکه اين جمله ناسخ آيه : «والمحصنات من االذين اوتوا الکتاب من قبلکم »، و يا منسوخ آن است ، که ان شاء الله در تفسير سوره مائده از نظر خواننده خواهد گذشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۰ آيات ۲۲۳ - ۲۲۲ ، سوره بقره وَ يَسئَلُونَک عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فى الْمَحِيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتى يَطهُرْنَ فَإِذَا تَطهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْث أَمَرَکُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يحِب التَّوَّبِينَ وَ يحِب الْمُتَطهِّرِينَ(۲۲۲) نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَّکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنى شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لاَنفُسِکمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکم مُّلَقُوهُ وَ بَشرِ الْمُؤْمِنِينَ(۲۲۳) ترجمه آيات از تو از مساءله حيض مى پرسند بگو آن آزارى است براى زنان پس بايد که از زنان در حال حيض کناره گيرى کنيد و با ايشان نزديکى جنسى ننمائيد تا وقتى که پاک شوند پس همينکه غسل کردند مى توانيد آنطور که خدا دستورتان داده با ايشان نزديکى کنيد که خدا مردم تائب را دوست مى دارد و آنهائى را هم که در پى پاک شدن هستند دوست مى دارد.(۲۲۲) زنان شما کشتزار شمايند از هر طرف خواستيد به کشتزار خود درآئيد و در صدد پديد آوردن يادگارى و نسلى براى خود برآئيد و از خدا پروا کنيد و بدانيد که شما او را ديدار خواهيد کرد و مؤ منين را بشارت ده .(۲۲۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۱ بيان آيات وَ يَسئَلُونَک عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى ... معناى (محيض ) و (اذى ) و وجه اينکه قرآن محيض را اذى خوانده است کلمه (محيض ) مانند کلمه (حيض ) مصدر (حاضت المراءة - تحيض ) است ، و معنايش جريان خون معروفى است که صفات مخصوصى دارد، و زنان حائض آن صفات را مى شناسند، و چون اين مصدر مختص زنان است لذااسم فاعل آن را مذکر هم مى آورند، و مى گويند زن حائض ، همچنانکه مى گويند زن حامل . و کلمه (اذى ) - بطوريکه گفته اند - به معناى ضرراست ، ليکن اين حرف قابل خدشه است ، چون اگر اذيت ضرر بود، بايد صحيح باشد در مقابل نفع استعمال شود، همانطور که کلمه ضرر در مقابل کلمه نفع استعمال مى شود، و معلوم است که هيچ وقت به جاى دواى مضر نمى گوئيم : دواى موذى ، چون موذى يک معناى ديگرى غير مضر را افاده مى کند و بهمين جهت است که خداى تعالى فرموده : «لن يضروکم الا اءذى ». و اگر فرموده بود: «لن يضروکم الا ضررا» کلام فاسد مى شد، و نيز اگر کلمه (اذيت ) را به معناى ضرر بگيريم آنگاه در امثال آيه : «ان الذين يوذون الله و رسوله » و آيه : «لم توذوننى و قد تعلمون انى رسول الله اليکم » دچار اشکال مى شويم چون در اينگونه آيات کلمه (اذيت ) ظهورى در معناى ضرر ندارد، پس ظاهر اين است که کلمه (اذى ) به معناى هر عارضه اى باشد براى چيزى که ملايم با طبع آن نباشد، که اين معنا به وجهى منطبق با معناى ضرر نيز هست . و اينکه محيض رااذى خوانده ، به همان معنائى است که گفتيم ، چون خون حيض که به عادت زنان مربوط است ، از عمل خاصى حاصل مى شود که طبيعت زن در مزاج خون طبيعى زن انجام مى دهد، و مقدارى از خون طبيعى او را فاسد، و از حال طبيعى خارج نموده ، و به داخل رحم مى فرستد، تا بدين وسيله رحم را پاک کند، و يا اگر جنين در آن باشد، با آن خون جنين را غذا دهد، و يا اگر بچه بدنيا آمده ماده اصلى براى ساختن شير جهت کودک را آماده سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۲ و بنابر آن تفسيرى که کلمه (اذى ) را به معناى ضرر گرفتند، محيض را هم به معناى جمع شدن با زنان در حال حيض گرفته ، و در معناى آيه گفته اند: از تو مى پرسند آيا در چنين حالى جايز است با زنان جمع شد؟ جواب داده شده اين عمل ضرر است ، و درست هم هست چون پزشکان گفته اند: طبيعت زن در حال حيض سرگرم پاک کردن رحم ، و آماده کردن آن براى حامله شدن است ، و جماع در اين حال نظام اين عمل را مختل مى سازد، و به نتيجه اين عمل طبيعى يعنى به حمل (و به رحم زن ) صدمه مى زند. فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فى الْمَحِيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتى يَطهُرْنَ... کلمه (اعتزال ) که جمله (فاعتزلوهن ) امر از آن است ، به معناى عزلت گرفتن ، و دورى گزيدن از معاشرت است ، و نيز وقتى گفته مى شود: (عزلت نصيبه )، معنايش اين است که من سهم او را مشخص نموده ، و از ساير سهام جدا کردم ، و کنار گذاشتم و کلمه (قرب ) در مقابل کلمه (بعد) است ، و اين کلمه هم به خودى خود متعدى مى شود، و هم با حرف (من )، و مراد از اعتزال ترک نزديکى از محل خون است ، که بيانش خواهد آمد. آراء طوائف و مذاهب مختلف در مساءله محيض و رعايت اعتدال در نظريه اسلام در اين باره طوائف مختلف مردم در مساءله محيض آراء و مذاهبى مختلف دارند، يهود در اين مساءله شدت عمل به خرج مى داد، و در حال حيض زنان ، حتى از غذا و آب و محل زندگى و بستر زنان دورى مى کرد، و در تورات نيز احکامى سخت درباره زنان حائض و کسانى که در محل زندگى و در بستر و غيره با ايشان نزديکى مى کنند وارد شده . و اما نصارا، در مذهب ايشان هيچ حکمى درباره اجتماع با زنان حائض ، و نزديک شدن به ايشان نيامده ، و اما مشرکين عرب ، آنان نيز دراين باره هيچ حکمى نداشتند، جز اينکه ساکنين مدينه و دهات اطراف آن ، از اين کار اجتناب مى کردند، و اين بدان جهت بود که آداب و رسوم يهوديان در ايشان سرايت کرده بود، و همان سخت گيريهاى يهود را در معاشرت با زنان حائض معمول مى داشتند، و اما عربهاى ديگر، چه بسا اين عمل را مستحب هم مى دانستند، و مى گفتند جماع با زنان در حال حيض باعث مى شود فرزندى که ممکن است پديد شود خونخوار باشد، و خونخوارى در ميان عشاير صحرانشين صفتى پسنديده بوده است . و به هر حال پس اين که فرمود: (از زنان در حال حيض کناره گيرى کنيد) هر چند ظاهرش امر به مطلق کناره گيرى است همانطور که يهوديان مى گفتند، و هر چند که براى تاءکيد اين ظاهر بار دوم هم فرمود:«و لا تقربوهن »، و ليکن جمله : «فاتوهن من حيث امرکم الله »، با در نظر داشتن اينکه منظور از (آنجائى که خدا دستور داده ) همان مجراى خون است ، که در آخر آيه است ، خود قرينه است بر اينکه جمله : (فاعتزلوا)، و جمله دوم يعنى «و لا تقربوهن » جنبه کنايه دارند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۳ نه تصريح ، و مراد از آمدن زنان و نزديکى با ايشان نزديکى از محل خون است فقط، نه مطلق مخالطت و معاشرت ، و نه مطلق تمتع و لذت گيرى از آنان . پس معلوم شد اسلام در مساءله حيض زنان راه وسط را اتخاذ کرده ، راهى ميانه در بين تشديد تمامى که يهود اتخاذ کرده ، و در بين اهمال مطلقى که نصارا پيش گرفته اند، و آن راه ميانه اين است که مردان در هنگام عادت زنان از محل ترشح خون نزديکى نکنند، و تمتعات غير اين را مى توانند ببرند، و در جمله : (فى المحيض ) اسم ظاهر در جاى ضمير به کار رفته چون مى توانست بفرمايد: «فاعتزلوا النساء فيه » و نکته اين تبديل اين است که منظور از محيض اول معناى مصدرى کلمه است ، و از محيض دوم زمان حيض است ، پس کلمه دوم غير کلمه اول است ، و اگر ضمير مى آورد، قهرا به مرجعى بر مى گشت که معناى آن منظور نبود. حَتى يَطهُرْنَ فَإِذَا تَطهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْث أَمَرَکُمُ اللَّهُ کلمه (طهارت - پاکى ) که در مقابلش کلمه (نجاست - پليدى ) قرار دارد از کلماتى است که معنايش در ملت اسلام داير است ، و احکام و خواصى براى آنها تشريع شده ، و قسمت عمده اى از مسائل دينى را تشکيل مى دهد، و اين دو کلمه به خاطر اينکه بسيار بر سر زبانها است ، حقيقتى شرعى و يا حداقل حقيقت متشرعه اى گرديده