المیزان جلد۲ بخش۳۰
معانى کلمات فهم ، فقه ، درايت ، فکر و راءى
اما کلمه «فهم » به معناى آن است که ذهن آدمى در برخورد با خارج به نوعى عکس العمل نشان داده و صورت خارج را در خود نقش کند.
و کلمه «فقه » به معناى آن است که فهم ، يعنى همان صورت ذهنى را بپذيرد، و در پذيرش و تصديق آن مستقر شود.
و کلمه درايت به معناى فرو رفتن در اين نقش و دقت در آن براى درک خصوصيات و اسرار و مزاياى نهفته آن است ، و به همين جهت ، اين کلمه در مقام بزرگداشت و تعظيم به کار مى رود، همچنانکه مى بينيم در آيات شريفه «الحاقه ما الحاقه و ما ادريک ما الحاقه » و آيات «انا انزلناه فى ليلة القدر و ما ادريک ما ليلة القدر» استعمال شده ، مى فهماند که تشخيص خصوصيات و اسرار قيامت و اسرار ليلة القدر امرى عظيم است که کسى قادر به درک آن نيست و اما يقين عبارت است از اينکه همان درک ذهنى آنچنان قوت و شدت داشته باشد که ديگر قابل سستى وزوال نباشد.
و کلمه «فکر» به معناى نوعى سير و مرور بر معلومات موجود حاضر در ذهن است ، تا شايد از مرور در آن ، و يک بار ديگر در نظر گرفتن آن ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۳
مجهولاتى براى انسان کشف شود. و کلمه «راى » به معناى تصديقى است که از همان فکر و تجديد نظر در مطالب حاضر در ذهن پيدا مى شود، چيزى که هست بيشتر در علوم عملى که پيرامون آنچه «بايد کرد» و آنچه نبايد کرد، بحث مى کند، استعمال مى شود، نه در علوم نظرى که مربوط است به امور تکوينى . کلمات سه گانه «قول » و «بصيرت » و «افتاء» هم نزديک به همين معنا را مى دهد، با اين تفاوت که استعمال «قول » در تصديق حاصل از فکر، استعمال در معناى لغوى آن (گفتن ) نيست ، بلکه تقريبا شبيه به استعمال مجازى و استعارى و از قبيل بکار بردن لازم در مورد ملزوم است ، چون قول در هر چيز، بعد از آن است که اعتقاد به آن پيدا شده باشد، پس استعمال قول در خود اعتقاد، استعمال لازم در مورد ملزوم است .
معانى کلمات زعم ، علم ، حفظ، حکمت ، خبرت و شهادت
و اما کلمه «زعم » به معناى تصديق مطلب است ، تصديق از اين حيث که مطلب نامبرده صورتى است در ذهن ، حال يا اين تصديق شصت در صد باشد، و يا صد در صد. (پس کلمه نامبرده هم در مورد ظن استعمال مى شود و هم در مورد قطع و جزم ).
و کلمه «علم » همانطور که گفتيم به معناى احتمال صد در صد است ، بطورى که حتى يک در صد هم احتمال خلاف آن داده نمى شود.
و کلمه «حفظ» به معناى ضبط کردن صورت آن چيزى است که براى ما معلوم شده است ، بطورى که هيچ دگرگونى و تغييرى در آن پيدا نشود.
و کلمه «حکمت »، به معناى صورت علميه است ، اما از اين جهت که مطلبى محکم و استوار است .
و کلمه «خبرت » به معناى اين است که شخص خبره صورت علميه اى را که در ذهن دارد آنچنان بدان احاطه داشته باشد که بداند از مقدمات آن چه نتائجى بر آن مترتب مى شود.
و کلمه «شهادت »، به معناى ديدن و رسيدن به عين يک چيز و يا يک صحنه است ، حال يا به حس ظاهرى مانند «ديدن »، «شنيدن »، «بوئيدن »، و «لمس محسوسات »، و يا به حس باطن مانند «مشاهده »، «درک يقينى وجدانيات »، درک اين که مثلا (من ميدانم و اراده و محبت و بغض و نظائر آن را دارم ).
همه الفاظى که تاکنون معنا کرديم به غير از پنج لفظ اخير تا حدى سر و کار با ماده و حرکت و دگرگونى دارند، و به همين جهت در مورد خداى تعالى استعمال نمى شوند، مثلا گفته نمى شود: خداى تعالى ظن مى کند و مى پندارد، و يا خيال مى کند و يا مى فهمد، و يا تفقه مى کند و...
و اما الفاظ پنجگانه اخير از آنجائى که مستلزم نقص و فقدانى نيست ، در مورد خداى سبحان نيز به کار مى رود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۴
همچنانکه مى بينيم در آيات زير بکار رفته «و الله بکل شى ء عليم » و «ربک على کل شى ء حفيظ» «والله بما تعملون خبير» «انه هو العليم الحکيم » «انه على کل شى ء شهيد».
تشويق مردم به احسان و فضل نسبت به يکديگر در روابط بين خود درباره عقل و خردمندى انسان
حال به بحثى که داشتيم برگشته و مى گوئيم : لفظ «عقل » همانطور که توجه فرموديد از اين باب بر ادراک اطلاق مى شود که در ادراک عقد قلبى به تصديق هست و انسان را به اين جهت عاقل مى گويند، و به اين خصيصه ممتاز از ساير جانداران مى دانند که خداى سبحان انسان را فطرتا اينچنين آفريده که در مسائل فکرى و نظرى حق را از باطل ، و در مسائل عملى خير را از شر، و نافع را از مضر تشخيص دهد، چون از ميان همه جانداران او را چنين آفريده که در همان اول پيدا شدن و هست شدن خود را درک کند و بداند که او، اوست و سپس او را به حواس ظاهرى مجهز کرده تا به وسيله آن ، ظواهر موجودات محسوس پيرامون خود را احساس کند، ببيند و بشنود و بچشد و ببويد و لمس کند و نيز او را به حواسى باطنى چون : «اراده »، «حب »، «بغض »، «اميد»، «ترس » و امثال آن مجهز کرده تا معانى روحى را به وسيله آنها درک کند، و به وسيله آن معانى ، نفس او را با موجودات خارج از ذات او مرتبط سازد و پس از مرتبط شدن ، در آن موجودات دخل و تصرف کند، ترتيب دهد، از هم جدا کند، تخصيص دهد و تعميم دهد و آنگاه در آنچه مربوط به مسائل نظرى و خارج از مرحله عمل است ، تنها نظر دهد و حکم کند، و در آنچه که مربوط به مسائل عملى است و مربوط به عمل است حکمى عملى کند، و ترتيب اثر عملى بدهد و همه اين کارهائى را که مى کند بر طبق مجرائى مى کند که فطرت اصلى او آن را تشخيص داده ، و اين همان عقل است .
ليکن بسا مى شود که يکى يا چند قوه آدمى بر ساير قوا غلبه مى کند و کورانى و طوفانى در درون به راه مى اندازد، مثلا درجه شهوتش از آن مقدارى که بايد باشد تجاوز مى کند، و يا درجه خشمش بالا مى رود، (و به حکم اين که گفته اند: حقيقت سرابى است آراسته - هوا و هوس گرد برخاسته ) چشم عقلش نمى تواند حقيقت را درک کند، در نتيجه حکم بقيه قواى درونيش باطل و يا ضعيف مى شود، و انسان از مرز اعتدال يا به طرف وادى افراط، و يا به طرف وادى تفريط سقوط مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۵
آن وقت عقل آدمى نظير آن قاضى مى شود که بر طبق مدارک باطل و شهادتهاى کاذب و منحرف و تحريف شده ، حکم مى کند، يعنى در حکمش از مرز حق منحرف مى شود، هر چند که خيلى مراقب است به باطل حکم نکند، اما نمى تواند. چنين قاضى اى در عين اينکه در مسند قضا نشسته ، قاضى نيست .
انسان عاقل هم در مواردى که يک يا چند تا از غرائز و اميال درونيش طغيان کرده يا عينک محبت به چشم عقل خود بسته ، و يا عينک خشم ، يا ترس زياده از حد، يا اميد بيجا، يا حرص ، يا بخل ، يا تکبر، در عين اينکه هم انسان است و هم عاقل نمى تواند به حق حکم کند، بلکه هر حکمى که مى کند باطل است ، ولو اينکه (مانند معاويه ها) حکم خود را از روى عقل بداند، اما اطلاق عقل به چنين عقلى ، اطلاق به مسامحه است و عقل واقعى نيست ، براى اينکه آدمى در چنين حالى از سلامت فطرت و سنن صواب بيرون است .
در قرآن ، مراد از تعقل ادراک تواءم با سلامت فطرت است ، نه تعقل تحت تاءثير غرائز و اميال نفسانى
و خداى عزوجل هم ، کلام خود را بر همين اساس ادا نموده و عقل را به نيروئى تعريف کرده که انسان در دينش از آن بهره مند شود، و به وسيله آن راه را به سوى حقائق معارف و اعمال صالحه پيدا نموده و پيش بگيرد، پس اگر عقل انسان در چنين مجرائى قرار نگيرد، و قلمرو علمش به چهار ديوار خير و شرهاى دنيوى محدود گردد، ديگر عقل ناميده نمى شود، همچنانکه قرآن کريم از خود چنين انسانهائى حکايت مى کند که در قيامت ميگويند: «لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فى اصحاب السعير» اگر ما مى شنيديم و تعقل مى کرديم ديگر از دوزخيان نمى بوديم .
