المیزان جلد۲ بخش۴۷
بيان آيات
سياق اين آيات از اين جهت که همه در باره انفاق است ، و مضامين آنها به يکديگر ارتباط دارد اين را مى فهماند که همه يک باره نازل شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۷
و اين آيات مؤ منين را تحريک و تشويق به انفاق در راه خدا مى کند، و نخست براى زياد شدن و برکت مالى که انفاق مى کنند مثلى مى زند، که يک درهم آن هفتصد درهم مى شود، و چه بسا که خدا بيشترش هم مى کند، و سپس براى انفاق ريائى و غير خدائى مثلى مى آورد تا بفهماند که چنين انفاقى برکت و بهره اى ندارد، و در مرحله سوم مسلمانان را از انفاق با منت و اذيت نهى مى کند، زيرا که منت و اذيت اثر آن را خنثى مى کند، و اجر عظيمش را حبط نموده و از بين مى برد سپس دستور مى دهد که از مال پاکيره خود انفاق کنند، نه اينکه از جهت بخل و تنگ نظرى هر مال ناپاک و دور انداختنى را در راه خدا بدهند، و آنگاه موردى را که بايد مال در آن مورد انفاق شود ذکر مى کند که عبارت است از فقرائى که در راه خدا از هستى ساقط شده اند، و در آخر اجر عظيمى که اين انفاق نزد خداى تعالى دارد بيان مى کند.
و سخن کوتاه اينکه : آيات مورد بحث ، مردم را دعوت به انفاق مى کند و در مرحله اول ، جهت اين دعوت و غرضى را که در آن است بيان نموده و مى فرمايد: هدف از اين کار بايد خدا باشد نه مردم ، و در مرحله دوم صورت عمل و کيفيت آن را تبيين کرده که بايد منت و اذيت به دنبال نداشته باشد، و در مرحله سوم وضع آن مال را بيان مى کند که بايد طيب باشد نه خبيث ، و در مرحله چهارم مورد آن را که بايد فقيرى باشد که در راه خدا فقير شده و در مرحله پنجم اجر عظيمى که در دنيا و آخرت دارد بيان نموده است .
گفتارى پيرامون انفاق
يکى از بزرگترين امورى که اسلام در يکى از دو رکن «حقوق الناس » و «حقوق الله » مورد اهتمام قرار داده و به طرق و انحاى گوناگون ، مردم را بدان وادار مى سازد، انفاق است پاره اى از انفاقات از قبيل زکات ، خمس ، کفارات مالى و اقسام فديه را واجب نموده و پاره اى از صدقات و امورى از قبيل وقف سکنى دادن مادام العمر کسى ، وصيت ها، بخشش ها و غير آن را مستحب نموده است .
تعديل ثروت ها، کم کردن فاصله طبقاتى ، ايجاد برادرى بين مسلمين و ... علل و اهداف تاءکيد شديد نسبت به انفاق است
و غرضش اين بوده که بدينوسيله طبقات پائين را که نمى توانند بدون کمک مالى از ناحيه ديگران حوائج زندگى خود را برآورند - مورد حمايت قرار داده تا سطح زندگيشان را بالا ببرند، تا افق زندگى طبقات مختلف را به هم نزديک ساخته و اختلاف ميان آنها را از جهت ثروت و نعمات مادى کم کند.
و ازسوى ديگر توانگران و طبقه مرفه جامعه را از تظاهر به ثروت يعنى از تجمل و آرايش مظاهر زندگى ، از خانه و لباس و ماشين و غيره نهى فرموده و از مخارجى که در نظر عموم مردم غير معمولى است و طبقه متوسط جامعه تحمل ديدن آنگونه خرجها را ندارد (تحت عنوان ) نهى از اسراف و تبذير و امثال آن ، جلوگيرى نموده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۸
و غرض از اينها ايجاد يک زندگى متوسطى است که فاصله طبقاتى در آن فاحش و بيش از اندازه نباشد، تا در نتيجه ، ناموس وحدت و همبستگى زنده گشته ، خواستهاى متضاد و کينه هاى دل و انگيره هاى دشمنى بميرند، چون هدف قرآن اين است که زندگى بشر را در شؤ ون مختلفش نظام ببخشد، و طورى تربيتش دهد که سعادت انسان را در دنيا و آخرت تضمين نمايد و بشر در سايه اين نظام در معارفى حق و خالى از خرافه زندگى کند، زندگى همه در جامعه اى باشد که جو فضائل اخلاق حاکم بر آن باشد و در نتيجه در عيشى پاک از آنچه خدا ارزانيش داشته استفاده کند، و داده هاى خدا برايش نعمت باشد، نه عذاب و بلا، و در چنين جوى ، نواقص و مصائب مادى را برطرف کند.
