المیزان جلد۲ بخش۴۶
قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطيرِ فَصرْهُنَّ إِلَيْک ثُمَّ اجْعَلْ عَلى کلِّ جَبَلٍ مِّنهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَک سعْياً
کلمه «صرهن » بضم صاد، بنابر يکى از دو قرائت از (صار - يصور) است ، که به معنى بريدن و يا متمايل کردن است و به کسر صاد که قرائتى ديگر است از (صار- يصير) مى باشد که به معناى «شدن » است . و قرائن کلام دلالت دارد بر اينکه در اين جا معناى «قطع » کردن منظور است . و چون با حرف «الى » متعدى شده ، دلالت مى کند بر اينکه متضمن معناى متمايل کردن نيز هست ، در نتيجه معناى اين کلمه چنين مى شود: «مرغان را قطعه قطعه کن و به طرف خود متمايل ساز»، و يا «آنها را نزد خود بياور، درحالى که قطعه قطعه کرده باشى »، و اگر ما دو احتمال داديم به خاطر اختلافى است که دانشمندان در تقدير تضمين دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۵
نکاتى که در پاسخ خداوند به درخواست ابراهيم وجود دارد
و به هر حال ، پس اينکه فرمود: «فخذ اربعة من الطير...»، جوابى است از درخواست ابراهيم (عليه السلام ) که عرضه داشت : «پروردگارا نشانم ده که چگونه مردگان را زنده مى کنى ؟» و با در نظر گرفتن اينکه واجب است جواب ، مطابق سؤ ال داده شود، بلاغت کلام و حکمت متکلم مانع از آن است که کلام مشتمل بر جزئياتى باشد زائد بر آنچه لازم است ، جزئياتى که اثرى بر وجود آنها مترتب نبوده و در غرض دخالتى نداشته باشد، آنهم کلامى چون قرآن کريم که بهترين کلام و از بهترين گوينده و براى بهترين شنونده و ياد گيرنده است ، پس اين قصه آنطور که در ابتداء به نظر مى رسيد، يک داستان ساده نيست ، اگر به اين سادگى ها بود، کافى بود که خود خداى تعالى مرده اى را (هر چه باشد، چه مرغ و چه حيوانى ديگر) پيش روى ابراهيم (عليه السلام ) زنده کند، و زائد بر اين ، کار لغو و بيهوده اى باشد، در حالى که قطعا چنين نيست و ما مى بينيم قيودى و خصوصياتى زائد بر اصل معنا در اين کلام اخذ شده مثلا قيد شده :
۱ - آن مرده اى که مى خواهد زنده اش کند مرغ باشد.
۲ - مرغ خاصى و به عدد خاصى باشد.
۳ - مرغ ها زنده باشند و خود ابراهيم (عليه السلام ) آنها را بکشد.
۴ - بايد آنها را به هم مخلوط کند، بطوريکه اجزاى بدن آنها به هم آميخته گردند.
۵ - بايد گوشتهاى درهم شده را چهار قسمت کند و هر قسمتى را در محلى دور از قسمت هاى ديگر بگذارد، مثلا هر يک را بر قله کوهى بگذارد.
۶ - عمل زنده کردن به دست خود ابراهيم انجام شود، ابراهيمى که خودش درخواست کرده بود.
۷ - با دعا و صدا کردن آن جناب زنده شوند.
۸ - هر چهار مرغ نزدش حاضر گردند.
اين خصوصيات زائد بر اصل قصه بطور مسلم در معنائى که مورد نظر بوده و خداى تعالى مى خواسته به ابراهيم (عليه السلام ) بفهم اند، دخالت داشته ، و مفسرين براى نحوه اين دخالت ها وجوهى ذکر کرده اند، که باعث تعجب هر پژوهشگرى است .
و به هر حال بايد اين خصوصيات ارتباطى باسؤ ال داشته باشد، اگر به گفته آن جناب که گفت «رب ارنى کيف تحيى الموتى »، دقت کنيم ،دو نکته در آن مى بينيم .
يکى در جمله «تحيى »، که از آن بر مى آيد آن جناب خواسته است احيا را به آن جهت که فعل خداى سبحان است مشاهده کند، نه بدان جهت که وصف اجزاى ماده اى است که مى خواهد حيات قبول کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۶
نکته دوم :، معناى جمع است که کلمه موتى مشتمل بر آن است ، چون اين کلمه ، جمع ميت است ، و اين خصوصيت به نظر مى رسد که زايد بر اصل قصه است .
