المیزان جلد۲ بخش۳۵
عمل به مصالح و قدرت بر اجراى آن ، لوازم و شرائط زمامدار است نه شرافت دودمان و ثروتمندى
اما اعتراضشان به اينکه خودشان سزاوارتر به ملک و سلطنت هستند چون داراى شرافت دودمانند، جوابش اين است که وقتى خداى تعالى طالوت را براى سلطنت انتخاب کند قهرا او و دودمان او شرافتى پيدا مى کند ما فوق شرافت ساير افراد بنى اسرائيل و ساير دودمانهاى آن ، چون فضيلت همواره تابع تفضيل خداى تعالى است ، هرکه را او برتر بداند، برتر است .
و اما اعتراض دوم آنها که ملاک پادشاه شدن پول است جوابش را داد به اينکه سلطنت الهيه براى همين است که ديگر پول دارى ملاک برترى قرار نگيرد، سلطنت و استقرار حکومت در جامعه اى از مردم ، تنها و تنها براى اين است که اراده هاى متفرق مردم که با نداشتن حکومت همه به هدر مى رفت ، د ر استقرار حکومت همه يک جا متمرکز شود، يعنى همه تابع اراده مسلمانان گردد، وتمامى زمام ها و اختيارات به يک زمام وصل شده ، و سرنخ همه اختيارات به دست يک نفر بيفتد و در نتيجه هر فرد از افراد جامعه به راه کمالى که خود لايق آن است بيفتد و در اين راه تکامل احدى مزاحم فردى ديگر نشود و هيچ فردى بدون داشتن حق (و فقط به خاطر داشتن ثروت يا قدرت ) جلو نيفتد، و فردى ديگر فقط به خاطر نداشت ن ثروت عقب نماند.
و سخن کوتاه اينکه : غرض از تشکيل ملک و حکومت اين است که صاحب حکومت امور جامعه را طورى تدبير کند که هر فردى از افراد جامعه به کمال لايق خود برسد، و کسى و چيزى مانع پيشرفتش نگردد، و براى چنين حکومت چيزى که لازم است داشتن دو سرمايه است ، يکى علم به تمامى مصالح حيات جامعه و مفاسد آن ، و دوم داشتن قدرت جسمى بر اجراى آنچه که صلاح جامعه مى داند، و اين دو در طالوت هست : «و زاده بسطه فى العلم و الجسم ».
و اما مساله پول دارى ، اگر کسى آن را هم دخيل در اين مساله بداند، و از ارکان اين کار بشمارد، از جهل و بى خبرى است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۳۶
پيامبر اسرائيلى سپس هر دو پاسخ را يک جا و به صورت يک دليل در آورده و مى گويد: «و الله يوتى ملکه من يشاء»، و خلاصه آن اين است که ملک تنها از آن خدا است و احدى را در آن نصيبى نيست ، مگر آن مقدارى که خدا به هر کسى داده باشد، و در آن هم با اينکه تمليکش کرده باز خود او مالک است ، همچنانکه از اضافه در (ملکه ) اين معنا به خوبى استفاده مى شود، خوب وقتى داستان از اين قرار باشد پس خداى تعالى در ملکش هر جور بخواهد و اراده کند تصرف مى کند، و احدى قادر نيست بگويد چرا و به چه جهت ؟ (يعنى کسى را نمى رسد که از علت تصرف خدا پرسش کند، براى اينکه تنها خداى تعالى سبب مطلق است ، و نيز کسى قادر نيست که از متمم عليت و ابزار کار او بپرسد، براى اينکه خداى تعالى خودش به تنهائى سبب تام است ، او نيازى به متمم ندارد) پس ديگر جاى اين سؤ ال نيست که چرا ملک و سلطنت را از دودمانى به دودمان ديگر منتقل کرد؟ و يا چرا آنرا به کسى داد که اسباب ظاهرى و ابزار آن که همان ثروت و نفرات باشد ندارد؟.
افعال خداى سبحان حکيمانه و داراى مصلحت است و در عين حال باريتعالى محکوم و مقهور مصالح نيست
و «ايتاء» و افاضه الهيه هر چند که گفتيم به هر جور که او بخواهد و به هر کس که اراده کند صورت مى گيرد، الا اينکه در عين حال بطور بيهوده وگزاف و بدون حکمت و رعايت مصالح صورت نمى گيرد، چون مقصود ما از اينکه مى گوئيم خداى تعالى هر چه بخواهد مى کند و ملک را به هر کس که بخواهد مى دهد و از اين قبيل مطالب اين نيست که خدا در کارهايش جانب مصلحت را رعايت نمى کند، و يا خدا کارى را که مى کند نظير تيرى است که به تاريکى بيندازد، اگر تصادفا مطابق مصلحت صورت بگيرد که گرفته ، و اگر نگيرد جزافى مى شود و محذورى هم پيش نمى آيد براى اينکه ملک ، ملک او است ، هر چه بخواهد مى کند، نه منظور ما اين نيست زيراکه اين را ادله دينى و براهين عقلى باطل مى کند (وقتى جزاف از خدا صحيح باشد، ديگر عقل ما را ملزم به انجام تکاليف دينى او نمى کند، زيرا در يک يک احکام اح تمال جزاف مى دهد) و اين معنا را هم ظواهر دينى باطل مى داند و هم براهين عقلى .
بلکه مقصود ما اين است که خداى سبحان از آنجا که هر خلق و امرى به او بازگشت دارد قهرا مصالح و جهات خير هم ، مانند ساير موجودات مخلوق او هستند پس اگر مى گوئيم خدا هر کارى را طبق مصلحت انجام مى دهد معنايش اين نيست که در کارهاى خود م قهور مصلحت و محکوم به حکم آن است ، بر خلاف ما که در کارهايمان محکوم به آنيم ، پس وقتى خداى سبحان کارى مى کند يا خلقى مى آفريند (و جز خوب و جميل نمى کند) قهرا فعل او داراى مصلحت است ، و صلاح بندگانش در آن رعايت شده ، و در عين حال محکوم و مقهور مصلحت هم نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۳۷
از اينجا معلوم مى شود که اجتماع تعليل «والله يوتى ملکه من يشاء با تعليل ان الله اصطفيه عليکم و زاده بسطه فى العلم و الجسم »، درست است ، و منافاتى بين اين دو تعليل نيست ، براى اينکه اولى مطلب را به مصالح و اسباب تعليل مى کند، و مى فرمايد طالوت علم و نيروى بدنى بيشترى دارد، و دومى مطلب را با اطلاق مالکيت خدا تعليل مى کند، خدائى که هر کارى بخواهد مى کند، و اگر اينکه گفتيم منافاتى نيست بين اطلاق ملک خدا و اينکه هر چه مى خواهد مى کند، و بين اينکه کارهايش همه از روى مصالح و حک مت ها است درست نباشد، اصلا اين دو جمله از آيه با هم نمى خواند تا چه رسد به اينکه يکى متمم و مؤ يد ديگرى باشد.
و اين معنا را ذيل آيه که مى فرمايد: «و الله واسع عليم »، به بهترين وجهى توضيح مى دهد، براى اينکه کلمه واسع دلالت مى کند بر اينکه خداى تعالى از هيچ فعلى و ايتائى (دادنى ) ممنوع نيست ، و کلمه «عليم » دلالت مى کند بر اينکه : فعل او فعلى است که از روى علم ثابت و غير قابل خطا سر مى زند، پس خداى سبحان هر چه مى خواهد مى کند بدون اينکه چيزى مانعش شود، و کارى نمى کند مگر آنکه آن کار، داراى مصلحت واقعى باشد.
باقى مى ماند معناى کلمه «واسع » که يکى از اسامى خداى تعالى است و ماده وسعت که کلمه سعه نيز از مشتقات آن است ، در اصل به معناى حالتى در جسم است که با داشتن آن حالت اشيائى ديگر را در خود مى گنجاند، مانند سعه ظرف که هر چه بيشتر باشد آب بيشتر يا طعام بيشتر را در خود جاى مى دهد، و سعه صندوق به معناى گنجايش آن است نسبت به آنچه در آن مى گذارند، و سعه خانه که افراد بيشترى را در خود جاى مى دهد، و ليکن به عنوان استعاره در غنى نيز استعمال مى شود اما نه هر غنائى و از هر جهتى ، بلکه غنى از اين جهت که گنجايش بذل و بخشش را دارد، کانه مال وسيع ، آن مالى است که ظرفيتى دارد که هرچه بخواهند مى توانند از آن خرج کنند و به همين معنا کلمه نامبرده در مورد خداى سبحان نيز استعمال مى شود، وقتى مى گوئيم خدا واسع است معنايش اين است که او غنى است که هر چه بخواهد بذل کند، ناتوانش نمى سازد، بلکه هر قدر بخواهد مى تواند بذل کند.
وَ قَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ ءَايَةَ مُلْکهِ أَن يَأْتِيَکمُ التَّابُوت فِيهِ سکينَةٌ مِّن رَّبِّکمْ
کلمه «تابوت » به معناى صندوق است ، و اين کلمه بطورى که گفته اند صيغه فعلوت از ماده «توب » است ، و توب به معناى رجوع است ، (و به همين جهت برگشتن از راه شيطان به سوى خدا را توبه گفته اند) و اگر صندوق را تابوت گفته اند براى اين است که صاحبش همواره و پى درپى به سراغ او مى رود و به آن رجوع مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۳۸
گفتارى در معناى «سکينت » آرامش روانى در سايه ايمان
کلمه «سکينة » از ماده سکون است که خلاف حرکت است ، و اين کلمه در مورد سکون و آرامش قلب استعمال مى شود و معنايش قرار گرفتن دل و نداشتن اضطراب باطنى در تصميم و اراده است ، همچنانکه حال انسان حکيم اين چنين است ، (البته منظور ما از حکيم دارنده حکمت اخلاقى است ) که هر کارى مى کند با عزم مى کند، و خداى سبحان اين حالت را از خواص ايمان کامل قرار داده و آن را از مواهب بزرگ خوانده است .
توضيح اينکه آدمى به غريره فطريش کارهائى که مى کند ناشى از تعقل قبلى است ، يعنى قبل از انجام هر کارى در عقل خود مقدمات آنرا مى چيند، و طورى مى چيند که وقتى عمل را انجام دهد مشتمل بر مصالح او باشد، و در سعادتش تاءثر خوبى بگذارد، و سعادت اجتماعى او را به قدر خودش تاءمين کند، آنگاه بعد از رديف کردن مقدمات در فکر و عقل عمل را طورى که نقشه اش را کشيده انجام مى دهد، و درانجامش آنچه بايد بکند و آنچه نبايد بکند، رعايت مى نمايد.
و اين عمل فکرى وقتى بر طبق اسلوب فطرت آدمى صورت بگيرد، و با در نظر داشتن اينکه انسان نمى خواهد و نمى طلبد، مگر چيزى را که نفع حقيقى در سعادتش داشته باشد، قهرا اين عمل فکرى طبق جريانى جارى مى شود که منتهى به سکونت و آرامش خاطرش باشد، و خلاصه قبل از هر عمل نقشه آن را طورى مى چيند که در هنگام انجام عمل بدون هيچ اضطراب و تزلزلى آن را انجام دهد.
اين وضع انسانى است داراى حکمت به معناى اخلاقيش ، و اما انسانيکه در زندگى خود در ماديات فرو رفته و تابع هوى و هوس خود باشد، چنين انسانى همواره در مقدمه چينى هاى فکريش دچار اشتباه مى شود، چون نافع واقعى و خيالى در دلش مختلط شده نمى تواند آن دو را از هم جدا کند، مسائل خيالى با آن زرق و برقى که در خيالات هست در مسائل فکرى و جدى او مداخله مى کند، گاهى باعث انحراف او از سنن صواب مى شود، و گاهى باعث تردد و اضطرابش مى گردد، بطورى که نتواند در اراده خود تصميم بگيرد، و بطور جدى اقدام نمايد و در نتيجه شدائد و گرفتارى هايش را تحمل کند.
اما کسى که داراى ايمان به خداى تعالى ا ست ، تکيه بر پايگاهى دارد که هيچ حادثه و گرفتارى تکانش نمى دهد، و به رکنى وابسته است که انهدام نمى پذيرد، و چنين کسى امور خود را بر پايه معارفى بنا نهاده که شک و اضطراب قبول نمى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۳۹
و در اعمالش با روحيه اى اقدام مى کند که از تکليف الهى صددرصد صحيح منشا گرفته ، او هيچ سرنوشتى را به دست خود نمى داند تا از فوت آن بترسد، و يا از فقدانش اندوهناک گردد، و يا در تشخيص خير و شرش دچار اضطراب شود.
ولى غير مؤ من که براى خود ولى نمى شناسد، کسى را که عهده دار امورش باشد ندارد، بلکه خير و شر خود را به دست خودش مى داند، خودش را هم که گفتيم چه وضعى دارد، پس او در همه عمر در ميان ظلمت افکارى که از هر سو بر او هجوم مى آورد قرار دارد، افکارى از سوى هواهاى نفسانى ، افکارى از ناحيه خيالهاى باطل ، افکارى از ناحيه احساسات شوم ، اينجا است که به درستى معناى آيات زير را درک مى کنيم .
«و الله ولى المؤ منين » «ذلک بان الله مولى الذين آمنوا و ان الکافرين لا مولى لهم » «الله ولى الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الى النور و الذين کفروا اولياوهم الطاغوت يخرجونهم من النور الى الظلمات انا جعلنا الشياطين اولياء للذين لايومنون » «ذلکم الشيطان يخوف اولياءه »
اينکه اضافه مى کنيم که در آيه شريفه : «و لا تجد قوما يومنون بالله و اليوم الاخر يوادون من حاد الله و رسوله و لو کانوا آباءهم او ابناءهم او اخوانهم او عشيرتهم اولئک کتب فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه » درباره کسانى که ايمان به خدا و رسول دارند مى فرمايد: اينان ممکن نيست با دشمنان خدا و رسول دوستى کنند، هر چند که پدر يا فرزند يا برادر يا خويشاوندشان باشد، چون خداوند ايمان را در دلهايشان نوشته و حک کرده و به روحى از خود تاءييدشان کرده است ، پس مى فهميم آن حيات جدا از حيات کفار، که در مؤ منين هست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۰
حياتى است که از حيات و روح خدا سرچشمه دارد و پاداش و اثرش حک شدن ايمان و استقرار آن در قلب است ، پس اين مؤ منين مؤ يدند به روحى از خدا، و اين روح وقتى افاضه مى شود که ايمان در دل رسوخ کند، آن وقت است که حياتى جديد در جسم و کالبدشان دميده مى شود، و در اثر آن نورى پيش پايشان را روشن مى کند.
و اين آيه بطورى که ملاحظه مى کنيد نزديک به انطباق با آيه زير است : «هو الذى انزل السکينه فى قلوب المؤ منين لى زدادوا ايمانا مع ايمانهم و لله جنود السموات و الارض و کان الله عليما حکيما»، مضمون اين آيه تقريبا همان مضمونى است که آيه سوره مجادله داشت ، با اين تفاوت که در آن آيه ، روح به جاى سکينت در اين آيه ، و زياد شدن ايمانى بر ايمان مؤ منين در اين آيه ، به جاى کتابت ايمان در آن آيه قرار گرفته ، مؤ يد اين انطباق ذيل آيه سوره فتح است که لشگر آسمانها و زمين را از آن خدا مى داند، و قرآن کريم درمواردى ديگر ملائکه و روح را لشگر خدا دانسته است .
باز نزديک به سياق اين آيه ، آيه شريفه زير است که مى فرمايد: ((فانزل الله سکينته على رسوله و على المؤ منين ، و الزمهم کلمه التقوى و کانوا احق بها و اهلها)، و نيز آيه زير است که مى فرمايد: «فانزل الله سکينته عليه و ايده بجنود لم تروه ها».
از مطالب گذشته هم روشن گرديد که ممکن است از کلام خداى تعالى استفاده کرد که مراد از سکينت ، روحى است الهى ، و چيزى است که مستلزم آن روح الهى است ، امرى است از خداى تعالى که باعث سکينت قلب و استقرار و آرامش نفس و محکمى دل مى شود و معلوم است که اين توجيه باعث نمى شود که کلام از معناى ظاهريش بيرون شود، و کلمه سکينت که به معناى سکون قلب و عدم اضطراب آن است در روح الهى استعمال شده باشد و جا دارد که با همين معنا روايات آينده توجيه شود.
وَ بَقِيَّةٌ مِّمَّا تَرَک ءَالُ مُوسى وَ ءَالُ هَرُونَ تحْمِلُهُ الْمَلَئکَةُ...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۱
آل هر کس اهل بيت او است ، که خود او را هم شامل مى شود، پس آل موسى و آل هارون عبارتست از خود موسى و هارون و اهل بيت آن دو، و جمله «تحمله الملائکه » حال از تابوت است ، و جمله : «ان فى ذلک لايه لکم ان کنتم مؤ منين » مانند سياق اول آيه دلالت دارد بر اينکه بنى اسرائيل از پيامبرشان پرسيده بودند که نشانى صدق گفتار تو چيست ؟ و از کجا بدانيم اينکه مى گوئى : (خداى تعالى طالوت را ملک و فرمانده شما کرده ) راست است .
فَلَمَّا فَصلَ طالُوت بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيکم بِنَهَرٍ...إِلا قَلِيلاً مِّنْهُمْ
کلمه فصل به معناى جدائى مکانى است ، همچنانکه در آيه : «و لما فصلت العير» به همين معنا است ، و چه بسا که در معناى قطع يعنى ايجاد جدائى دو چيز استعمال شود مانند آيه و هو خير الفاصلين و بنابراين کلمه نامبرده هم متعدى استعمال مى شود (که در آيه ۵۸ سوره انعام ديديد)، و هم لازم (که در آيه مورد بحث و آيه سوره يوسف ملاحظه کرديد).
کلمه «جند» به معناى مجتمعى انبوه است ، چه از انسان و چه از هر چيز ديگر، و اگر لشگر را جند ناميده اند به خاطر همين است که جمعيتى متراکم هستند و اگر در آيه مورد بحث ، کلمه را به صيغه جمع جنود آورده ، براى اين بوده که بفهماند جمعيت بنى اسرائيل کثرت قابل ملاحظه اى داشتند، با اينکه به حکم جملات بعدى همين آيه ، مؤ منين واقعى آنان ، بعد از عبور از نهر اندک بودند، (و اين ملاکى دست مى دهد که در سختيها هميشه پايدار مى مانند) و نظير اين نکته در آيه بعد هم که مى فرمايد: «و لما برزوا لجالوت و جنوده »، از کلمه جنود استفاده مى شود.
اشاره به پيروى جمعى اندک و با ايمان بر لشگرى گران و بى ايمان ، درد استان طالوت و جالوت
و در مجموع اين گفتار اشاره اى است به يک حقيقت که از سراپاى اين داستان استفاده مى شود، و آن اين است که خداى تعالى قادر است عده اى بسيار قليل و از نظر روحيه مردمى ناهماهنگ را بر لشکرى بسيار زياد يارى دهد، توضيح اينکه تمامى بنى اسرائيل از پيامبر خود در خواست فرماندهى کردند، و همگى پيمان محکم بستند که آن فرمانده را نافرمانى نکنند، و کثرت جمعيت آنان آنقدر بود که بعد از تخلف جمعيت بسيارى از آنان از شرکت در جنگ ، تازه باقى مانده آنان جنودى بودند، و اين جنود هم در امتحان آب نهر که داستانش مى آيد که اکثرشان رفوزه و مردود شدند، و به جز اندکى از آنان در آن امتحان پيروز نشد، و تازه آن عده اندک هم هماهنگ نبودند، بخاطر اينکه بعضى از آنان يک شب ، آب خوردند، و معلوم شد که دچار نفاق هستند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۲
پس در حقيقت آنچه باقى ماند، اندکى از اندک بود، در عين حال پيروزى نصيب آن اندک شد، چون ايمان داشتند و در برابر لشکر بسيار انبوه جالوت صبر کردند.
کلمه «ابتلاء» که اسم فاعل آن «مبتلى » از مشتقات آن است به معناى امتحان است ، و کلمه «نهر» به معناى مجراى آب پر از آب است ، و کلمه «اغتراف » و کلمه «غرف » به معناى آن است که چيزى را بلند کنى و بگيرى ، مثلا مى گويند: «فلان غرف الماء» و يا مى گويند: «فلان اغترف الماء»، يعنى فلانى آب را بلند کرد تا بنوشد.
و اينکه اغتراف يک غرفه ، يعنى گرفتن يک مشت آب را از مطلق نوشيدن استثنا کرده ، دلالت مى کند بر اينکه پيامبر اسرائيلى آن مردم را از مطلق نوشيدن نهى نکرده بوده بلکه از نوشيدن در حالت خاصى نهى کرده بوده ، (مثلا از اينکه لب آب دراز بکشند و با دهان بنوشند تا سيراب شوند).
لشکر طالوت سه طايفه شدند
مقتضاى ظاهر کلام اين بود که بفرمايد: «فمن شرب منه فليس منى ، الا من اغترف غرفه بيده ، و من لم يشرب فانه منى »، هر کس از اين نهر آب بنوشد از من نيست ، مگر آنکه با دستش مشتى بردارد و بنوشد، و کسى که ننوشد، او از من است ، ليکن اينطور نفرمود، بلکه اولا جمله دوم را به جمله اول وصل کرد و ثانيا کلمه شرب را در جمله دوم مبدل به طعم کرد و بايد ديد چرا؟ علتش اين بود که اگر اينطور فرموده بود مفاد کلام چنين مى شد، که تمامى جنود طالوت از طالوت بودند، و تنها يک طائفه از او بيگانه و جدا شدند، و آنها کسانى بودند که آب نوشيدند، و از اين عده جمعى که سيراب نشدند و تنها مشتى آب برداشتند، از ايشان جدا شده و قهرا به طائفه اول ملحق شدند.