و چنين چيزى حاصل نمى شود مگر در محيطى پاک که زندگى نوع ، در پاکى و خوشى و صفا شبيه به هم باشد، و چنين محيطى هم درست نمى شود مگربه اصلاح حال نوع ، به اينکه حوائج زندگى تاءمين گردد، و اين نيز بطور کامل حاصل نمى شود مگر به اصلاح جهات مالى و تعديل ثروت ها، و به کار انداختن اندوخته ها، وراه حصول اين مقصود، انفاق افراد - از اندوخته ها و مازاد آنچه با کد يمين و عرق جبين تحصيل کرده اند - مى باشد، چون مؤ منين همه برادر يکديگرند، و زمين و اموال زمين هم از آن يکى است ، و او خداى عزوجل است .
و اين خود حقيقتى است که سيره و روش نبوى (که بر صاحب آن سيره برترين تحيت و سلام باد) صحت و استقامت آن را در زمان استقرار حکومت پيغمبر اکرم (صلى الله عليه و آله و سلم ) اثبات مى کند.
و اين همان نظامى است که امير المؤ منين صلوات الله عليه از انحراف مردم از مجراى آن تاسف خورده و شکوه ها مى کرد، و از آن جمله مى فرمود: «و قد اصبحتم فى زمن لا يزداد الخير فيه الا ادبارا، و لا الشر فيه الا اقبالا و لا الشيطان فى هلاک الناس الا طمعا، فهذا او ان قويت عدته ، و عمت مکيدته و امکنت فريسته ، اضرب بطرفک حيث شئت من الناس فهل تبصر الا فقيرا يکابد فقرا، او غنيا بدل نعمه الله کفرا، او بخيلا اتخذ البخل بحق الله وفرا، او متمردا کان باذنه عن سمع المواعظ وقرا؟».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۸۹
گذشت روزگار، درستى نظريه قرآن را کشف کرد، و ثابت نمود همانطور که قرآن فرموده تا طبقه پائين جامعه ، از راه امداد و کمک به حد متوسط نزديک نگردند و طبقه مرفه از زياده روى و اسراف و تظاهر به جمال جلوگيرى نشده ، و به آن حد متوسط نزديک نشوند، بشر روى رستگارى نخواهد ديد، آرى همه ما تمدن غرب را ديديم ، که چگونه داعيان آن ، بشر را به بى بندوبارى در لذات مادى و افراط در لذات حيوانى واداشتند و بلکه روشهاى جديدى از لذت گيرى و استيفاى هوس هاى نفسانى اختراع نمودند، و در کام گيرى خود و اشاعه اين تمدن در ديگران ، از به کار بردن هيچ نيروئى مضايقه ننمودند، و اين باعث شد که ثروتها و لذات خالص زندگى مادى همه به طرف نيرومندان و توانگران سرازير شده و در دست اکثريت مردم جهان که همان طبقات پائين جامعه ها مى باشند چيزى به جز محروميت نماند، و ديديم که چگونه طبقه مرفه نيز به جان هم افتاده و يکديگر را خوردند تا نماند مگر اندکى ، و سعادت زندگى مادى مخصوص همان اندک گرديد، و حق حيات از اکثريت ، که همان توده هاى مردم هستند سلب شد.
و با در نظر گرفتن اينکه ثروت بى حساب وفقر زياد آثار سوئى در انسان پديد مى آورد، اين اختلاف طبقاتى تمامى رذائل اخلاقى را برانگيخت ، و هر طرف را به سوى مقتضاى خويش پيش راند، و نتيجه آن اين شد که دو طائفه در مقابل يکديگر صف آرائى کنند و آتش فتنه و نزاع در بين آنان شعله ور شود، توانگر و فقير محروم و منعم ، واجد و فاقد همديگر را نابود کنند و جنگه اى بين المللى بپا شود، و زمينه براى کمونيسم فراهم گردد، و در نتيجه حقيقت و فضيلت به کلى از ميان بشر رخت بر بندد و ديگر بشر روزگارى خوش نبيند، و آرامش درونى و گوارائى زندگى از نوع بشر سلب شود، اين فساد عالم انسانى چيزى است که ما امروزه خود به چشم مى بينيم ، و احساس مى کنيم که بلاهائى سخت تر و رسوائى هائى بيشتر، آينده نوع بشر را تهديد مى کند.
از بين رفتن انفاق و شيوع ربا در بين مردم بزرگترين عامل فساد اجتماعى کنونى در جهان غرب است
و نيز بزرگترين عامل اين فساد از طرفى از بين رفتن انفاق ، و از سوى ديگر شيوع ربا است که به زودى به آيات آن خواهيم رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۰
(ان شاء الله ) و خواهيم ديد که خداى تعالى بعد از آيات مورد بحث در خلال هفت آيه پشت سرهم فظاعت و زشتى آنرا بيان مى کند، و مى فرمايد: رواج آن ، فساد دنيا را به دنبال مى آورد، و اين خود يکى از پيشگوئيهاى قرآن کريم است ، که در ايام نزول قرآن جنينى بود در رحم روزگار، و مادر روزگار اين جنين را در عهد ما زائيد، و ثمرات تلخش را بما چشانيد.
و اگر بخواهيد اين گفته ما را تصديق کنيد در آيات سوره روم دقت فرمائيد آنجا که خداوند مى فرمايد: «فاقم وجهک للدين حنيفا - تا جمله يومئذ يصدعون ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۱
اين آيات نظائرى هم در سوره هاى هود، و يونس ، و اسراء، و انبياء، و غيره دارد که در همين مقوله سخن گفته اند، و ان شاء الله به زودى بيانش خواهد آمد.
و سخن کوتاه اينکه : علت تحريک و تشويق شديد و تاءکيد بالغى که در آيات مورد بحث در باره انفاق شده ، اينها بود که از نظر خواننده محترم گذشت .
مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمْ فى سبِيلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ...
منظور از «سبيل الله »، هر امرى ا ست که به رضايت خداى سبحان منتهى شود، و هر عملى که براى حصول غرضى دينى انجام گيرد، براى اينکه کلمه «سبيل الله » در آيه شريفه مطلق آمده و قيدى ندارد، هر چندکه قبل از اين آيه ، آياتى قرار دارد که در آن سخن از قتال در راه خدا رفته ، و در آياتى ديگر نيز اين کلمه مقارن با مساله جهاد آمده ، ليکن صرف اين مقارن بودن دليل نمى شود بر اينکه بگوئيم منظور از آيه «فى سبيل الله » تنها جهاد در راه خدا است .
معناى (کمثل حبت انبتت ) و بررسى امثال قرآنى ديگر نظير آن
مفسرين گفته اند: جمله «کمثل حبة انبتت » در واقع «کمثل من زرع حبه انبتت سبع سنابل » است ، چون اين درست نيست که گفته شود: «مثل کسانى که در راه خدا انفاق مى کنند مثل حبه و دانه است »، بلکه بايد گفت : «مثل کسى است که دانه اى را بکارد و آن دانه هفت سنبل بدهد...»، زيرا حبه نامبرده مثل آن مالى است که در راه خدا انفاق شده ، نه مثل اشخاصى که انفاق کرده اند، و اين روشن است .
و ليکن گواينکه حرف اينها در جاى خود، حرف درستى است ، اما اگر کمى در آيات مشابه آن دقت شود معلوم مى شود که حاجتى به اين تقدير نيست ، چون مى بينيم بيشتر آياتى که در قرآن مثلى را ذکر مى کند همين وضع را دارد، و اين صناعت و اين طرز سخن گفتن در قرآن کريم شايع است .
در جائى ديگر نيز فرموده : «و مثل الذين کفروا کمثل الذى ينعق بما لا يسمع الا دعاء و نداء».
با اينکه مثل نامبرده مثل کفار نيست بلکه مثل کسى است که کفار را دعوت مى کند و نيز فرموده :«انما مثل الحيوة الدنيا کماء انزلناه » با اينکه در آيه شريفه زندگى دنيا به گياهانى که به وسيله باران مى رويند مثل زده شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۲
و نيز فرموده : «مثل نوره کمشکوه » در ظاهر آيه نور خدا به مشکات تشبيه شده با اينکه در واقع نور خدا به نور مشکات مثل زده شده نه خود مشکات ، و نيز در آيات بعد از آيه مورد بحث فرموده : «فمثله کمثل صفوان » با اينکه در آيه ، بطلان صدقه به وسيله ريا به غبارى مثل زده شده که روى سنگى صاف باشد، نه خود سنگ ، و نيز در آيات مورد بحث اشخاصى را که در راه رضاى خدا انفاق مى کنند به جنت مثل زده ، مى فرمايد: «مثل الذين ينفقون اموالهم ...» با اينکه جنت مثل آن مالى است که مى دهند، نه خود آنان ، و آياتى ديگر از اين قبيل بسيار است .
و اين مثالها که در اين آيات آورده شده ، از يک جهت مشترکند، و آن اين است که در همه آنها به ماده تمثيل که قوام مثل به آن است اکتفا شده ، و به منظور اختصار بقيه اجزاى کلام را مى اندازد.
توضيحى در مورد امثال و چگونگى تمثيلات قرآن کريم
توضيح اينکه : مثل در حقيقت يک قصه واقعى و يا فرضى است که گوينده از جهاتى آنرا شبيه معناى مورد نظر خود مى داند، و لذا در کلام خود ذکرش مى کند تا ذهن شنونده از تصور آن ، معناى مورد نظر را کاملتر و بهتر تصور کند، نظير اينکه وقتى مى خواهد بگويد: من هيچ چيز ندارم ، مى گويد: «لا ناقه لى و لا جمل » و يا وقتى به شنونده بگويد: آن وقت که بايد کارى کرده باشى نکردى : مى گويد: «فى الصيف ضيعت اللبن » و از اين قبيل مثلها، اينها قص هائى است که روزى واقع شده و با ذکر آن به شنونده مى فهماند که آن را با مقصود مورد کلام تطبيق نموده تا مطلب مورد کلام را بهتر و روشن تر بفهمد و لذا مى گويند مثل ها هيچ وقت تغيير نمى کنند.
و اما مثلهاى فرضى و خيالى مانند اينکه وقتى مى خواهيم به مخاطب خود بفهمانيم که انفاق در راه خدا عبارت است از دادن يکى و گرفتن چند برابر آن ، مى گوئيم : مثل آنچه که در راه خدا انفاق مى کنى ، مثل کاشتن دانه اى است که وقتى سبز مى شود هفت سنبله و در هر سنبله صد دانه به وجود مى آيد و اين مثل يک مثل فرضى و خيالى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۳
و آن معنائى که ما از مثل مى خواهيم به ذهن شنونده منتقل کنيم ، و آن را معيارى براى ايضاح و سنجيدن وضع مطلب خود مى گيريم ، يا تمامى قصه اى است که به عنوان مثل مى آوريم ، نظير مثلى که در آيه : «و مثل کلمة خبيثة کشجرة خبيثة ...» و در آيه : «مثل الذين حملوا التورية ثم لم يحملوها کمثل الحمار يحمل اسفارا» آمده است و يا همه آن قصه منظور و مورد نظر نيست ، بلکه گوشه اى از آن منظور است ، که اصطلاحا به آن ماده تمثيل گفته مى شود، که در اين صورت يا همان مقدار را ذکر مى کنيم ، و يا اگر همه قصه را بياوريم صرفا به منظور تتميم قصه و ناقص نبودن آن است مانند مثال اخير، يعنى انفاق و حبه ، چون در اين مثل ماده تمثيل تنها دانه اى است که هفتصد دانه از آن به وجود مى آيد و اما کاشتن آن ، و روئيدن هفت سنبله از آن دخالتى در تمثيل ندارد و به خاطر تتميم قصه آمده است .
و در قرآن کريم هر مثلى که تمامى آن ماده تمثيل بوده و با معناى مراد و محل کلام تطبيق مى شده ، همه آن ذکر شده - که بايد هم مى شد، براى اينکه همه جزئياتش مثل است - و هر مثلى که فقط بعضى از قسمت هايش ماده تمثيل بوده ، به نقل همان مقدار اکتفا شده ، و آن مقدار، در جاى تمام قصه به کار رفته ، چون غرض گوينده ، از همان مقدار از قصه حاصل مى شده ، علاوه بر اينکه خواننده در اثر ديدن اينکه گوشه اى از يک قصه ذکر شده ، و گوشه هاى ديگرش افتاده و همين قسمت که ذکر شده وافى به غرض هست ، و خلاصه مى بيند که مطلب مورد نظر به وجهى عين همان قصه است ، و به وجهى غير از آن است ، نشاطى پيدا مى کند، و دچار آن خستگى و ملالت که معمولا خواننده هر مقاله يکنواخت به آن دچار مى شود، نمى گردد و اين خود يکى از موارد لطيف ايجاز به قلب است که قرآن آن را به کار برده است ، اما ايجاز است ، چون گفتيم : تنها ماده تمثيل را که حبه باشد آورده است ، و اما قلب يعنى وارونه گوئى است ، براى اينکه بايد انفاق را به حبه مثل مى زد، ولى انفاق گر را به حبه مثل زده است .