و نيز فرموده : «افلم يسيروا فى الارض فتکون لهم قلوب يعقلون بها، او آذان يسمعون بها فانها لا تعمى الابصار و لکن تعمى القلوب التى فى الصدور» چرا در زمين سير نکردند تا داراى دلهائى شوند که با آن تعقل کنند، و يا گوش هائى که با آن بشنوند؟ آخر تاريک شدن چشم سر، کورى نيست ، اين چشم دل است که کور مى شود، دلهائى که در سينه ها است .
پس اين آيات همانطور که ملاحظه گرديد کلمه عقل را در علمى استعمال کرده که انسان خودش بدون کمک ديگران به آن دست يابد، و کلمه سمع را در علمى بکار برده که انسان به کمک ديگران آن را به دست مى آورد، البته با سلامت فطرت در هر دو براى اينکه مى فرمايد آن عقل ، عقلى است که با دل روشن تواءم باشد نه با دل کور.
و نيز فرموده : «ومن يرغب عن ملة ابراهيم الا من سفه نفسه » و چه کسى از ملت ابراهيم که دين فطرى است روى مى گرداند بجز کسيکه خود را سفيه و نادان کرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۶
در سابق هم گفتيم که آيه شريفه ، به منزله عکس نقيض است ، براى آن حديثى که مى فرمايد: «العقل ما عبد به الرحمن ...» عقل آن است که به وسيله آن خداى رحمان پرستش شود...
پس از همه آنچه تا اينجا گفتيم اين معنا روشن گرديد که مراد از عقل در کلام خداى تعالى آن ادراکى است که با سلامت فطرت براى انسان دست دهد، و اينجا است که معناى جمله : «کذلک يبين الله لکم آياته لعلکم تعقلون » به خوبى روشن مى شود، چون در اين جمله بيان خدا مقدمه تماميت علم است ، و تماميت علم هم مقدمه عقل و وسيله اى به سوى آن است ، همچنانکه در جاى ديگر نيز فرموده : «وتلک الامثال نضربها للناس و ما يعقلها الا العالمون » همه اين مثل ها را براى انسان مى زنيم ، ولى وى آنها را تعقل نمى کند، مگر کسانيکه عالم باشند.
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات طلاق )
در سنن ابى داود از اسماء انصاريه بنت يزيد بن سکن روايت کرده که گفت : در زمان رسول خدا همسرم مرا طلاق داد، و تا آن ايام زن مطلقه عده نداشت ، در همان روزهائى که من مطلقه شدم حکم عده طلاق نازل شد، که مى فرمود: «والمطلقات يتربصن بانفسهن ثلاثه قروء»، پس به حکم اين حديث «اسماء انصاريه » اولين زنى است که بر آيه مربوط به عده طلاق عمل کرده است .
و در تفسير عياشى در ذيل آيه «والمطلقات يتربصن بانفسه ن ثلاثه قروء»، از زراره روايت آمده که گفت : من از ربيعة الراى شنيدم که مى گفت : يکى از نظرات من اين است که منظور از قرء هايى که خداى تعالى در قرآن نام برده همان طهر و پاکى بين دو حيض است نه خود حيض ، من وقتى اين را از ربيعه شنيدم به خدمت امام ابى جعفر (عليه السلام ) شرفياب شده جريان را به عرض آن حضرت رساندم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۷
فرمود: ربيعه اين حرف را به راى خود نزده بلکه از على (عليه السلام ) به او رسيده ، عرضه داشتم : خدا شايسته ات بدارد مگر راى على (عليه السلام ) اين بوده ؟ فرمود بله آن جناب قرء را طهر و پاکى از حيض مى دانسته که در آن حال خون در رحم جمع مى شود چون قرء به معناى جمع شدن است . و اين جمع شدن خون همچنان ادامه دارد تا ناگهان سرازير مى شود و حالت حيض پديد مى آورد.
عرضه داشتم خدا شايسته ات بدارد، اگر مردى همسر خود را قبل از آنکه با او جماع کرده باشد در حالت طهارت زن و در حضور دو شاهد عادل طلاق دهد آيا او نيز بايد عده نگه دارد؟ با اينکه شوهر به او نزديکى نکرده ؟ فرمود بله ، وقتى داخل حيض سوم شد عده اش تمام شده و مى تواند شوهر کند...