در نتيجه جنود طالوت دو طائفه مى شوند، يکى آنهائى که از طالوت بودند، و دوم آنهائى که از او بيگانه شدند، و حال آنکه مقصود آيه اين نبوده ، بلکه خواسته است بفرمايد سه طائفه شدند، که طائفه سوم ، آنهائى بودند که مشتى آب برداشتند، نه از طالوت بودند ونه بيگانه از او، بلکه با آزمايشى ديگر وضعشان روشن مى شود.
و به همين منظور جمله دوم يعنى جمله : «و من لم يطعمه فانه منى »، را پهلوى جمله اول قرار داد، تا مفاد آيه چنين شود: که لشکريان طالوت هر چند همه با طالوت و از او بودند، ليکن باطن آنها غير از ظاهرشان بود، و با يک آزمايش واقعيت ها روشن مى شد، و آن آزمايش نهرى بود که در راه با آن برخوردند، و آن نهر مشخص کرد که چه کسى از طالوت ، و چه کسى بيگانه از او بود، هر کس از آن نهر نوشيد از طالوت بيگانه شد و هر کس لب از آن تر نکرد از او و منسوب به او شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۳
و وقتى مفاد کلام تا اينجا اين شد، ديگر آمدن جمله «الا من اغترف غرفه بيده »، نمى رساند که اين طائفه سوم از طالوت بودند، چون وقتى اين دلالت را داشت که بلا فاصله بعد از جمله «فمن شرب منه » واقع شده بود، ولى بعد از ذکر هر دو طائفه آمده ، و معلوم است که اين استثنا و اخراج از طائفه اول ، تنها باعث مى شود که طائفه سوم داخل و جزء طائفه اول نباشند، نه اينکه داخل در طائفه دوم باشند، و لازمه اين سخن آنست که آيه شريفه خواسته است لشکريان طالوت را با دو آزمايش به سه طائفه تقسيم کند اول آنهائى که از طالوت نبودند چون از نهر نوشيدند، دوم آنهائى که از وى بودند چون از نهر ننوشيدند، سوم آنهائى که مردد بودند، و وضعشان در آزمايش نهر معلوم نشد، چون مشتى آب برداشتند و نوشيدند، و آزمايشى ديگر وصفشان راروشن مى کند، و آن اين است که اگر در حال جنگ به خدا اعتماد نموده ، در برابر دشمن مقاومت کنند از طالوت خواهند شد، و اگر دچار قلق و اضطراب شوند، از طائفه دوم خواهند گرديد.
فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ...
کلمه «فئه » به معناى پاره اى از مردم است ، و دقت در اين آيات مى رساند که گويندگان اين سخن که «لا طاقه لنا...»، همان طائفه سوم بودند که با مشت خود آب برداشتند، و پاسخ دهندگان به ايشان همانهائى بودند، که اصلا آب ننوشيدند، و آيه شريفه از آنان تعبير کرده به : «الذين يظنون انهم ملاقواالله » و چون نمى توانيم کلمه «ظن » را درباره آنان به معناى پنداشتن بگيريم ، ناگزير بايد بگوئيم يا به معناى يقين است و يا کنايه از خشوع است .
و اين طائفه ممکن بود در پاسخ بگويند: «غلبه جمعيتى اندک بر جمعيتى بسيار امر محالى نيست بلکه با اذن خدا امرى است ممکن »، ولى اينطور نگفتند بلکه براى اينکه طرف را بهتر قانع کنند، قاطع تر جواب دادند، و از حوادثى که در جاهاى ديگر اتفاق افتاده خبر داده و گفتند: چه بسيار اندک ها که بر بسيارها غالب شدند.
وَ لَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوت وَ جُنُودِهِ...
استعاره از کنايه اى لطيف در: «ربنا افرغ علينا صبرا»
کلمه «بروز» به معناى آشکار شدن است ، و به همين جهت بيرون شدن هماورد از لشگر دشمن و مبارزه طلب کردن او را «براز» مى گويند، و کلمه «افراغ » که فعل امر «افرغ »، مشتق از آن است به معناى ريخته گرى است ، يعنى فلز آب شده اى را در قالب بريزند، و منظور از آ ن در اينجا اين است که خداى تعالى صبر را در دل آنان و به قدر ظرفيت دلهايشان بريزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۴
پس در حقيقت اين تعبير، استعاره از کنايه لطيفى است ، و همچنين تثبيت اقدام کنايه است از اينکه ايشان را در جهاد ثابت قدم کند تا فرار نکنند.
فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ
«هزم » به معناى دفع کردن دشمن است .
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاس بَعْضهُم بِبَعْضٍ...