أَنبَتَت سبْعَ سنَابِلَ فى کلِّ سنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ
معناى کلمه «سنبل » معروف است ، که همان خوشه گندم مى باشد بعضى گفته اند: ماده «سنبل » در اصل به معناى «پوشاندن » است ، و اگر خوشه گندم را سنبل ناميده اند، به اين جهت بوده است که سنبل ، دانه هاى گندم را در غلافهائى که دارد مى پوشاند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۴
و يکى از بى پايه ترين اشکالهائى که به آيه کرده اند اين است که : آيه شامل مثالى است که اصلا در خارج وجود ندارد، براى اينکه هيچ خوشه گندمى نداريم که مشتمل بر صد دانه باشد، و ديگر توجه نکرده اند که همانطور که گفتيم : در مثل لازم نيست که مضمونش در خارج تحقق داشته باشد، چون مثلهاى تخيلى آنقدر زياد هست که از حد شمارش بيرون است ، علاوه بر اينکه هر سنبله صد دانه و يا هر خوشه هفتصد دانه گندم در آن باشد چنان نيست که اصلا وجود نيافته باشد.
وَ اللَّهُ يُضعِف لِمَن يَشاءُ وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ
يعنى خداى تعالى براى هر کس که بخواهد بيش از هفتصد دانه گندم هم مى دهد، براى اينکه او واسع است و هيچ مانعى نيست که از جود او جلوگيرى کرده و فضل و کرمش را محدود سازد، همچنانکه خودش در جاى ديگر فرمود: «من ذا الذى يقرض الله قرضا حسنا، فيضاعفه له اضعافا کثيرة ؟» و کثير را در اين آيه مقيد به عدد معينى نکرده است .
بعضى از مفسرين در معناى آيه مورد بحث گفته اند: «مضاعفه » به معناى چند برابر است ، و نهايت درجه اين چند برابر همان هفتصد برابر است ، نه اينکه اگر خدا بخواهد هفتصد را هم چند برابر مى کند ولى اين حرف صحيح نيست ، زيرا اگر اينطور مى بود قهرا جمله مورد بحث کار تعليل را مى کرد، و معنا چنين مى شد: «انفاق در راه خدا مثل دانه اى است که تا هفتصد دانه بهره دهد، چون خدا براى هر کس بخواهد مضاعف مى کند» و در اين صورت مى بايست جمله نامبرده چنين باشد: «فى کل سنبله مائه حبه فان الله يضاعف ...»، همچنانکه در آيه شريفه : «الله الذى جعل لکم الليل لتسکنوا فيه ، و النهار مبصرا، ان الله لذو فضل على الناس » کلمه «ان » آمده است ، و چون در آيه مورد بحث کلمه «فان » نيامده معلوم مى شود که جمله نامبرده تعليل نيست .
فوائد و آثار اجتماعى ارفاق به قصد تحصيل رضاى خدا
مطلب ديگر اينکه در آيه مورد بحث ، مثلى را که آورده مقى د به آخرت نکرده و بطور مطلق فرموده : «خدا انفاق شما را مضاعف مى کند» پس هم شامل دنيا مى شود، و هم شامل آخرت ، فهم عقلائى هم اين را تاءييد مى کند براى اينکه کسى که از دسترنج خود چيزى انفاق مى کند هر چند ابتدا ممکن است به قلبش خطور کند که اين مال از چنگش رفت ، و ديگر به او بر نمى گردد، ليکن اگر کمى دقت کند خواهد ديد که جامعه انسانى به منزله تن واحد و داراى اعضاى مختلف است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۵
و اعضاى آن هر چند اسامى و اشکال مختلف دارند، اما در مجموع ، يک تن را تشکيل مى دهند، و در غرض و هدف زندگى متحد هستند، از حيث اثر هم همه مربوط به هم هستند، وقتى يکى از اعضا، نعمتى را از دست مى دهد مثلا فاقد صحت و سلامتى شده و در عمل خود کند مى گردد، همين عارضه هر چند که در نظر بدوى ، متوجه يک عضو است ، ولى در حقيقت تمام بدن در عملکرد خود کند و سست مى گردد، و به خاطر نرسيدن به اغراض زندگى خسران و ضرر مى بيند.