مولف : اين معنا به چند طريق از آن جناب نقل شده ، و اينکه زراره بعد از کلام امام که فرمود: ربيعه اين حرف را به راى خود نزده بلکه از على (عليه السلام ) به او رسيده است ، پرسيده بود خدا شايسته ات بدارد مگر راى على (عليه السلام ) اين بوده ، از اين جهت بوده که در بين اهل سنت معروف شده بود که راى على (عليه السلام ) اين است که منظور از «قروء» حيض ها است ، نه طهرها و پاکى ها، به شهادت روايتى که در تفسير الدر المنثور آمده و از شافعى و عبد الرزاق و عبد بن حميد و بيهقى از على بن ابيطالب (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: شوهر زن مطلقه مى تواند به او رجوع کند، تا زمانى که از حيض سوم غسل نکرده باشد، بعد از آن ديگر نمى تواند رجوع کند، و بر همه مردان حلال است که با وى ازدواج کنند.
ولى ائمه اهل بيت منکر اين نسبت هستند و به آن نسبت مى دهند که فرموده : «قرءها» عبارتند از پاکى و طهرها، نه حيض ها، همچنانکه در روايت ربيعه هم همين را به آنجناب نسبت دادند، البته اين نظريه را به عده اى ديگر از اصحاب مانند زيد بن ثابت و عبد الله بن عمر و عايشه نسبت داده اند، و از ايشان روايت هم کرده اند.
و در مجمع البيان از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده ، که در ذيل جمله «و لا يحل لهن ان يکتمن ما خلق الله فى ارحامهن »، فرمود: منظور حمل است و حيض .
و در تفسير قمى آمده است که خداى تعالى سه چيز را به خود زنان واگذار کرده (که خود آنان بايد طبق واقع از آنها خبر دهند، زيرا اين چند چيز امورى است که به غير خود زن کسى از آن خبردار نمى شود، تا بر طبق آن شهادت دهد) و آن عبارت است از پاکى و حيض و حاملگى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۸
و نيز در همان تفسير آمده که امام (عليه السلام ) در ذيل جمله «وللرجال عليهن درجه » فرمود: حق مردان بر زنان بيشتر است از حقى که زنان بر مردان دارند.
مولف : اين مطلب با تساوى حقوق زن و مرد منافات ندارد، به همان بيانى که در ذيل جمله نامبرده گذشت .
و در تفسير عياشى در ذيل آيه «الطلاق مرتان فامساک بمعروف ، او تسريح باحسان » از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: خداى تعالى تا دو نوبت طلاق دادن زن را براى مرد جائز دانسته ، بار سوم که او را به خانه آورد يا بايد به خوبى نگه دارد، و يا به احسان او را تسريح و رها کند، که رها کردن به احسان ، همان طلاق سوم است .
و در تهذيب از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: «طلاق سنت » اين است که مردى همسرش را طلاق دهد، البته در حالى که زن در حال حيض نباشد، و در آن پاکى با وى جماع هم نکرده باشد، آنگاه به او رجوع نکند تا سه پاکى اش تمام شود، وقتى سه دوره از پاکى او تمام شد ديگر رابطه اى بين آن دو نمى ماند آن وقت همسرش يکى از مردانى خواهد بود که اگر خواست از او خواستگارى کند، و اگر پذيرفت مى تواند دوباره با وى ازدواج کند و اگر نخواست نمى کند و اما اگر خواست قبل از تمام شدن پاکى هايش به او رجوع کند، دو نفر را بر رجوع خود شاهد گيرد و رجوع مى کند که در اين صورت با اينکه طلاقش داده بود باز زن اوست ...
حکمت تحريم رجوع بعد از طلاق سوم
و در کتاب فقيه از حسن بن فضال روايت آمده است که گفت : من از حضرت رضا (عليه السلام ) پرسيدم علت اين که مرد بعد از طلاق سوم نمى تواند در عده رجوع کند، چيست ؟ فرمود: خداى عزوجل براى دو نوبت اجازه طلاق به مردان داده ، و فرموده : «الطلاق مرتان فامساک بمعروف او تسريح باحسان »، و منظور از تسريح ، طلاق سوم است ، که بعد از آن ديگر نمى تواند با همسرش ازدواج کند، براى اينکه نافرمانى خدا را کرده ، چون خداى تعالى طلاق را دوست نمى دارد و اگر ازدواج با همسر مطلقه را بعد از طلاق سوم تحريم کرده ، علتش اين است که نخواسته مردم امر طلاق را سبک بشمارند و با طلاقهاى پى درپى زنان را اذيت کنند...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۷۹
مولف : مذهب ائمه اهل بيت (عليه السلام ) بطورى که شيعه روايت کرده اين است که طلاق با يک لفظ و يا در يک مجلس ، فقط يک طلاق است ، هر چند که گفته باشد: «طلقتک ثلاثا» - من سه بار طلاقت دادم ، و اما اهل سنت و عامه رواياتشان مختلف است ، بعضى از آن روايات دلالت دارد بر اينکه سه طلاق به حساب مى آيد و چه بسا که اهل سنت همين نظريه را از على و جعفر بن محمد (عليهماالسلام ) هم روايت کرده اند.