همه مى دانند که منظور از فساد زمين ، فساد سکنه زمين است ، يعنى فساد ا جتماع انسانى ، البته اگر به دنبال فساد اجتماع ، خود کره زمين هم فاسد شود، اين فساد به تبع منظور آيه مى شود، نه بالذات ، و اين خود يکى از حقايق علمى است که قرآن از آن پرده بردارى کرده است .
توضيحى درباره دفاع و فطرى بودن آن در ذيل «
لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض »
توضيح اينکه : سعادت نوع بشر به حد کمال نمى رسد مگر به اجتماع و تعاون ، و معلوم است که اجتماع و تعاون تمام نمى شود مگر وقتى که وحدتى در ساختمان اجتماع پديد آيد، و اعضاى اجتماع و اجزاى آن با يکديگر متحد شوند، بطورى که تمامى افراد اجتماع چون تن واحد شوند، همه هماهنگ با يک جان و يک تن فعل و انفعال داشته باشند، و وحدت اجتماعى و محل و مرکب اين وحدت ، که عبارت است از اجتماع افراد نوع ، حالى شبيه به حال وحدت اجتماعى عالم مشهود و محل آن دارد.
و ما مى دانيم که وحدت نظام عالم نتيجه هماهنگى تاءثر و تاثيرى است که در بين اجزاى عالم در جريان است ، ساده تر بگويم نظامى که در عالم هست به اين جهت برقرار است که بعضى از اجزاى عالم بعضى ديگر را دفع مى کند، و در جنگ و ستيزى که بين اسباب عالم است : بعضى بر بعضى ديگر غلبه نموده و آن را از خود مى راند، و آن بعض رانده شده هم تسليم و رانده مى شود، و اگر اين زورآزمائى نبود عاملى که بايد مغلوب شود، مغلوب نمى شد، اجزاى اين نظام هماهنگ و به هم مربوط نمى شد بلکه هر سببى به همان مقدار از فعليت که خاص او است باقى مى ماند، و در نتيجه هيچ جنب و جوشى جريان نمى يافت ، و عالم وجود از کار مى افتاد.
نظام اجتماع انسانى نيز چنين است ، اگر بر پايه تاثير و تاءثر و غلبه و دفع قرار نمى گرفت ، اجزاى اين نظام به هم مرتبط نمى شد، و در نتيجه اصلا نظامى برقرار نمى گشت ، و سعادت نوع باطل مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۵
به شهادت اينکه ، اگر فرض کنيم که چنين دفعى در نظام بشر نمى بود، يعنى بعضى بر بعض ديگر غلبه ننموده و اراده خود را بر او تحميل نمى کرد، آن وقت هر فردى از افراد اجتماع کارى که خودش مى خواست مى کرد، هر چند که با منافع ديگران منافات داشته باشد، (حال چه آن کار مشروع باشد و چه نامشروع ، فعلا در مشروع و نامشروع بودن آن نظرى نداريم ) و آن ديگرى نمى توانست او را از آن کار منصرف کرده و به کارى وادارد که مناف ى با منافع خودش نباشد، اين وضع را درباره تمامى افراد در نظر بگير، آن وقت خواهى ديد که ديگر هيچ وحدتى بين اجزاى اجتماع پيدا نمى شود، و اجتماعى هم که فرضا قبلا بوده متلاشى مى گردد.
و اين بحث همان بحثى است که در جلد سوم ترجمه فارسى ذيل آيه : «کان الناس امة واحدة »، گذرانديم ، و گفتيم اولين اصل فطرى انسان (همين انسانى که تشکيل اجتماع داده ) استخدام و بهره کشى از ديگران است ، و مساءله تعاون و تمدن متفرع بر آن و زائيده از آن بوده و اصلى ثانوى است که تفصيلش گذشت .
مسئله دفع و غلبه معنايى و عمومى است
و در حقيقت مسئله دفع و غلبه ، معنائى است عمومى که در تمام شؤ ون اجتماع بشرى جريان دارد، و وقتى مغز آن را بشکافيم عبارت مى شود از اينکه انسان از يک سو ديگران را به هر صورتى که ممکن باشد، وادار کند به اينکه خواسته اش را برآورند، واز سوى ديگر هر چه مزاحم و مانع انجام خواسته او است ، از سر راه بردارد.