دو نکته اى که با دقت در سؤ ال ابراهيم (ع ) از خداوند در مى يابيم
اما نکته اول : گفتار ابراهيم (عليه السلام ) اقتضا مى کرد که خداى تعالى عمل احيا را به دست خود آن جناب اجرا کند، لذا مى فرمايد: «چهار مرغ بگير»، و «سپس آنها را به دست خود ذبح کن »، و «بعد بر سر هر کوهى قسمتى از آن بگذار»، که در اين سه جمله ، و در جمله «سپس آنها را بخوان »، مطلب به صيغه امر آمده و در آيه «ياتينک سعيا» خداى تعالى دويدن مرغان ، به سوى ابراهيم (عليه السلام ) را که همان زنده شدن مرغان است مرتبط و متفرع بر دعوت او کرده ، پس معلوم مى شود آن سببى که حيات را به (مرده اى که قرار است زنده شود) افاضه مى کند، همان دعوت ابراهيم (عليه السلام ) است ، با اينکه ما مى دانيم که هيچ زنده شدن و احيائى بدون امر خداى تعالى نيست ، پس معلوم مى شود که دعوت ابراهيم (عليه السلام ) به امر خدا، به نحوى متصل به امر خدا بوده که گوئى زنده شدن مرغان هم از ناحيه امر خدا بوده ، و هم از ناحيه دعوت او، و اينجا بود که ابراهيم (عليه السلام ) کيفيت زنده شدن مرغان يعنى افاضه حيات از طرف خدا به آن مردگان را مشاهده کرد، و اگر دعوت ابراهيم (عليه السلام ) متصل به امر خدا - و آن امر کن است که هر وقت خداوند بخواهد چيزى را ايجاد کند مى فرمايد : «کن فيکون » - نبود، گفتار او هم مثل گفتار ما مى شد، که جز با خيال ، اتصالى به امر خدا ندارد، و خود او نيز مثل ما مى شد که اگر هزار بار هم به چيزى بگوئيم : «کن » موجود نمى شود، و خلاصه کلام اينکه در عالم هستى هيچ چيزى تاءثير گزاف و بيهوده ندارد.
اما نکته دوم : که گفتيم : در کلمه موتى است ، از اين کلمه فهميده مى شود که کثرت مردگان دخالتى در سؤ ال آن جناب داشته ، و اين دخالت لابد از اين جهت است که وقتى جسدهاى متعددى بپوسند، و اجزاى آنها متلاشى شده ، و صورتها دگرگون گردد، حالت تميز و شناخت فرد فرد آنها از بين مى رود و کسى نمى فهمد مثلا اين مشت خاک ، خاک کدام مرده است ، و همچنين ديگر ارتباطى ميان اجزاى آنها باقى نمى ماند، و همه در ظلمت فنا گم شده و چون داستانهاى فراموش شده از ياد مى روند، نه در خارج خبرى از آنها باقى مى ماند، و نه در ذهن ، و با چنين وضعى ، چگونه قدرت زنده کننده به همه آنها و يا به يکى از آنها احاطه پيدا مى کند؟ ! در حالى که محاطى در واقع نمانده ، تا محيطى به آن احاطه يابد.
و اين همان اشکالى است که فرعون به موسى کرد، و گفت : «فما بال القرون الاولى » يعنى پس بگو ببينم سرنوشت گذشتگان چه شد؟ و موسى در پاسخش سخن از علم خدا گفت ، و جواب داد: «علمها عند ربى ، فى کتاب لايضل ربى و لا ينسى ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۷
و سخن کوتاه اين که : خداى تعالى در پاسخ ابراهيم (عليه السلام ) به او دستور داد تا چهار عدد مرغ بگيرد، (و شايد انتخاب مرغ از ميان همه حيوانات براى اين بوده که قطعه قطعه کردن آنها آسان تر و در زمانى کوتاه تر صورت مى گيرد)، آنگاه زنده شدن آنها را مشاهده کند، يعنى نخست آن مرغ ها و اختلاف اشخاص و اشکال آنها را ببيند و کاملا بشناسد، و سپس هر چهار مرغ را کشته و اجزاى همه را در هم بياميزد، آنطور که حتى يک جزء مشخص در ميان آنها يافت نشود، و سپس گوشت کوبيده شده را چهار قسمت نموده و بر سر هر کوهى قسمتى از آنرا بگذارد، تا بطور کلى تميز و تشخيص آنها از ميان برود، و آنگاه يک يک را صدا بزند، و ببيند چگونه با شتاب پيش او حاضر مى شوند، در حالى که تمامى خصوصيات قبل از مرگ را دارا مى باشند.