مثلا چشم و دست آدمى دو عضو از بدن انسان هستند، در ظاهر دو نام غير مربوط به هم و دو شکل متفاوت ، و دو عملکرد جداگانه دارند، ليکن با کمى دقت مى بينيم که اين دو عضو کمال ارتباط را با يکديگر دارند. خلقت ، آدمى را مجهز به چشم کرده تا اشيا را از نظر نور و رنگ و نزديکى و دورى تشخيص دهد، بعد از تشخيص چشم ، دست آنچه را که تحصيلش براى آدمى واجب است بردارد، و آنچه را که دفعش بر او لازم است از انسان دفع کند.
پس در حقيقت چشم مثل چراغى است که پيش پاى دست را روشن مى کند، حال اگر دست از کار بيفتد قهرا فوائد و عملکرد دست را بايد ساير اعضا جبران کنند، و اين باعث مى شود که اولا زحمت و تعبى را که در حال عادى هرگز قابل تحمل نيست ، تحمل کند و در ثانى از عملکرد ساير اعضاى خود به همان مقدار که صرف جبران عملکرد دست نموده بکاهد، و اما اگر از همان اوائلى که دست دچار حادثه شد از نيروئى اضافى ساير اعضا در اصلاح حال همان دست استفاده کند، و دست را به حال عادى و سلامتش برگرداند، حال تمامى اعضا را اصلاح کرده ، و صدها و بلکه هزارها برابر آنچه صرف اصلاح دست کرده عايدش مى شود.
پس يک فرد از جامعه که عضوى از يک مجموعه است ، اگر دچار فقر و احتياج شد، و ما با انفاق خود وضع او را اصلاح کرديم ، هم دل او را از رذائلى که فقر در او ايجاد مى کند پاک کرده ايم ، و هم چراغ محبت را در دلش ايجاد نموده ايم ، و هم زبانش را به گفتن خوبيها به راه انداخته ايم ، و هم او ر ا در عملکردش نشاط بخشيده ايم ، و اين فوائد عايد همه جامعه مى شود، چون همه افراد جامعه به هم مربوط هستند، پس انفاق يک نفر، اصلاح حال هزاران نفر از افراد جامعه است ، و مخصوصا اگر اين انفاق در رفع حوائج نوعى از قبيل تعليم و تربيت و امثال آن باشد. اين است آثار و فوائد انفاق .
آثار سوء و مضرات انفاق بدون قصد کسب رضاى خدا
و وقتى انفاق در راه خدا و به انگيره تحصيل رضاى او باشد، نمو و زياد شدن آن از لوازم تخلف ناپذير آن خواهد بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۶
چون فوائد انفاق در غير راه خدا ممکن است تواءم با ضررهائى باشد که (حتما هست ) براى اينکه وقتى رضاى خدا انگيره آدمى نباشد لابد انگيره اين هست که من توانگر به فقير انفاق کنم تا شر او را از خود دفع نمايم ، و يا حاجت او را برآورم ، تا اعتدالى به حال جامعه ببخشم ، و فاصله طبقاتى را کم کنم (و در همه اين فرضها بطور غير مستقيم منافعى عايد خود انفاق کننده مى شود) و اين خود نوعى استخدام و استثمار فقير به نفع خويش است ، که چه بسا در دل فقير آثار سوء بجاى گذارد، و چه بسا اين آثار سوء، در دل فقرا متراکم شود و ناآرامى و بلواها به راه بيندازد، اما اگر انفاق تنها براى رضاى خدا صورت بگيرد، و انفاق گر بجز خشنودى او هدفى و منظورى نداشته باشد، آن آثار سوء پديد نمى آيد، و در نتيجه اين عمل خير محض مى شود.
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَلَهُمْ فى سبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذًى ...
کلمه «اتباع » به معناى ملحق شدن و ملحق کردن است ، اولى (ملحق شدن ) نظير اين آيه که مى فرمايد: «فاتبعوهم مشرقين » و دومى (ملحق کردن ) مانند اين آيه : «واتبعناهم فى هذه الدنيا لعنة ».