درباره وقوع سه طلاق با يک لفظ يا در يک مجلس از نظر خاصه و عامة
و ليکن از بعضى ديگر از روايات آنان که صاحبان صحاح مانند مسلم و نسائى و ابى داود و غير ايشان نقل کرده اند بر مى آيد که واقع شدن سه طلاق با يک لفظ چيزى بوده که عمر (خليفه دوم ) آن را در سال دوم و يا سوم خلافت خويش وضع نمود، از آن جمله در تفسير الدر المنثور است که عبد الرزاق و مسلم و ابو داود و نسائى و حاکم بيهقى از ابن عباس روايت کرده اند که گفت : طلاق در يک جلسه ، در زمان رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و ابى بکر و دو سال از خلافت عمر يک طلاق بود (هر چند که در يک جلسه مى گفتند «تو راسه طلاقه کردم »)، بعد از دو سال عمر در باره اين مساله گفت : مردم درباره طلاق که شارع براى آنها مهلت قرار داده بود از من مى خواهند که به عجله انجام شود، و چه خوب است ما خواسته آنان را امضا کنيم ، و امضا کرد.
و در سنن ابى داود از ابن عباس روايت کرده که گفت : عبد يزيد پدر رکانه ، مادر رکانه را طلاق داد، و زنى از قبيله مزينه گرفت ، آن زن نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) آمد و عرضه داشت : همانطور که اين يک موى من (موئى از سر خود گرفته بود) به درد موى ديگر نمى خورد، عبد يزيد هم براى من مثل همان است ، (کنايه از اين است که او مردى ندارد) پس بين من و او جدائى بينداز.
رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) را غيرت گرفت و رکانه و برادرانش را خواند آنگاه به اهل مجلس خود فرمود: به نظر شما آيا اين پسر از نظر فلان و فلان شباهتى به عبد يزيد دارد، و آيا اين پسر ديگر از نظر فلان و فلان شبيه عبد يزيد نيست ؟ همه گفتند بله پس رو کرد به عبد يزيد و فرمود اين زن مزينه اى را طلاق بده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۰
او هم طلاق داد، بعد فرمود به همسر اول خود ام رکانه رجوع کن ، عرضه داشت آخر من گفته ام تو را سه طلاقه کردم ، فرمود: مى دانم ، ولى در عين حال رجوع کن ، آنگاه اين آيه را تلاوت کرد: «يا ايها النبى اذا طلقتم النساء فطلقوهن لعدتهن ».
(اين حديث به توضيحى مختصر نيازمند است ، و آن اين است که عقد نکاح در چند جا از ناحيه زن قابل فسخ است ، و زن بدون احتياج به طلاق شوهر مى تواند عقد را فسخ کند، يکى از آن موارد عارضه عنن يعنى قيام نکردن آلت تناسلى مرد است ) «مترجم »
رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) از ادعاى آن زن مزينه اى چنين فهميد که مى خواهد بگويد، عبد يزيد به چنين عارضه اى مبتلا است ، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) براى اينکه اثبات کند که در او چنين عارضه اى هست يا نه ، فرزندان عبد يزيد را خواند، و همه حضار در مجلس شهادت دادند که از نظر قيافه ، اين اشخاص فرزندان عبد يزيد هستند پس معلوم شد عبد يزيد عنن نداشته و گرنه داراى فرزند نمى شد، در نتيجه ، نزديکى نکردنش با همسر جديدش از بى ميلى بوده ، (روايات ديگرى که اين قصه را نقل کرده اند و در کنزالعمال و غيره آمده و ذيلا از نظر خواننده مى گذرد، مؤ يد اين معنا است ، چون در آنها آمده که عبد يزيد از طلاق همسرش سخت اندوهناک بوده است ).