همه اينها تابع دعوت آن جناب بود، و دعوت آن جناب متوجه روح و نفس آن حيوان شد، نه جسدش ، چون جسدها تابع نفس ها هستند نه به عکس ، و بدنها فرع و تابع روح هستند نه به عکس ، و وقتى ابراهيم (عليه السلام ) مثلا روح خروس را صدا زد و زنده شد، قهرا بدن خروس نيز به تبع روحش زنده مى شود، بلکه تقريبا نسبت بدن به روح (به عنايتى ديگر) همان نسبتى است که سايه با شاخص دارد، اگر شاخص باشد سايه اش هم هست ، و اگر شاخص يا اجزاى آن به طرفى متمايل شود، سايه آن نيز به آن طرف متمايل مى گردد، و همينکه شاخص معدوم شد، سايه هم معدوم مى شود.
خداى سبحان هم وقتى موجودى از موجودات جاندار را ايجاد مى کند، و يا زندگى را دوباره به اجزاى ماده مرده آن بر مى گرداند، اين ايجاد نخست به روح آن موجود تعلق مى گيرد، و آنگاه به تبع آن ، اجزاى مادى نيز موجود مى شود، و همان روابط خاصى که قبلا بين اين اجزا بود مجددا برقرار مى گردد، و چون اين روابط نزد خدا محفوظ است و مائيم که احاطه اى به آن روابط نداريم .
پس تعين و تشخيص جسد به وسيله تعين روح است ، و جسد بلافاصله بدون هيچ مانعى بعد از تعين روح متعين مى شود، و به همين مطلب اشاره مى کند، آنجا که مى فرمايد: «ثم ادعهن ياتينک سعيا» يعنى بلافاصله (وجود پيدا کرده ) و با سرعت پيش تو مى آيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۸
و اين معنا از آيه شريفه زير نيز استفاده مى شود، آنجا که قرآن گفتار منکرين معاد را نقل کرده و مى فرمايد : «و قالوا ءاذا ظللنا فى الارض ءانا لفى خلق جديد؟ بل هم بلقاء ربهم کافرون ، قل يتوفيکم ملک الموت الذى وکل بکم ، ثم الى ربکم ترجعون ».
در سابق نيز در تفسير همين آيه آنجا که درباره تجرد نفس بحث مى کرديم مقدارى در اين باره سخن گفتيم ، و انشاء الله بحث مفصل آن در جاى خودش خواهد آمد.
پس اينکه خداوند متعال فرمود: «فخذ اربعة من الطير»، براى اين بود که ابراهيم (عليه السلام ) مرغان را کاملا بشناسد، و وقتى دوباره زنده مى شوند در اينکه اينها همان مرغها هستند شک نکند، و به نظرش ناشناس نيايد، بلکه همه خصوصيات و يا اگر اختلافى رخ داده باشد، تشخيص دهد.
و اينکه فرمود: «فصرهن اليک ، ثم اجعل على کل جبل منهن جزءا»، معنايش اين است که آنها را ذبح کن ، و اجزاى بدنشان را خرد نموده با هم مخلوط کن ، آنگاه بر سر کوههائى که در اينجا هست بگذار تا علاوه بر اينکه اجزا از هم مشخص نيستند، از يکديگر دور هم بشوند، و اين خود يکى از شواهد بر اين معنا است که اين قصه بعد از هجرت ابراهيم (عليه السلام ) از سرزمين بابل به سوريه اتفاق افتاده ، براى اينکه سرزمين بابل کوه ندارد.
و اينکه خداوند فرمود: «ثم ادعهن ياتينک سعيا» يعنى مرغ ها را صدا بزن ، و بگو اى طاووس و اى فلان و اى فلان پس از آيه به دست مى آيد که ابراهيم (عليه السلام ) خود مرغها را صدا زدند، نه اينکه اجزاى آنها را صداکرده باشند، چون اگر ابراهيم (عليه السلام ) اجزاى مرغها را صدا مى کردند مى بايست آيه شريفه چنين باشد «ثم نادهن » چون اجزاى مرغها در روى کوههائى بودند که بين ابراهيم (عليه السلام ) و آنها مسافت طولانى بود، و در مسافت هاى دور، لفظ ندا را به کار مى برند نه لفظ دعوت را.
و معناى اينکه فرمود: «ياتينک سعيا»، اين است که روح مرغان به جسد خود بر مى گردد، و با سرعت به سويت مى آيند.
وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ
يعنى بدان که خدا عزيز است ، و هيچ چيزى نمى تواند از تحت قدرت او بگريزد، و از قلم او بيافتد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۹
و خدا حکيم است ، و هيچ عملى را به جز از راهى که لايق آن است انجام نمى دهد، به همين جهت بدن و جسدها را با احضار و ايجاد ارواح ايجاد مى کند، نه به عکس .
و اگر فرمود: «بدان که خدا چنين و چنان است » و نفرمود: «خدا چنين و چنان است »، براى اين بود که بفهماند خطور قلبى ابراهيم (عليه السلام ) که او را وادار کرد چنين مشاهده اى را درخواست کند، خطورى مربوط به معناى دو اسم خداى تعالى يعنى «عزيز» و «حکيم » بوده است ، لذا در پاسخ او عملى انجام داد تا علم به حقيقت عزت و حکمت خدا براى او حاصل شود.
بحث روايتى
بحث روايتى (در ذيل آيات محاجه ابراهيم (ع ) و درخواست او از خداى تعالى و پاسخ حضرت حق به او...)
در تفسيرالدر المنثور در ذيل آيه «الم ترالى الذى حاج ابراهيم فى ربه ...» آمده که طيالسى و ابن ابى حاتم از على بن ابيطالب (عليه السلام ) روايت کرده اند که فرمود: آن کسى که با ابراهيم بر سر پروردگار او مناظره کرد، نمرود پسر کنعان بود.
و در تفسير برهان آمده که ابو على طبرسى گفته است : در زمان وقوع اين مناظره اختلافاتى است ، بعضى گفته اند: موقعى بود که ابراهيم (عليه السلام ) بت ها را شکسته و هنوز در آتش نيفتاده بود، (نقل از مقاتل )، و بعضى ديگر گفته اند: بعد از افتادن در آتش بوده ، که آتش برايش ملايم و سرد شده و جان سالم بدر برد، (نقل از امام صادق (عليه السلام ).
مولف : هر چند آيه شريفه متعرض زمان وقوع اين مناظره نشده ، ولى اعتبار عقلى مساعد و کمک اين احتمال است که : بعد از افتادن در آتش اتفاق افتاده باشد، براى اينکه از داستانهائى که در قرآن کريم درباره ابراهيم (عليه السلام ) از همان بدو ظهورش و مناظره اش با پدر و قوم خود و بت شکنى اش آمده ، اين معنا به دست مى آيد که اولين بارى که آن جناب با نمرود ملاقات کرد، هنگامى بود که خبر بت شکستنش به گوش نمرود رسيد، و وى دستور سوزاندنش را صادر کرد و معلوم است که در چنين هنگامى جاى مناظره نمرود با او درباره خدائى خودش نبوده است ، چرا که به جرم شکستن بتها دستگير شده نه به جرم انکار خدائى نمرود، و اگر مناظره اى با او کرده ، حتما بر سر اين بوده است که آيا بت ها پروردگار هستند؟ يا خداى تعالى ؟
در رواياتى چند که شيعه و سنى در ذيل آيه : «او کالذى مر على قريه و هى خاويه على عروشها...» نقل کرده اند آمده است که : صاحب اين داستان «ارمياى » پيغمبر بوده است و در تعدادى از روايات آمده است که او عزير بوده ، ولى هر دو دسته ، خبرهاى واحدند که پذيرفتن و عمل کردن به خبر واحد در غير احکام فقهى دين واجب نيست ، علاوه بر اين ، سند روايات نيز ضعيف است و هيچ شاهدى از ظاهر آيات بر طبق آنها نيست .
و از سوى ديگر اين داستان در تورات هم نيامده ، تا تورات شاهد بر يک دسته از روايات باشد، و آنچه در روايات آمده داستانى طولانى است ، که روايات درباره جزئياتش اخت لاف دارند، و چون بحث در آن از هدف اين کتاب خارج است ، از نقل رواياتش صرف نظر کرديم ، اگر کسى بخواهد مى تواند به کتبى که متعرض نقل آنها است ، مراجعه نمايد.
رواياتى از اءئمه معصومين (ع ) در باره (و اذ قال ابراهيم رب ارنى کيف تحيى الموتى ...) و داستان آن
و در کتاب معانى الاخبار از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در تفسير آيه «واذ قال ابراهيم رب ارنى کيف تحيى الموتى ...» در ضمن حديثى فرمود: اين آيه متشابه است ، و معنايش اين است که ابراهيم از کيفيت پرسيد، و کيفيت فعل خداى تعالى حقيقتى است که اگر عالمى (يا پيامبرى ) از آن آگاه نباشد برايش تعجب آور نيست ، و چنان نيست که توحيدش ناقص باشد.