کلمه «من » با تشديد نون به معنى منت نهادن است ، و منت آن عملى است از صاحب احسان که احسانش را ناگوار سازد، مثل اينکه به آن شخصى که احسان کرده بگويد: اين من بودم که چنين و چنان احسانى به تو کردم ، و يا عملى کند که حاکى از همين باشد و اصل در معناى منت بطوريکه گفته شده قطع کردن است ، و در آيه : «لهم اجر غير ممنون » بهمين معنا آمده ، و کلمه «اذى » به معناى ضرر فورى و يا ضرر اندک است ، و کلمه «خوف » به معناى انتظار ضرر است ، و کلمه «حزن » به معناى اندوهى است که بر دل سنگينى کند، چه اندوه از امرى که واقع شده ، و چه از آنکه بخواهد واقع شود.
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَيرٌ مِّن صدَقَةٍ
«قول معروف » آن سخنى است که مردم بر حسب عادت آن را غير معمولى ندانند، که البته به اختلاف عادات مردم مختلف مى شود، و کلمه «مغفرت » در اصل به معناى پوشاند ن است ، و «غنى » مقابل حاجت و فقر است ، و «حلم » به معناى سکوت در برابر سخن و يا عمل ناهنجار ديگران است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۷
رد کردن سائل با زبان خوش و گذشت از بدى او، از صدقه و انفاق همراه با منت و آزار بهتر است
در اين آيه شريفه خداوند متعال قول معروف و آمرزيدن و مغفرت (يعنى چشم پوشى از بدى ها که مردم به انسان مى کنند) را بر صدقه اى که گوشه و کنايه داشته باشد ترجيح داده ، و اين مقابله دلالت دارد بر اينکه مراد از «قول معروف » اين است که وقتى مى خواهى سائل را رد کنى با زبانى خوش رد کنى ، مثلا دعايش کنى که خدا حاجتت را برآورد.
البته اين در صورتى است که سائل سخنى که باعث ناراحتى تو باشد نگويد، و اگر لفظى خلاف ادب گفت بايد چنان رفتار کنى که او خيال کند سخن زشتش را نشنيده اى و آن دعاى خير و اين چشم پوشى ات از سخن زشت او، بهتر از آنست که به او صدقه اى بدهى و به دنبالش آزار برسانى ، چون آزار و منت نهادن انفاق گر به اين معنى خواهد بود که مى خواهد بفهماند آن مالى که انفاق کرده در نظرش بسيار عظيم است ، و از درخواست سائل ناراحت شده است ، و اين دو فکر غلط دو بيمارى است که بايد انسان با ايمان ، دل خود را از آن پاک کند چون مؤ من بايد متخلق به اخلاق خدا باشد، و خداى سبحان غنى اى است که آنچه نعمت مى دهد در نظرش بزرگ نمى نمايد، و هر بخششى مى کند آن را بزرگ جلوه نمى دهد و نيز خداى سبحان حليم است ، و در مؤ اخذه جفاکاران عجله نمى کند، و در برابر جهالت خشم نمى کند، و بهمين جهتى که گفته شد آيه شريفه ، با دو نام «غنى » و «حليم » ختم شده است .
يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تُبْطِلُوا صدَقَتِکُم ...
اين آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه آزار و منت بعد از صدقه اجر آنرا حبط کرده و از بين مى برد، و بعضى با اين آيه استدلال کرده اند بر اينکه هر معصيت و يا حداقل هر گناه کبيره باعث از بين رفتن و بى اجر شدن اطاعت هاى قبل از آن معصيت مى شود، و ليکن ما چنين دلالتى در آيه نمى بينيم ، و دلالت آيه تنها در بى اجر شدن صدقه به وسيله خصوص منت و اذيت است ، که گفتار مفصل اين بحث در مبحث حبط گذشت .