بدين جهت بود که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) دستور داد زن جديدش را طلاق بدهد و در تفسير الدر المنثور از بيهقى از ابن عباس روايت کرده که گفت : رکانه همسرش را در يک مجلس سه طلاقه کرد، بعد پشيمان شد، و از دورى او سخت اندوهناک گرديده و جريان را از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) پرسيد. حضرت پرسيد، چه جور طلاقش دادى ؟ عرضه داشت : در يک مجلس سه طلاقه اش کردم ، حضرت فرمود خيلى خوب پس يک بار او را طلاق داده اى ، و اگر مى خواهى رجوع کنى همين اکنون رجوع کن ، به همين جهت فتواى ابن عباس اين بود که طلاق تنها در هنگام پاکى صحيح است ، و طلاق سنتى هم که خدا بدان امر کرده و فرموده : «فطلقوهن لعدتهن »، همين است .
مترجم : در اين روايت دو سؤ ال هست :
اول اينکه : چرا در روايت بالا به نقل سنن ابى داود قصه مربوط به پدر رکانه يعنى عبد يزيد بود، و در نقل الدر المنثور مربوط به خود رکانه آمده ؟ جواب اين سؤ ال اين است که اولا من در الدر المنثور در تفسير آيه مورد بحث و آيه سوره طلاق چنين نقلى نيافتم ، و تنها همان روايت ابى داود آمده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۱
و ثانيا اگر در جاى ديگر در الدر المنثور نقل شده علت اينکه قصه را مربوط به رکانه دانسته به احتمال قوى اين است که وى بعد از نقل روايت قبلى گفته است : اين روايت صحيح نيست ، چون عبد يزيد اسلام را درک نکرده ، و قبل از اسلام فوت کرده بود. سؤ ال دوم اين است که : چطور الدر المنثور بعد از نقل حديث ، مسئله طلاق در پاکى را نتيجه آن دانسته ، و به آيه «فطلقوهن لعدتهن »، استشهاد کرده ؟ جوابش اين است که به حکم روايات شيعه و سنى ، طلاق سنت که آيه نامبرده ناظر به آن است ، آن طلاقى است که شرائط صحت را داشته باشد و يکى از اين شرائط اين است که شوهر طلاق را در طهرى واقع سازد که در آن پاکى با وى جماع نکرده باشد (پايان سخن مترجم ).
مولف : اين معنا در روايات ديگر نيز آمده ، و بحث در اينکه عمر به چه مجوزى سه طلاقه را در يک مجلس اجازه داده است ، نظير آن بحثى است که در مسئله متعه حج گذشت .
بعضى از مفسرين و يا فقها در باره واقع نشدن سه طلاق در يک مجلس استدلال کرده اند به آيه الطلاق مرتان و گفته اند که دو نوبت و سه نوبت طلاق بر طلاق در يک مجلس که بگوئى : «من تو را سه طلاقه کردم »، صادق نيست ، همچنانکه همين صادق نبودن در مورد لعان (نفرين کردن ) مورد اتفاق همه است ، که بايد هر يک از شوهر و زن چهار مرتبه خدا را شاهد بگيرند که تفصيلش در سوره نور در جلد ۲۹ اين کتاب خواهد آمد.
و در مجمع البيان در ذيل جمله «او تسريح باحسان »، گفته در اينکه منظور از آن چيست دو قول است ، يکى اينکه منظور، طلاق بار سوم است ، دوم اينکه منظور اين است که زن در حال عده را به حال خود بگذارند تا از عده در آيد، نقل از سدى و ضحاک ، و اين معنا از امام باقر و امام صادق (عليه السلام ) نيز روايت شده است .
رواياتى در مورد طلاق خلع و مبارات
مولف : اخبار همانطور که ملاحظه مى کنيد در معناى جمله نامبرده مختلف است .
و در تفسير قمى در ذيل جمله «و لا يحل لکم ان تاخذوا مما آتيتموهن شيئا الا ان يخافا الا يقيما حدود الله ...»، از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود:
طلاق «خلع » اين نيست که زن را آنقدر شکنجه دهى تا بگويد مهرم حلال و جانم آزاد، بلکه اين در وقتى است که زن بگويد هيچ سوگندى که براى تو مى خورم راست نمى گويم ، و به آن وفا نمى کنم ، و از اين به بعد بدون اجازه ات از خانه بيرون مى روم ، و مرد اجنبى را به بسترت راه مى دهم ، و از جنابتى که از جماع تو حاصل شود غسل نمى کنم ، و يا بگويد هيچ امرى را از تو اطاعت نمى کنم ، تا طلاقم دهى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۲
اگر اين را گفت ، آن وقت بر شوهر حلال مى شود آنچه مهر به او داده ، پس بگيرد، و يا علاوه بر آن مقدارى هم از مال زن را که زن قادر بر آن است طلب کند، و با رضايت طرفين در طهرى که با او جماع نکرده طلاقش دهد، در حالى که شهود هم حاضر باشند، در چنين شرايطى طلاق بائن خواهد بود، هر چند که يک طلاق است ، و ديگر شوهر نمى تواند در عده رجوع کند، و بعد از عده ، او هم مانند سايرين يک خواستگار است ، اگر زن راضى شد دوباره خود را به عقد او در مى آورد، و اگر خواست در نمى آورد، پس اگر خود را به عقد او در آورد، نزد شوهر دو طلاق ديگر محل دارد، و جا دارد که شوهر بر زن شرط کند، آن شرطى را که صاحب مبارات مى کند.