مولف : بيان گذشته ما معناى اين حديث را روشن مى سازد
و در تفسير عياشى از على بن اسباط روايت شده که گفت : حضرت ابى الحسن رضا (عليه السلام ) در پاسخ کسى که از معناى آيه : «و لکن ليطمئن قلبى » پرسيده بود که مگر ابراهيم (عليه السلام ) در قدرت خدا شک داشته است ؟ فرمود: نه ، و ليکن منظورش اين بوده که خدا ايمانش را زيادتر کند.
مولف : اين معنا را مرحوم کلينى در کتاب کافى هم از امام صادق و عبد صالح امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) روايت کرده که بيانش گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۱
مولف در تفسير قمى از پدرش از ابن ابى عميراز ابى ايوب از ابى بصير از امام صادق (ع )روايت کرده که فرمود: ابراهيم (عليه السلام ) لاشه اى را در کنار دريا ديد که درندگان دريائى آن را مى خوردند و سپس همان درندگان به يکديگر مى پريدند و يکى ديگرى را پاره مى کرد و مى خورد، ابراهيم (عليه السلام ) تعجب کرد و عرض کرد: پروردگارا به من بنمايان که چگونه مردگان را زنده مى کنى ؟ خداوند پرسيد مگر ايمان ندارى ؟ ابراهيم (عليه السلام ) گفت چرا، و لکن مى خواهم قلبم مطمئن شود خداوند فرمود: پس چهار مرغ را بگير و آنها را قطعه قطعه کن و سپس بر سر هر کوهى قسمتى ازآن را بگذار و آنگاه آنها را صدا بزن تا به سرعت نزدت بيايند، و بدان که خداوند بر همه چيز توانا و به حقايق امور دانا است .
ابراهيم (عليه السلام ) يک طاووس و يک خروس و يک کبوتر و يک کلاغ سياه گرفت ، که خداى تعالى دو باره فرمود: صرهن يعنى قطعه قطعه شان کن ، و گوشتشان را مخلوط کن ، و به ده قسمت تقسيم نموده و هر قسمتى را بر سر يک کوه بگذار، و سپس يکى يکى را صدا کن و بگو: به اذن خدا زنده شو، خواهى ديد اجزاى بدنش از سر اين کوهها يکجا جمع شده و از نوک پا تاسرش به هم چسبيده و به سويت پرواز مى کند، و همينطور هم شد، در اين هنگام بودکه ابراهيم (عليه السلام ) گفت : «ان الله عزيز حکيم ».
مولف : اين معنا را عياشى هم در تفسير خود از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده ، و از طرق اهل سنت نيز از ابن عباس روايت شده است .
و اينکه فرمود: ابراهيم (عليه السلام ) جيفه و لاشه اى را ديد و چنين و چنان شد، بيان شبهه اى است که از ديدن لاشه در دلش افتاد، و وادارش کرد که آن سؤ ال را بکند، براى اينکه ديد هر جزئى از بدن لاشه در شکم درنده اى رفت ، و تازه خود درندگان هم يکديگر را خوردند، فکر کرد مرده اى که اجزاء آن اينچنين متفرق شده و هر تکه اش به جائى رفته و حالات گوناگونى به خود گرفته است ، و ديگر چيزى از اصلش نمانده ، چگونه زنده خواهد شد؟.
دو شبهه در ارتباط با اين روايت و پاسخ آن
خواهى گفت : از ظاهر روايت بر مى آيد که اين شبهه همان شبهه معروف آکل و ماکول است ، چون در روايت آمده : «درندگان يکديگر را خوردند»و بعد از اين جمله ، تعجب ابراهيم (عليه السلام ) و سوالش را نتيجه اين مشاهده دانسته است .
در پاسخ مى گوئيم :
در اينجا دو شبهه وجود دارد: شبهه اول اينکه متفرق شدن اجزاى جسد و فناى اصل آن و اينکه از آن لاشه نه صورتى باقى مانده و نه مشخصات و خصوصياتى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۲
تا از ساير جانداران متمايز باشد، و زندگى را دوباره از سر بگيرد.