و اين معنائى است عمومى که هم در جنگ اعمال مى شود و هم در صلح هم در سختى و هم در آ سايش ، هم در راحت و هم در ناراحتى ، و اختصاص به يک طبقه يا دو طبقه ندارد، بلکه در تمامى گروه و دسته هاى اجتماع در جريان است ، بله آدمى در حال عادى متوجه اين حقيقت نمى شود خيال مى کند تنها ستمگران بهره کشى مى کنند ولى وقتى متوجه مى شود خودش هم اين کاره است که کسى مزاحم و مانع حقى از حقوق حياتى او و يا شهوتى از شهوات او و امثال آن شود، آن وقت است که شروع مى کند به اينکه انسان مزاحم رااز سر راهش بردارد، و معلوم است که اين بهره کشى مراتبى از شدت و ضعف دارد،که يکى از آن مراتب ، جنگ و قتال است .
اين را هم مى دانيم که فطرى بودن دفع و غلبه اختصاص به مورد دفاع مشروع ندارد، بلکه شامل همه انحاء دفاع مى شود، چه آنجا که دفاع به عدل و از حقى مشروع باشد، و چه به ظلم و از حقى خيالى و نامشروع ، چون اگر از يک اصل مسلم و فطرى سرچشمه نمى گرفت هرگز از او سر نمى زد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۶
نه مشروع و بر حقش و نه غير آن ، براى اينکه اعمال آدمى به بيانى که در سابق گذشت ، همه مستند به فطرت او است ، پس اگر فطرتى مشترک ميان مؤ من و کافر نبود معنا نداشت که تنها مؤ منين به داشتن فطرتى اختصاص يابند و اعمال خود را بر آن اصل فطرى پايه گذارى کنند.
و اين اصل فطرى است که بشر درايجاد اصل اجتماع به بيانى که گذشت ، آن را مورد استفاده قرار داده ، و بعد از آنکه اجتماع را به وسيله آن تشکيل داد باز به وسيله آن ، اراده خود را بر غير، تحميل کرده و به ظلم و طغيان آنچه در دست غير بود تملک کرد، و نيز به وسيله همين اصل فطرى آنچه ظالم و طاغى از دست او ربوده بود، به خود باز گردانيد، و نيز به وسيله همين اصل است که حق را بعد از آنکه به خاطر جهل در بين مردم مرده بود احيا کرد، و سعادتشان را تحميلشان نمود، پس مساله دفاع ، اصلى است فطرى که بهره مندى بشر از آن از يک بعد و دو بعد نيست .
و شايد همين حقيقتى که ما خاطر نشان کرديم ، منظور از آيه شريفه : «و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض » باشد، مؤ يد اين احتمال ذيل آيه است که مى فرمايد: «و لکن الله ذو فضل على العالمين ».
گفته هاى ساير مفسرين در معناى دفع در آيه شريفه
حال ببينيم ساير مفسرين در معناى اين دفع چه گفته اند؟ بعضى گفته اند مراد از دفع در آيه شريفه دفع کفار است که خداى تعالى به دست کرده همچنانکه آيه شريفه هم در اين مورد نازل شده ، و چه بسا گفتار خود را با آيه زير نيز تاءييد کرده اند که مى فرمايد: «و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذکر فيها اسم الله » و اگر خدا بعض مردم را به بعض ديگر دفع نمى کرد، ديرها و کليساها و کنشتها، و مسجدها که نام خدا در آن بسيار ياد مى شود، ويران مى شد.
ليکن اين تفسير درست نيست ، چون هر چند که مطلب در جاى خود صحيح است ،ليکن ظاهر آيه اين است که مراد از صلاح زمين ، مطلق صلاح و دائم آن است ، صلاحى است که اجتماع را همواره محفوظ و باقى مى دارد، نه صلاح خاصى که در پاره اى زمانهاى کوتاه مى شود، ازصلاحى که داستان طالوت و ساير داستانهاى کوتاه مدت و معدود در زمين پديد آورد.
و چه بسا مفسرينى ديگر که گفته اند: مراد از اين دفع ، دفع خدا است ، عذاب و هلاکت را از فاجران ، که به پاداش کارهاى نيکى که مى کنند عذاب را از آنان دفع مى کند، رواياتى هم که از طرق عامة و خاصه (شيعه و اهل سنت ) نقل شده آيه را اينطور تفسير کرده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۴۷
مانند روايتى که در مجمع البيان و الدر المنثور از جابر آمده که گفت : رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: خداى تعالى به خاطر صلاح مردى مسلمان ، وضع فرزند او و نوه او حتى اهل خانه او و بلکه اهل محله او را اصلاح مى کند، و مادام که آن مرد صالح در بين آنان هست ايشان را در حفظ و حمايت خود، محفوظ مى دارد.
رده:تفسیر المیزان