مترجم : (فرق طلاق مبارات با طلاق خلع اين است که در طلاق خلع تنها زن طالب جدائى است ، و به همين جهت مرد مى تواند هم مهرى را که داده پس بگيرد، و هم چيزى از مال زن را مطالبه نموده بگويد: اگر فلان چيز را به من بدهى طلاقت مى دهم ، ولى در طلاق مبارات هر دو طالب جدائى هستند، و به همين جهت شوهر نمى تواند علاوه بر پس گرفتن مهر چيز ديگرى را طلب کند).
در مبارات ، مرد شرط مى کند که اگر دوباره ، به مهريه ات برگردى و آنرا طلب کنى من هم به همسرى تو برمى گردم .
و يا بگويد اگر تو چيزى از آنچه را که به من داده اى در خواست کنى من هم به همسرى تو بر مى گردم .
و نيز فرمود: طلاق خلع و مبارات و تخيير تنها و تنها در حال پاکى بدون جماع ، و با شهادت دو نفر شاهد عادل صحيح است ، و زنى که به خلع مطلقه شده اگر شوهر ديگرى اختيار کند و از او هم طلاق بگيرد بر شوهر اول حلال است که با وى ازدواج کند.
و نيز فرمود: مردى که زنش را به طلاق خلع يا مبارات طلاق داده نمى تواند در عده رجوع کند، مگر اينکه زن پشيمان شود، آن وقت مى تواند آنچه گرفته به او برگرداند و رجوع کند.
مترجم : (در اين حديث کلمه تخيير آمده بود که لازم است معنا شود، بعد از آنکه آيه شريفه «ياايها النبى قل لازواجک ...» نازل شد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) همسران خود را در ماندن در همسرى آنجناب و طلاق خود دادن و رفتن مخير کرد، برادران اهل سنت به اتفاق به اين آيه استناد کرده اند که شوهر مى تواند زن خود را مخير کنيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۳
و همينکه گفت تو مخيرى ، اگر زن هم راضى بوده ، در حقيقت طلاق واقع شده ، ولى مذهب اماميه اين است که اين حکم مخصوص رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، و روايت بالا هر چند از امام صادق (عليه السلام ) است ، ليکن به خاطر معارضه و مخالفتش با رواياتى ديگر مورد قبول و عمل قرار نگرفته است ).
معناى خلع از زبان امام باقر (ع ) و بيان اولين خلعى که در اسلام واقع شده است
و در فقيه از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: آنگاه که زن به شوهرش صريح ؛ بگويد: «ديگر هيچ دستورى را از تو اطاعت نمى کنم » حال چه اينکه توضيح هم بدهد و چه ندهد براى مرد حلال است با گرفتن چيزى از او، طلاقش دهد، و اگر چيزى گرفت ديگر نمى تواند در عده رجوع کند.
و در تفسير الدر المنثور است که احمد از سهل بن ابى حثمه روايت آورده که گفت : حبيبه دختر سهل زن ثابت بن قيس بن شماس بود، و از او بدش مى آمد، چون مردى کوچک و زشت رو بود، به ناچار نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) آمد، و عرضه داشت يا رسول الله من قدرت ديدن او را ندارم ، و اگر ترس از خدا نبود تف به روى او مى انداختم حضرت فرمود: آيا حاضرى آن باغچه اى که مهريه ات کرده به او برگردانى ؟ عرضه داشت : آرى ، باغچه را برگردانيد، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بين آن دو جدائى انداخت ، و اين اولين خلعى بود که در اسلام واقع شد.
و در تفسير عياشى از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که در تفسير کلام خدا که فرموده : «تلک حدود الله فلا تعتدوها...» فرمود: خداى تعالى بر زناکار غضب کرده صد تازيانه براى کيفر او معين کرد، بنابراين هر کس که بر زناکار خشم بگيرد و بيش از صد تازيانه بزند من نزد خدا از او بيزارم ، خداى تعالى هم فرموده : «تلک حدود الله فلا تعتدوها».
معناى «عسيله » و روايت معروف به آن که در زمان پيامبر اکرم (ص ) واقع شده است
و در کتاب کافى از ابى بصير روايت کرده است که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) پرسيدم آن چه زنى است که ديگر براى شوهرش حلال نيست تا آنکه شوهرى ديگر کند؟ فرمود: زنى است که شوهرش او را طلاق دهد، بعد رجوع کند و بار دوم طلاقش دهد و باز رجوع کند، و سپس بار سوم طلاق دهد، اينجا است که ديگر براى شوهرش حلال نيست ، تا آنکه شوهرى ديگر کند و آن شوهر شيرينى و عسيله جماع او را بچشد.
مولف : کلمه «عسيله » به معناى جماع است ، در صحاح گفته : در جماع ، عسيله است . يعنى لذتى است که تشبيه به عسل شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۴
و اگر «هاى » تصغير در آخرش آورده اند براى اين است که عسل غالبا مونث استعمال مى شود، بعضى هم گفته اند براى اين است که هاء نامبرده بر يک قطعه از عسل دلالت کند همچنانکه وقتى مى خواهند يک تکه طلا را نام ببرند مى گويند: ذهبه ، اين بود گفتار صاحب صحاح .
و در اينکه امام فرمود: «و عسيله او را بچشد» اقتباسى از کلام رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) شده که در داستان مردى به نام رفاعه فرمود: «لا حتى تذوقى عسيلته و يذوق عسيلتک »، و داستان وى چنين بود: در تفسير الدر المنثور از بزاز و طبرانى و بيهقى روايت آمده که رفاعه بن سموآل همسرش را طلاق داد، همسرش خدمت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) رسيد و عرضه داشت : يا رسول الله عبد الرحمان با من ازدواج کرده ولى با او نيست مگر چيزى مثل اين (و اشاره کرد به رشته اى از جامه اش )، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) جوابش را نداد، و او هم چنان تکرار کرد تا آنکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: به نظرم مى خواهى دوباره به همسرى رفاعه برگردى ؟ نه ، ممکن نيست مگر بعد از آنکه تو عسيله او را بچشى و او عسيله تو را بچشد.
مولف : اين روايت از روايات معروف است ، جمع کثيرى از صاحبان صحاح و غير ايشان از اهل سنت نيز آن را نقل کرده اند، و بعضى از محدثين شيعه ، نيز هر چند الفاظ آن مختلف نقل شده ، ليکن بيشتر نقل ها مشتمل بر جمله نامبرده است .
عقل متعه در محلل شدن کافى نيست
و در تهذيب از امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده که در باره متعه سؤ ال شد که آيا عقد متعه هم در محلل شدن کافى است يا حتما بايد عقد دائم باشد؟ فرمود: نه ، کافى نيست ، براى اينکه خداى تعالى در آيه شريفه «فان طلقها فلا تحل له حتى تنکح زوجا غيره ، فان طلقها فلا جناح عليهما ان يتراجعا»، مى فرمايد اگر شوهر دوم که در حقيقت محلل است او را طلاق داد آنگاه شوهر اول مى تواند با او ازدواج کند، و در متعه طلاق نيست .
و نيز در همان کتاب از محمد بن مضارب روايت شده که گفت : از حضرت رضا (عليه السلام ) پرسيد: آيا مرد خواجه هم محلل مى شود؟ فرمود: نه و در تفسير قمى در ذيل آيه : «و اذا طلقتم النساء فبلغن اجلهن ... و لاتمسکوهن ضرارا لتعتدوا...» مى گويد: امام (عليه السلام ) فرمود وقتى طلاقش داد ديگر نمى تواند به او برگردد مگر آنکه آنچه را که گرفته برگرداند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۸۵
و در کتاب فقيه از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: براى مرد شايسته نيست که همسرش را طلاق بدهد و دوباره رجوع کند، در حالى که احتياجى به او نداشته باشد، و آنگاه دوباره طلاقش دهد، چون اين ضررى است که خداى عزوجل از آن نهى فرموده ، مگر اينکه در رجوعش بناى نگهدارى از او داشته باشد.
و تفسير عياشى در ذيل جمله : «ولا تتخذوا آيات الله هزوا...» از عمرو بن جميع و او بدون ذکر سند از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) روايت کرده که در حديثى فرمود: و کسى که از اين امت قرآن بخواند و داخل آتش دوزخ شود از آنهائى است که آيات خدا رابه مسخره گرفته است .
رده:تفسیر المیزان