شبهه دوم : همان شبهه آکل و ماکول است و آن اين است که مى بينيم حيوان و يا انسانى طعمه درنده مى شود، و اجزاى بدنش جزء بدن آن مى گردد، پس ديگر ممکن نيست «هر دو حيوان » و يا «انسان و حيوان » را با تمام بدنشان زنده کرد، چون فرض کرديم که هر دو يک بدن شده اند، و يک بدن نمى تواند بدن دو حيوان بشود، و به فرض اينکه يکى زنده شود، ديگرى ناقص مى ماند، ناقصى که ديگر قابل دوباره زنده شدن نيست .
پاسخى که خداى تعالى به سوال آن جناب داده که همان تبعيت بدن از روح باشد، هر چند پاسخى است که در دفع هر دو شبهه کافى است ، ولى دستورى که به آن جناب داد و قرآن آنرا حکايت کرد که چهار مرغ بگيرد و چنين و چنان کند، متضمن و در بردارنده ماده شبهه دوم نيست ، و در آن سخنى از اين شبهه به ميان نيامده است بلکه تنها مساله متفرق شدن اجزا و اختلاط آن و دگرگون شدن صورت و حالات حيوان آمده است ، که همان شبهه اول است ، پس آيه شريفه تنها متعرض دفع شبهه اول شده است ، هر چند که با دفع شبهه اول شبهه دوم نيز دفع مى شود، که بيانش گذشت ، و بنابراين ، اين قسمت از روايت که مى گفت : «بعضى بعض ديگر را خوردند»، دخالتى در تفسير آيه ندارد.
سخن در اينکه چهار پرنده اى که ابراهيم انتخاب کرد چه بودند
در اين روايت آمده که آن مرغان عبارت بودند از: «طاووس »، «خروس » ، «کبوتر»، و «کلاغ »، و در بعضى از روايات آمده است که عبارت بودند از: «عقاب »، «اردک »، «طاووس »، و «خروس »، که اين روايت را صدوق در کتاب عيون از حضرت امام رضا (عليه السلام ) نقل کرده است . و از مجاهد، و ابن جريح ، و عطا، و ابن زيد، نيز نقل شده ، و در بعضى ديگر آمده است که عبارت بوده اند از: «هدهد»، و «رکاک » (که عرب آن را صرد گويد، مرغى است که گنجشک را شکار مى کند، و هنگام شکار جيغ مى کشد)، «طاووس » و «کلاغ »، اين روايت را عياشى از صالح بن سهل از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده و در بعضى ديگر آمده است که مرغان عبارت بودند از: «شتر مرغ »، «طاووس »، «وز» (دم جنبانک ) و «خروس » اين روايت را عياشى از معروف بن خربوذ از امام باقر(عليه السلام )، و نيز از ابن عباس نقل کرده است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۳
و از طرق اهل سنت از ابن عباس نيز آمده که آن چهار مرغ عبارت بوده اند از: «طاووس »، «خروس »، «کبوتر» و «غرنوق »، (که نوعى مرغ دريائى است ) و آنکه همه روايات نامش را برده اند طاووس است .
در روايت آمده بود که خداوند فرمود: «آنگاه آنها را ده قسمت کن ، و هر قسمتى را بر سر کوهى بگذار»، در اينکه کوهها ده عدد بودند، مورد اتفاق همه رواياتى است که از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) نقل شده البته در تعداد کمى از روايات چهار کوه و هفت کوه نيز آمده است .
امام رضا (ع ) و ماءمون عباسى و بحث در باره ابراهيم (ع ) و احياء اموات
و در کتاب عيون با ذکر سند از على بن محمد بن جهم روايت کرده که گفت : من در مجلس مامون حاضرشدم ، و ديدم على بن موسى الرضا نزد او است .
مامون پرسيد: يا بن رسول الله آيا عقيده شما اين نيست که انبياء معصوم هستند فرمود: بلى ، مامون از حضرت در مورد چند آيه قرآن سؤ ال کرد که در آن سخن از گناه انبياء شده ، از جمله پرسيد: پس چرا ابراهيم (عليه السلام ) درخواست کرد که «رب ارنى کيف تحيى الموتى ؟» و خداى تعالى از او پرسيد: «او لم تومن ؟» و ابراهيم (عليه السلام ) هم در جواب عرض کرد: «بلى و لکن ليطمئن قلبى ».
حضرت رضا (عليه السلام ) فرمود: خداى تبارک و تعالى قبلا به او فرموده بود: من از ميان بندگانم يکى را خليل خود مى گيرم ، بطوريکه اگر از من مرده زنده کردن را بخواهد اجابت خواهم کرد، ابراهيم (عليه السلام ) به دلش افتادکه خود او خليل خدا است و لذا گفت : «رب ارنى کيف تحيى الموتى ؟»، و خداى تعالى در جوابش پرسيد: مگر ايمان ندارى ؟ بيان داشت : چرا، ولى مى خواهم خاطرم جمع شود که خليل تو من هستم .
مولف : در سابق آنجا که گفتارى از بهشت آدم داشتيم کلامى درباره على بن محمد بن جهم و در خصوص همين روايتى که از على بن موسى الرضا نقل کرده آورده شد، به آنجا مراجعه کنيد.
اين را بايد دانست که روايت نامبرده بر اين معنا دلالت دارد که مقام «خليل بودن » مقامى است که مستلزم استجابت دعا ا ست ، کلمه «خلت » نيز با اين معنا مى سازد، چون اصل اين کلمه به معناى «حاجت » است ، و اگر دوست را هم خليل مى نامند به اين جهت است که وقتى صداقت و دوستى به حد کمال رسيد، حوائج صديق خود را بر مى آورد، و اين معلوم است که وقتى حاجتش را بر مى آورد که قدرت و کفايت برآوردن آن را داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۴
آيات ۲۷۴ - ۲۶۱ ، سوره بقره
مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمْ فى سبِيلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَت سبْعَ سنَابِلَ فى کلِّ سنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضعِف لِمَن يَشاءُ وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ(۲۶۱)
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمْ فى سبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذًى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(۲۶۲)
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَيرٌ مِّن صدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَ اللَّهُ غَنىُّ حَلِيمٌ(۲۶۳)
يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تُبْطِلُوا صدَقَتِکُم بِالْمَنِّ وَ الاَذَى کالَّذِى يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکهُ صلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شىْءٍ مِّمَّا کسبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْکَفِرِينَ(۲۶۴)
وَ مَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ تَثْبِيتاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةِ بِرَبْوَةٍ أَصابَهَا وَابِلٌ فَئَاتَت أُکلَهَا ضِعْفَينِ فَإِن لَّمْ يُصِبهَا وَابِلٌ فَطلُّ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۲۶۵)
أَ يَوَدُّ أَحَدُکمْ أَن تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَ أَعْنَابٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَرُ لَهُ فِيهَا مِن کلِّ الثَّمَرَتِ وَ أَصابَهُ الْکِبرُ وَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ ضعَفَاءُ فَأَصابَهَا إِعْصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْترَقَت کَذَلِک يُبَينُ اللَّهُ لَکمُ الاَيَاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ(۲۶۶)
يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَنفِقُوا مِن طيِّبَتِ مَا کسبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الاَرْضِ وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيث مِنْهُ تُنفِقُونَ وَ لَستُم بِئَاخِذِيهِ إِلا أَن تُغْمِضوا فِيهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنىُّ حَمِيدٌ(۲۶۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۵
الشيْطنُ يَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُکم بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ يَعِدُکُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضلاً وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ(۲۶۸) يُؤْتى الْحِکمَةَ مَن يَشاءُ وَ مَن يُؤْت الْحِکمَةَ فَقَدْ أُوتىَ خَيراً کثِيراً وَ مَا يَذَّکرُ إِلا أُولُوا الاَلْبَبِ(۲۶۹)
وَ مَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَ مَا لِلظلِمِينَ مِنْ أَنصارٍ(۲۷۰)
إِن تُبْدُوا الصدَقَتِ فَنِعِمَّا هِىَ وَ إِن تُخْفُوهَا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيرٌ لَّکمْ وَ يُکَفِّرُ عَنکم مِّن سيِّئَاتِکمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۲۷۱)
لَيْس عَلَيْک هُدَاهُمْ وَ لَکنَّ اللَّهَ يَهْدِى مَن يَشاءُ وَ مَا تُنفِقُوا مِنْ خَيرٍ فَلاَنفُسِکمْ وَ مَا تُنفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ مَا تُنفِقُوا مِنْ خَيرٍ يُوَف إِلَيْکمْ وَ أَنتُمْ لا تُظلَمُونَ(۲۷۲)
لِلفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فى سبِيلِ اللَّهِ لا يَستَطِيعُونَ ضرْباً فى الاَرْضِ يحْسبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَهُمْ لا يَسئَلُونَ النَّاس إِلْحَافاً وَ مَا تُنفِقُوا مِنْ خَيرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ(۲۷۳)
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُم بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(۲۷۴)
ترجمه آيات
حکايت آنان که اموال خويش را در راه خدا انفاق مى کنند حکايت دانه اى است که هفت خوشه رويانيده که در هر خوشه صد دانه باشد، و خدا براى هر که بخواهد، دو برابر هم مى کند، که خدا وسعت بخش و دانا است . (۲۶۱)
کسانى که اموال خويش را در راه خدا انفاق مى کنند و بعد اين انفاق خود را بامنت و يا اذيتى همراه نمى کنند پاداش آنان نزد پروردگارشان است ، نه ترسى دارند و نه غمى .(۲۶۲)
سخن شايسته و پرده پوشى ، از صدقه اى که اذيت در پى دارد بهتر است ، خدا بى نياز و بردبار است .(۲۶۳)
اى کسانى که ايمان آورده ايد، صدقه خويش را همانند آن کس که مال خويش را با ريا به مردم انفاق مى کند، و به خدا و روز جزا ايمان ندارد، با منت و اذيت باطل نکنيد، که حکايت وى حکايت سنگى سفت و صافى است که خاکى روى آن نشسته باشد، و رگبارى بر آن باريده ، آن را صاف به جاى گذاشته باشد، رياکاران از آنچه کرده اند ثمرى نمى برند، و خدا گروه کافران را هدايت نمى کند.(۲۶۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۶
و حکايت آنان که اموال خود را به طلب رضاى خدا و استوارى دادن به دلهاى خويش انفاق مى کنند، عمل شان مانند باغى است بر بالاى تپه اى ، که رگبارى به آن رسد، و دو برابر ثمر داده باشد، و اگر رگبار نرسيده به جايش باران ملايمى رسيده ، خدا به آنچه مى کنيد بينااست .(۲۶۵)
آيا در ميان شما کسى هست که دوست داشته باشد براى او باغى باشد پر از درختان خرما و انگور و همه گونه ميوه در آن باشد، و نهرها در دامنه آن جارى باشد، سپس پيرى برسد، در حالى که فرزندانى صغير دارد، آتشى به باغش بيفتد، و آن را بسوزاند؟ خدا اينطور آيه هاى خود را براى شما بيان مى کند، شايد که بى انديشيد.(۲۶۶)
اى کسانى که ايمان آورده ايد، از خوبيهاى آنچه بدست آورده ايد و آنچه برايتان از زمين بيرون آورده ايم انفاق کنيد، و پست آن را (که خودتان نمى گيريد مگر با چشم پوشى ) براى انفاق منظور نکنيد، و بدانيد که خدا بى نياز و ستوده است .(۲۶۷)
شيطان به شما وعده تنگدستى مى دهد، و به بدکارى وا مى دارد، و خد ا از جانب خود آمرزش و فزونى به شما وعده مى دهد، که خدا وسعت بخش و دانا است .(۲۶۸)
فرزانگى را به هر که بخواهد مى دهد، و هر که حکمت يافت ، خيرى فراوان يافت ، و به جز خردمندان کسى اندرز نگيرد. (۲۶۹)
هر خرجى کرده ايد به هر نذرى ملتزم شده ايد خدا از آن آگاه است ، و ستمگران ياورانى ندارند. (۲۷۰)
اگر صدقه ها را علنى دهيد خوب است ، و اگر هم پنهانى دهيد و به تنگ دستان بدهيد، البته برايتان بهتر است ، و گناهانتان را از بين مى برد، که خدا از آنچه مى کنيد آگاه است .(۲۷۱)
هدايت کردن با تو نيست ، بلکه خدا است که هر کس را بخواهد هدايت مى کند، هر خواسته اى انفاق کنيد به نفع خود کرده ايد، انفاق جز براى رضاى خدا نکنيد، هر خيرى را که انفاق کنيد (عين همان ) به شما مى رسد و ستم نمى بينيد.(۲۷۲)
(صدقه از آن ) فقرائى است که در راه خدا از کار مانده اند، و نمى توانند سفر کنند، اشخاص بى خبر آنان را بسکه مناعت دارند توانگر مى پندارند، تو آنان را با سيمايشان مى شناسى ، از مردم به اصرار گدائى نمى کنند، هر متاعى انفاق مى کنيد خدا به آن دانا است .(۲۷۳)
کسانى که اموال خويش را شب و روز نهان و آشکارانفاق مى کنند پاداششان نزد پروردگارشان است ، نه ترسى دارند و نه غمگين مى شوند.(۲۷۴)
رده:تفسیر المیزان