کالَّذِى يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ
از آنجائى که خطاب اول آيه فقط شامل مؤ منين بود - چون افراد رياکار نمى توانند مؤ من باشند، چون به فرموده خدا، منظور اينها از اعمالشان خدا نيست - بهمين جهت خداوند متعال مؤ منين را صريحا از ريا نهى نکرد، و نفرمود: «اى مؤ منين رياکار نباشيد» بلکه افرادى را که صدقه مى دهند و به دنبالش منت و اذيت مى رسانند تشبيه به افراد رياکار بى ايمان کرد، که صدقاتشان باطل و بى اجراست ، و فرمود: «عمل چنين مؤ منى شبيه به عمل او است »، و نفرمود: «مثل آن است » زيرا عمل مؤ من در ابتدا صحيح انجام مى شود، ولى بعدا پاره اى عوامل مثل «منت » و «اذيت » آن را باطل مى سازد، ولى عمل رياکار از همان اول باطل است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۸
رياکارى در هر عمل مستلزم نداشتن ايمان به خدا و روز جزا در آن عمل است
اتحاد سياق فعل هائى که در آيه آمده ، يعنى فعل «ينفق ماله » و فعل «و لا يؤ من » با اينکه ممکن بود بفرمايد «و لم يومن - رياکار ازاول ايمان نياورده »، دلالت دارد بر اينکه مراد از ايمان نداشتن رياکار در انفاقش به خدا و روز جزا، ايمان نداشتن او به دعوت پروردگارى است که او را به انفاق مى خواند، و ثوابهائى جزيل و عظيم به وى وعده مى دهد، چون اگر به دعوت اين داعى و به روز قيامت (روزى که پاداشهاى اعمال در آن روز ظاهر مى شود) ايمان مى داشت ، در انفاقش قصد ريا نمى کرد و تنها عمل را براى خاطر خدا مى آورد، و علاقمند به ثواب جزيل خدا مى شد. پس منظور از اينکه فرمود، ايمان به خدا ندارد اين نيست که اصلا به خداوندى خدا قائل نيست .
و از آيه شريفه چنين بر مى آيد که ريا در هر عملى که آدمى انجام مى دهد مستلزم نداشتن ايمان به خدا و به روز جزا در همان عمل است .
فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ ...
ضمير در کلمه : «فمثله » به کلمه «الذى » در جمله : «الذى ينفق ماله رئاء الناس » بر مى گردد، پس مثلى که در آيه زده شده براى کسى است که مال خود را به منظور خودنمائى انفاق مى کند، و کلمه «صفوان » و نيز کلمه «صفا» به معناى سنگ صاف و سخت است ، و کلمه «وابل » به معناى باران تند و رگبار طولانى است و ضمير در جمله «لا يقدرون » نيز به همان «الذى ينفق ...» بر مى گردد، خواهى گفت : کلمه «الذى » مفرد است ولى ضمير در جمله «لا يقدرون » جمع است . در پاسخ مى گوئيم کلمه «الذى » هر چند که لفظا مفرد است و ليکن در اينجا در معناى جمع استعمال شده و به معناى همه کسانى است که چنين باشند.
اين آيه وجه شباهت رياکار به سنگ را بيان مى کند، معناى وسيعى است که هم در رياکار هست و هم در آن سنگ ، و آن بى اثر و سست بودن عمل است همچنانکه خاکى که روى سنگ صاف قرار دارد با بارانى اندک از بين رفته و نمى تواند اثرى داشته باشد.
و جمله : «و الله لا يهدى القوم الکافرين » حکم را نسبت به رياکار و کافر به وجهى عام بيان مى کند، و مى فرمايد: ريا کننده در رياکاريش يکى از مصاديق کافر است ، و خدا مردم کافر را هدايت نمى کند، و به همين جهت جمله نامبرده کار تعليل را مى کند.
و خلاصه معناى اين مثل آن است که کسى که در انفاق خود مرتکب ريا مى شود، در ريا کردنش و در ترتيب ثواب بر انفاقش حال سنگ صافى را دارد که مختصر خاکى روى آن باشد، همينکه بارانى تند بر آن ببارد، همين بارانى که مايه حيات زمين و سرسبزى آن و آراستگى اش به گل و گياه است ، در اين سنگ خاک آلود چنين اثرى ندارد، و خاک نامبرده در برابر آن باران دوام نياورده و بکلى شسته مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۹۹
تنها سنگى سخت مى ماند که نه آبى در آن فرو مى رود، و نه گياهى از آن مى رويد، پس وابل (باران پشت دار) هر چند از روشن ترين اسباب حيات و نمو است ، و همچنين هر چند خاک هم سبب ديگرى براى آن است ، اما وقتى محل اين آب و خاک ، سنگ سخت باشد عمل اين دو سبب باطل مى گردد، بدون اينکه نقصى و قصورى در ناحيه آب و خاک باشد، پس اين حال سنگ سخت بود و عينا حال رياکار نيز چنين است :
براى اينکه وقتى رياکار در عمل خود خدا را در نظر نمى گيرد، ثوابى بر عملش مترتب نمى شود، هر چند که نفس عمل هيچ نقصى و قصورى ندارد، چون انفاق سببى است روشن براى ترتيب ثواب ، ليکن به خاطر اينکه قلب صاحبش چون سنگ است ، استعداد پپذيرفتن رحمت و کرامت را ندارد.
رده:تفسیر المیزان