است که معناى اين دوجور حقيقت در فن اصول بيان شده . معناى طهارت و بررسى منشاء پيدايش مفهوم طهارت و نجاست در بين مردم و اما معناى طهارت ، چيزى است که همه مردم با وجود اختلافى که در زبانهايشان هست مى دانند، و از همينجا بايد دانست که طهارت از آن معانى است که اختصاص به يک قوم و دو قوم يا يک عصر و دو عصر ندارد، بلکه تمامى انسانها در زندگى خود با آن سروکار دارند. چون اساس زندگى بر تصرف در ماديات ، و بوسيله آنها رسيدن به هدفهاى زندگى است ، بايد از ماديت استفاده کند تا به مقاصد زندگى خود برسد، آرى انسان هر چه را که مى خواهد و طبعش متمايل به آن مى شود بدين جهت است که در آن فايده و خاصيتى سراغ دارد، و به خاطر آن فايده به سوى آن چيز جذب مى شود، و از همه فوايدى که آدمى دارد، فايده هاى مربوط به تغذى و توليد دامنه دارتر است ، و با خيلى چيرها سروکار دارد. و اين چيرهائى که مورد استفاده خوردن و توليد واقع مى شود، گاهى مورد هجوم عوارضى واقع مى شود، که آن صفات رغبت انگيزش را که بيشتر رنگ و بو و طعم است از دست مى دهد، و ديگر انسان به آن چيرها رغبتى پيدا نمى کند، بلکه طبع آدمى از آن متنفر مى شود، آن حالت اولى طهارت ، و حالت دومى نجاست ، ناميده مى شود پس طهارت و نجاست دو صفت وجودى است که در اشيا هست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۴ اگر صفت اولى در چيزى وجود داشت ، و مايه رغبت انسان در آن شد، آن چيز طاهر است و اگر صفت دومى پيدا شد، آن چيز پليد است . واولين بارى که انسان متوجه اين دو معنا شد، در محسوسات به آن برخورد، آنگاه آن دو را در معقولات هم استعمال کرد، و لفظ در هر دو جور طهارت و نجاست بکار برد، چه طهارت و نجاست مادى و محسوس ، و چه طهارت و نجاست معنوى مثلا طهارت حسب و نسب ، و طهارت در عمل ، و طهارت در اخلاق ، و عقايد، و اقوال ، و نجاست در آنها. کلماتى که بر طهارت و نجاست مادى و معنوى دلالت دارند، و اينکه اسلام هر دو قسم طهارت و نجاست را معتبر شمرده است اين خلاصه گفتارى است که در معناى طهارت و نجاست از ديدگاه مردم بايد دانست ، و اما نظافت ، و نزاهت ، و قدس ، و سبحان ، الفاظى هستند که از نظر معنا با لفظ طهارت نزديکند، چيزى که هست نظافت به معناى طهارتى است که بعد از پليدى در چيزى حاصل مى شود، (مثلا لباس بعد از شسته شدن نظيف مى شود، و بهمين جهت ) کلمه نظافت بخصوص در محسوسات استعمال مى شود. و اما کلمه (نزاهت ) در اصل به معناى دورى بوده ، و اگر در طهارت استعمال شود، بطور استعاره استعمال شده است . و کلمه (قدس ) و (سبحان ) تنها مخصوص طهارت معنوى است . و همچنين کلمات (قذارت ) و (رجس ) قريب المعناى با کلمه (نجاست ) است . ليکن قذارت در اصل به معناى دورى بوده : مثلا مى گفتند: (ناقه قذور)، يعنى شترى که ، هميشه از گله شتران دورى مى کند، و يا مى گفتند: (رجل قاذوره ) يعنى مردى که به خاطر بدخلقيش با مردم نمى جوشد، و از مردم دورى مى کند و حاضر نيست با آنان يک جا جمع شود، و (رجل مقذر) با فتحه ميم ، يعنى مردى که مورد نفرت و اجتناب مردم است . و نيز مى گفتند: (قذرت الشى ء)، و يا (تقذرت الشى ء)، و يا (استقذرت الشى ء) که در هر سه عبارت معنا اين است که من از فلان چيز بدم مى آيد، و بنابراين استعمال قذارت در معناى نجاست در اصل استعمالى مجازى بوده چون نجاست هر چيزى مستلزم آن است که انسان از آن دورى کند. و همچنين کلمه (رجس )، و کلمه (رجز) به کسره را، و گويا اصل در معناى رجز هول و وحشت بوده ، پس دلالت آن بر نجاست نيز به استعاره است . و اسلام معناى طهارت و نجاست را معتبر شمرده ، و همچنين طهارت و نجاست مادى و معنوى هر دو را پذيرفته ، بلکه در معارف کليه و در قوانين مقرره نيز سرايت داده ،بعضى قوانين را طاهر، و بعضى را نجس خوانده ، از آن جمله مى فرمايد: «و لا تقربوهن حتى يطهرن » که منظور از اين طهارت پاکى از حيض است ، رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه