تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۵۱

سخن صاحب المنار در رد نظر آن مفسران تفسير المنار در ذيل آيه «الذين ياکلون الربوا لا يقومون ...» مى گويد.ابن عطيه در تفسير خود گفته : منظور از اين عبارت : تشبيه رباخوار در دنيا به کسى است که در اثر عارضه غش از حال طبيعى خارج شده ، همچنانکه خود غشى را هم که حرکاتى غير طبيعى دارد تشبيه به جن زده کرده و مى گويند: فلانى جن زده شده . آنگاه مى گويد: آنچه از آيه به ذهن مى رسد همين معنائى است که ابن عطيه گفته : ليکن بيشتر مفسرين نظريه اى بر خلاف آن دارند، و گفته اند: مراد از قيام برخاستن از قبر در قيامت است ، و خداى سبحان اين را براى رباخواران در قيامت علامت قرار داده که وقتى از قبر برمى خيزند چون افراد غشى برخيزند. اين مطلب را محدثين از ابن عباس و ابن مسعود نقل کرده اند، بلکه طبرانى هم اين قسمت از حديث را از عوف بن مالک (بدون اين که سند را به صحابه برساند) نقل کرده که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: از گناهى که نابخشودنى است دورى کن ، و آن عبارت است از غلول (خيانت )، که هر کس به هر مقدارى خيانت کند روز قيامت او را با خيانتش مى آورند، و زنهار! بپرهيز از رباخوارى ، که خورنده ربا در قيامت ديوانه و مخبط محشور مى شود. آنگاه مى گويد: آنچه از آيه به ذهن هر کسى مى رسد همان است که ابن عطيه گفته ، چون هر جا کلمه «قيام » ذکر شود معناى معروف «برخاستن » به ذهن خطور مى کند که آن نيز به دو معنا است ، يکى ايستادن و يکى قبول تصدى يک عمل ، و در آيه شريفه هيچ دليلى که دلالت کند بر اينکه مراد، سر از قبر برداشتن است ، وجود ندارد، و رواياتى که مى گويد راجع به قيامت است خالى از اشکال نيستند، و وحى قطعى هم نيست که نتوان ردش نمود، و بعضى از آنها هم که سندش به صحابه نمى رسد، نمى تواند مفسر آيه باشد. دليل اينکه اين روايات قابل اعتماد نيست اين است که احدى آيه را به غير آن معنائى که ابن عطيه گفته بود تفسير نمى کرد، بله ! اشخاصى چنين تفسير کرده اند، که صحت گفتارشان حتى براى خودشان هم مسلم نشده است . صاحب المنار سپس اضافه کرده که بازرگانان حديث که کارشان جعل روايت است ، براى تاءييد روايات جعلى خود به ظاهر بعضى آيات تمسک مى کنند، بعد که مواجه با اشکال مى شوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۳۶ روايتى ديگر جعل مى کنند تا با آن آيه نامبرده را تفسير کنند و بهمين جهت در رواياتى که در تفسير قرآن وارد شده ، روايت صحيح خيلى کم است . به خطا رفتن صاحب المنار در بيان معناى تشبيهى که در آيه شده است و در تخطئه صاحبان آن تفسير خوب از عهده برآمده ، ولى خودش در بيان معناى تشبيهى که در آيه شده خطا رفته ، مى گويد آنچه ابن عطيه گفته ، در جاى خود مطلبى روشن است براى اينکه رباخواران کسانى هستند که مال دنيا آنها را فريفته و خود باخته شان کرده ، به حدى که مال را مى پرستند، و در جمع آورى آن جان مى کند، و مال را هدف مى دانند نه وسيله ، و براى به دست آوردن آن تمامى کسب و کارهاى معمولى را رها کرده و از راه غير طبيعى کسب مى کنند، و دلهايشان از آن حالت اعتدالى که بيشتر مردم دارند خارج شده ، اين بى اعتدالى از همه حرکات و معاملاتشان کاملا هويدا است (همچنانکه اين دلدادگى در حرکات معتادين به عمل قمار کاملا به چشم مى خورد و مى بينى که در کار خود آنقدر نشاط دارند و آنقدر غرق در کار خويشند که توجه ندارند چگونه دچار سبک سرى و سفاهت شده و حرکات غير منظمى انجام مى دهند) که همين حرکات نامنظم و ديوانه وار وجه تشبيه رباخوار به ديوانگان است ، چون کلمه «تخبط» از ماده «خبط» است ، که عبارت است از نوعى نامنظم بودن ، مانند خبط عشواء (شتر کور) اين بود گفتار صاحب المنار در معناى تشبيهى که در آيه شريفه آمده است . و وجه نادرستى گفتارش اين است که هر چند خروج رباخوار و قمارباز از اعتدال و انتظام عمل ، حرف درستى است ليکن معلول ربا خوردن به تنهائى نيست و مقصود آيه هم از تشبيه اين نيست . اما اينکه گفتيم : معلول ربا خوردن نيست براى اينکه علت عدم اعتدال رباخوار و حرکات ديوانه وارش بريدن از خدا و بندگى او و هدف قرار دادن لذائذ مادى است ، از آنجائى که هدف و همت خود را لذائذ مادى قرار داده ، و علم و درک خود را به هدفى والاتر از آن متوجه نساخته است و نتيجه اش اين شد که عفت دينى و وقار نفسانى را از دست بدهد و چون لذائذ مادى (هر چند که اندک باشد) در آنان اثر مى گذارد لذا حرکاتشان مضطرب و ناموزون است حال چه اينکه اينگونه افراد ربا بخورند و چه نخورند پس حالات نامبرده ربطى به رباخوارى ندارد. و اما اينکه گفتيم : «مقصود آيه هم از تشبيه ، اين نيست » براى اين بود که احتجاج و استدلالى که در آيه شريفه آمده تا ثابت کند رباخواران دچار خبطند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۳۷ با تشبيه نامبرده نمى سازد براى اينکه خداى سبحان دليل خبط آنان در رفتارشان را اين دانسته که مى گويند: خريد و فروش هم مثل ربا است و اگر مقصود تشبيه به آن جهت بود جا داشت به همان اختلال و ناموزونى حرکات استدلال فرموده باشد. پس وجه همان است که ما بيان کرديم . وجه تشبيه بيع به ربا، نه بلعکس در سخن رباخوارن : «قالو انما البيع مثل الربا» ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَوا در سابق گفتيم که چرا خريد و فروش را تشبيه به ربا کرد و ربا را تشبيه به خريد و فروش نکرد و وعده داديم که بيشتر توضيح دهيم . توضيح : اين است که رباخوار مبتلاى به خبط و اختلال ، حالتى خارج از حالت عادى و سالم دارد براى او آنچه در نزد عقلا زشت و منکر است مفهومى ندارد، براى او زشت و زيبا، عمل معروف و منکر، يکى است و وقتى يک انسان عاقل به رباخوار مى گويد به جاى رباخوارى به خريد و فروش بپردازد در حقيقت حرف تازه اى زده که بايد اثباتش کند و لذا او اگر بخواهد جواب بدهد قهرا بايد بگويد از نظر من آنچه را که تو مى گوئى «از ربا بهتر» است با ربا هيچ فرقى ندارد چون اگر به عکس ‍ اين بگويد يعنى بگويد: ربا در نظر من با خريد و فروش يکى است ، آنچه مرا از آن نهى مى کنى ، با آنچه که مرا به آن امر مى کنى يکى است مردى عاقل خواهد بود و ادراکش مختل نخواهد شد، چون معناى اين کلامش ‍ اين مى شود که من قبول دارم آنچه که مرا به آن امر مى کنى مزيتى دارد ليکن به نظر من آنچه هم که مرا از آن نهى مى کنى مزيتى ديگر دارد و نمى خواهد مزيت را به کلى انکار کند و مانند ديوانگان بگويد: اصلا مزيتى در خريد و فروش و ربا نمى بينم و رباخوار همين را مى گويد او به خاطر خبطى که در درونش دارد مى گويد: خريد و فروش هم مثل ربا است و اگر بگويد ربا هم مانند خريد و فروش است در حقيقت شريعت خدائى را انکار کرده ، نه اينکه چون جن زده ها سخن پرت و بى معنى گفته باشد. و ظاهرا جمله : «ذلک بانهم قالوا انما البيع مثل الربوا» حکايت حال رباخواران است نه اينکه چنين سخنى را گفته باشند و اينگونه تعبيرات ، (حال اشخاص به لسان قال حکايت کردن ) معروف و بين مردم متداول است . با اين بيان فساد گفتار بعضى از مفسرين روشن مى شود که گفته اند، منظور رباخواران از اينکه گفتند: خريد و فروش هم مثل ربا است و نگفتند ربا هم نظير خريد و فروش است ، مبالغه در درستى و صحت ربا است چون ربا را اصل و خريد و فروش را فرع گرفته اند، نظير کلام شاعر که گفته : و مهمه مغبرة ارجاوه کان لون ارضه سماوه ، يعنى : بيابانى که غبار آن را فرا گرفته گوئى زمينش به رنگ آسمانش در آمده است . و منظور اين بوده که گوئى آسمانش از شدت غبار به رنگ زمينش در آمده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۳۸ و فساد گفتار بعضى ديگر نيز روشن مى شود که گفته اند: احتمال مى رود که عبارت ، مقلوب و پس و پيش نبوده و معناى جمله چنين باشد که رباخواران منطقشان اين بوده : اگر خريد و فروش حلال است براى اين حلال است که راه کسب معيشت است ، و اين علت در بيع موهوم و خيالى است چون نفع خريد و فروش صددرصد نيست و بعضى از خريد و فروش ها ضرر هم دارد ولى در ربا صددرصد نفع است (و وجه اين دو تفسير از آنچه گذشت روشن مى شود). وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبَوا جمله اى است مستاءنفه و از نو، البته در صورتى جمله اى است از نو که به خاطر نبودن کلمه (قد) در آغاز آن جمله حاليه نباشد چون جمله اى که با فعل ماضى شروع مى شود اگر حاليه باشد واجب است کلمه (قد) بر سر آن فعل در آمده باشد مثل اينکه مى گوئيم : (جائنى زيد و قد ضرب عمروا) (زيد نزد من آمد، در حالى که عمرو را زده بود) و جمله مورد بحث بخاطر اينکه اين کلمه را بر سر ندارد نمى تواند حاليه باشد. علاوه بر اينکه حال بودن آن با معنائى که اول گفتار افاده مى کند نمى سازد، چون حال عبارت است از مقيد کردن زمان صاحب حال و ظرف تحقق آن و اگر اين جمله حال باشد معناى کلام چنين مى شود: خبطى که رباخواران با گفتن : «انما البيع مثل الربوا» مرتکب شدند در حالى بود که خدا (خريد و فروش ) را حلال و ربا را حرام کرده بود و اين معنا درست خلاف آن معنائى است که آيه شريفه در مقام بيان آن است چون آيه مى فرمايد: رباخواران خطا کارند چه قبل از آمدن قانون حرمت ربا و چه بعد از آن و به اين جهت نيز نمى توانيم جمله نامبرده را حاليه بگيريم و همانطور که گفتيم مستانفه است . و اين جمله مستانفه ، به آن بيانى که گذشت در مقام تشريع ابتدائى حرمت ربا نيست چون در آنجا گفتيم : اين آيات ظهور در اين دارد که قبلا ربا حرام شده بوده و در سوره آل عمران فرموده بود: «يا ايها الذين آمنوا لا تاکلوا الربوا اضعافا مضاعفه و اتقوا الله لعلکم تفلحون » و آيات مورد بحث و مخصوصا جمله «و احل الله البيع و حرم الربوا» دلالت بر انشاء حکم ندارد بلکه دلالت بر اخبار دارد، نمى خواهد بفرمايد از الان ربا حرام شد بلکه مى فرمايد: قبلا ربا را حرام کرده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۳۹ خواهى پرسيد، با اينکه قبلا حرام شده بوده ديگر چه حاجتى به آوردن اين جمله بود در جواب مى گوئيم خواست تا با آوردن اين جمله زمينه را براى جمله : «فمن جاءه موعظه من ربه ...» فراهم سازد اين آن نکاتى است که از سياق و محتواى آيه به نظر مى رسد. ولى بعضى از مفسرين گفته اند جمله : «و احل الله البيع و حرم الربوا» مى خواهد کلام رباخواران را باطل کند که گفتند: بيع هم مثل ربا است و معنايش اين است که اگر گفتار رباخواران درست بود بايد حکم ربا و خريد و فروش نزد خداى احکم الحاکمين مختلف نبوده باشد با اينکه مى بينيم حکم او در اين مورد مختلف است ، يکى را حرام و يکى ديگر را حلال کرده است . اشکالى که بر اين تفسير وارد است اين است که هر چند در جاى خود سخن درستى است ليکن با لفظ آيه منطبق نيست چون بنابر آن جمله «و احل الله البيع ...» حاليه مى شود با اينکه ما ثابت کرديم که حاليه نيست . و از اين وجه ضعيف تر وجهى است که بعضى ديگر گفته اند که معناى آيه اين است : زيادى و فائده بيع مانند زيادى ربا نيست چون من بيع را حلال و ربا را حرام کرده ام امر هم امر من و خلق ، خلق من است اين من هستم که در خلق خود به هر چه بخواهم حکم مى کنم و به آنچه اراده کرده باشم فرمان مى دهم احدى از خلق مرا نرسد، که در حکم من اعتراض کند. حرمت ربا و حليت بيع و ساير احکام الهى تابع مصالح و مفاسد مى باشد اشکال اين وجه نيز همان اشکال وجه قبلى است اين نيز جمله را حاليه گرفته ، در حالى که مستاءنفه است علاوه بر اينکه اين وقتى درست است که ما قائل به تبعيت احکام از مصالح و مفاسد نبوده و ارتباط سببيت و مسببيت را منکر باشيم و به عبارتى ديگر علت و معلوليت در بين اشياء را انکار نموده ، همه چيز را مستقيما و بدون واسطه مستند به خدا کنيم و ما نمى توانيم اين نظريه را بپذيريم زيرا بطلان آن بديهى و روشن است علاوه بر اينکه خلاف روش قرآن کريم مى باشد چون رسم و روش قرآن اين است که احکام و شرايع خود را به مصالح خصوصى يا عمومى تعليل کند از اينهم که بگذريم در ضمن خود اين آيات فرموده : «و ذروا ما بقى من الربوا ان کنتم مؤ منين ...» ونيز فرموده : «لا تظلمون ...» و باز فرموده : «الذين ياکلون الربوا...» انما البيع مثل الربوا)) و همه اينها دلالت مى کند بر اينکه حرام بودن ربا و حلال بودن بيع علت دارد، و اگر بيع حلال شده براى اين بوده که بر طبق سنت فطرت و خلقت است و اگر ربا حرام شده علتش اين بوده که از روش صحيح زندگى خارج است و منافى با ايمان به خدا و ناسازگار با آن است و نيز يکى از مصاديق ظلم است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۰ فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظةٌ مِّن رَّبِّهِ... اين جمله که حرف «فاء» در اولش آمده تفريع و نتيجه گيرى از جمله : «احل الله البيع ...» است و مفهوم آن مقيد و مخصوص به ربا و رباخواران نيست بلکه حکمى است کلى که در موردى جزئى به کار رفته تا دلالت کند بر اينکه آن مورد جزئى يکى از مصاديق و نمونه هاى حکم کلى است و حکم نامبرده شامل آن مورد نيز مى شود و معنايش ‍ اين است که آنچه ما درباره ربا گفتيم ، موعظه اى بود که از ناحيه پروردگارتان آمده و بطور کلى هر کس از ناحيه پروردگارش موعظتى برايش بيايد چنين و چنان مى شود شما هم اگر دست از رباخوارى برداريد، گناه آنچه تاکنون کرده ايد بخشوده مى شود و امر شما با خدا است . جمله : «فمن جائه موعظة من ربه ...» در باره همه اعمال زشت قبل از ايمان و توبه است و شامل همه مسلمين در تمام اعصار مى باشد از اينجا روشن مى شود که مراد از آمدن موعظه خبردار شدن از حکمى است که خداى تعالى تشريع کرده و منظور از «انتهاء» در آيه ، توبه و ترک عملى است که از آن نهى شده تا بنده از آن کار، «دست » بردارد و منظور از اينکه فرمود: «فله ما سلف ». اين است که حکم حرمت ، شامل رباخواريهاى قبل از آمدن قانون حرمت ربا، نيست و منظور از اينکه فرمود: (و امره الى الله ) اين است که افرادى که قبل از نزول آيه ، مبتلا به رباخوارى بوده اند، آن عذاب ابدى که از ذيل آيه ، يعنى جمله «و من عاد فاولئک اصحاب النار...» بدست مى آيد، برايشان نيست . بلکه از آنچه که تاکنون از راه ربا به دست آورده اند، مى توانند بهره مند گردند. و امرشان به دست خدا است ، چه بسا ممکن است خدارهايشان سازد و در بعضى احکام آزادشان بگذارد و چه بسا تکليفى برايشان مقرر بدارد که با عمل به آن تکليف ، خطاى قبلى خود را جبران نمايند. بايد دانست که امر اين آيه بس عجيب است براى اينکه گفتيم جمله «فمن جائه موعظه ...» و تسهيل و تشديدى که دارد حکمى کلى را بيان مى کند و اختصاص به مورد ربا ندارد، شامل تمامى گناهان کبيره مى شود و درباره همه آنها مى فرمايد: کسى که قبل از مسلمان شدن گناه کبيره اى کرده باشد در اسلام مؤ اخذه نمى شود ليکن متاءسفانه مفسرين آنرا مخصوص به ربا دانسته و آنگاه پيرامون آن بحث کرده اند که رباهاى قبل از اسلام چنين و چنان است و امرش واگذار به خدا است و کسى که در اسلام ، ربا بخورد چنين و چنان مى شود با ا ينکه عموميت آيه بسيار روشن است . بعد از آنکه به اين نکته توجه کردى کاملا برايت روشن مى شود که جمله «فله ما سلف و امره الى الله » بيش از يک معناى مبهم افاده نمى کند چيزى که هست اين معناى مبهم در مورد هر معصيتى که درباره اش ‍ موعظه اى رسيده متعين مى شود و معلوم است که اين معناى مبهم بر حسب اختلاف آن مواعظ، مختلف مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۱ پس معناى آيه شريفه اين است که هر ک س در اثر موعظه اى دست از کار زشت خود بردارد گناهان گذشته اش چه درباره حقوق خدا بوده يا در مورد حقوق مردم ، نسبت به عين آن گناهان مؤ اخذه نمى شود ولى چنان هم نيست که از آثار وضعى ناگوار آن گناهان به کلى رها شود، بلکه امر چنين کسى با خدا است اگر او بخواهد ممکن است وظائفى براى جبران آنچه فوت شده مقرر فرمايد مثلا قضاى روزه ها و نمازهاى فوت شده را بر او واجب کند و اگر گناهان گذشته راجع به حدود است ، حد را براى او واجب سازد و يا اگر مورد تعزير و شلاق و حبس است اجراى آن احکام را در باره اش واجب کند و اگر حق الناس است و عين مال غصبى ياربوى نزدش مانده باشد رد نمودن آن را به صاحبش واجب کند و اگر بخواهد او را عفو مى کند و بعد از توبه چيزى را بر او واجب نمى کند همچنانکه در مورد مشرکين چنين کرده ، يعنى از حق الله و حق الناس ‍ هائى که در زمان شرک مرتکب شده بودند عفو فرموده است . و نيز در مورد مسلمانانى که گناهانشان تنها جنبه حق الله دارد مثلا شراب مى خورده و لهو مرتکب مى شده و بعد توبه کرده ، خدا توبه اش ‍ را مى پذيرد بدون اينکه چيزى بر او واجب سازد و مواردى ديگر نظير اين دو مورد، براى اينکه جمله ، «فمن جائه موعظه من ربه فانتهى ...» همانطور که گفتيم مطلق است و منحصر به رباخوار نيست هم شامل او مى شود و هم شامل کفار و مؤ منين (چه مؤ منين صدر اسلام و چه ديگران از تابعين و مسلمانان اعصار بعد). به اين جمله استناد کرده اند و اما جمله : «و من عاد فاولئک اصحاب النار هم فيها خالدون » به آن جهت که کلمه عود در آن آمده در مقابل کلمه انتهاء که در جمله سابق آمده بود دلالت مى کند بر اينکه مراد از کلمه عود معنائى است که با ع دم انتها جمع مى شود، در نتيجه معناى و من عاد... اين است که هر کس که از کار زشت خود دست بر ندارد چنين و چنان مى شود و اين ، ملازم است با اصرار بر گناه و نپذيرفتن حکم خدا که آنهم کفر به خدا و يا ارتداد درونى است هر چند که اين کفر وارتداد را به زبان نياورند زيرا وقتى کسى به گناه قبلى خود برگردد و دست از آن برندارد حتى به اين مقدار که از آن پشيمان باشد چنين کسى در حقيقت تسليم حکم خدانگشته و تا ابد رستگار نخواهد شد پس ترديدى که در آيه شده و فرموده : کسى که چنين کند چنان مى شود و کسى که چنين کند چنان مى گردد در حقيقت مى خواهد بفرمايد که : ترديد در تسليم حکم خدا شدن و سرپيچى از دستورات او و اصرار بر گناه ترجمه ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۲ غالبا ناشى از عدم تسليم است که آن هم مستلزم خلود در آتش است . از اينجا پاسخ يک استدلال نابجا روشن مى گردد و آن استدلال معتزله است که گفته اند: آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه هر کس گناه کبيره اى مرتکب شود در عذاب دوزخ جاودان خواهد بود علت نابجائى آن اين است که هر چند آيه دلالت دارد بر اينکه مرتکب گناه کبيره بلکه هر کس ‍ که گناه کند در عذاب مخلد است ، ليکن دلالت ش منحصر در ارتکاب گناه با انکار حکم خدا است و البته چنين کسى که تسليم حکم خدا نيست مسلمان نيست و بايد هميشه در عذاب باشد. مفسرين در معناى جمله : (فله ما سلف ) و جمله (و امره الى الله ) و جمله : (و من عاد...) وجوهى از معانى و احتمالات ذکر کرده اند که اساس همه آنها همان معنائى است که مفسرين از آيه فهميده اند و در سابق نقل شد و چون اساس آن احتمال ها فاسد بود، فائده اى در نقل آن احتمالات نديديم . معناى جمله : «يمحق الله الربا و يربى الصدقات خدا ربا را نابود مى کند و صدقات را نمو و زيادت مى دهد» يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَوا وَ يُرْبى الصدَقَتِ... کلمه «محق » به فتحه ميم و سکون حاء و قاف مصدر فعل (يمحق ) و به معناى نقصان پى درپى است بطوريکه آن چيزى که محق مى شود تدريجا فانى شود و در مقابل کلمه ارباء که مصدر فعل «يربى » است به معناى نمو و رو به زيادت نهادن و کلمه (اثيم ) به معناى صاحب اثم است و در سابق ، معناى اثم گذشت . در آيه شريفه ، «ارباء صدقات » و «محق ربا» را مقابل يکديگر قرار داده ، در سابق هم گفتيم که ارباء صدقات و نمو دادن آن مختص به آخرت نيست بلکه اين خصيصه هم در دنيا هست و هم در آخرت در نتيجه از مقابله نامبرده مى فهميم که محق ربا نيز هم در دنيا هست و هم در آخرت . پس همچنانکه يکى از خصوصيات صدقات ، اين است که نمو مى کند و اين نمو، لازمه قهرى صدقه است و از آن جدا شدنى نيست چون باعث جلب محبت و حسن تفاهم و جذب قلوب است و امنيت را گسترش داده و دلها را از اينکه به سوى غصب و دزدى و افساد و اختلاس بگرايد، باز مى دارد و نيز باعث اتحاد و مساعدت و معاونت گشته و اکثر راههاى فساد و فناى اموال را مى بندد و همه اينها باعث مى شود که مال آدمى در دنيا هم زياد شود و چند برابر گردد. همچنين يکى از خواص ربا کاهش مال و فناى تدريجى آن است چون ربا باعث قساوت قلب و خسارت مى شود و اين دو باعث بغض و عداوت و سوء ظن مى گردد و امنيت و مصونيت را سلب نموده ، نفوس ‍ را تحريک مى کند تا از هر راهى و وسيله اى که ممکن باشد چه با زبان و چه با عمل ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۳ چه مستقيم و چه غير مستقيم از يکديگر انتقام بگيرند، و همه اينها باعث تفرقه و اختلاف مى شود و اين هم راه هاى فساد و زوال و تباهى مال را مى گشايد و کمتر مالى از آفت و يازوال محفوظ مى ماند. همه اينها براى اين است که صدقه و ربا هر دو با زندگى طب قه محروم و محتاج تماس دارد زيرا احتياج به ضروريات زندگى ، احساسات باطنى آنان را تحريک کرده و در اثر وجود عقده ها و خواسته هاى ارضا نشده آماده دفاع از حقوق زندگى خود گشته و هر طور که شده در صدد مبارزه بر مى آيند اگر در اين هنگام به ايشان احسان شده و کمک هاى بلاعوض ‍ برسد احساساتشان تحريک مى شود تا با احسان و حسن نيت خود، آن احسان را تلافى کنند و اگر در چنين وضعى در حق آنان با قساوت و خشونت رفتار شود بطوريکه تتمه مالشان هم از بين برود و آبرو و جانشان در خطر افتد،با انتقام مقابله خواهند کرد و به هر وسيله اى که دستشان برسد طرف مقابل را منکوب مى سازند و کمتر رباخوارى است که از آثار شوم اين مبارزه محفوظ بماند بلکه آنه ائى که سرگذشت رباخواران را ديده اند همه از نکبت و نابودى اموال آنان و ويرانى خانه ها و بى ثمر ماندن تلاشهايشان از قهر فقرا خبر مى دهند. دو نکته در بيان آثار گناهان و زشتى ها در فرد و اجتماع و آثار شوم ربا خوارى در عصر حاظر لازم است که خواننده عزيز به دو نکته توجه کند اول اينکه علل و اسبابى که امور و حوادث اجتماعى مستند به آنها است تاءثيرشان صددرصد نيست ، بلکه تاءثرش در حدود هشتاد درصد است ، در نتيجه ما نيز از آنچه مى کنيم نتايج هشتاد درصد را مى جوئيم و وقتى اراده مى کنيم اسبابى را فراهم کنيم ، اسبابى فراهم مى کنيم که باز تاءثيرش اغلبى و هشتاد درصد است نه دائمى و قطعى و صددرصد، چيزى که هست در همه اين موارد احتمال خلاف را که همان بيست درصد است به حساب نمى آوريم و اما علت هاى تامه و صددرصدى که معلول هاى آنها از آنها جدا نمى شوند تنها در عالم طبيعت يافت مى شوند و بايد از راه علوم حقيقيه که پيرامون حقائق خارجيه بحث مى کنند آنها را کشف نمود. و اگر در آيات احکام که در آنها از مصالح و مفاسد اعمال و سعادت و شقاوتى که در پى دارند بحث مى شود دقت کنيم اين معنا را به خوبى مى فهميم که قرآن کريم آثار و علل اعمال انسانى را مانند علل طبيعى و اسباب تکوينى صددرصد دانسته ، همچنانکه عقلا نيز تاءثير غالبى و هشتاد درصد اعمال را دائمى و صددرصد مى دانند. دوم اينکه جامعه مانند فرداست و امور اجتماعى نظير امور فردى در همه احوال وجودى مثل همند مثلا همانطور که يک فرد از انسان حيات و زندگى و مرگ و افعال و آثارى دارد همچنين جامعه نيز براى خود حيات و ممات و عمر و اجلى معين و افعال و آثارى دارد و قرآن کريم ناطق به اين حقيقت است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۴ مثلا مى فرمايد: «و ما اهلکنا من قرية الا و لها کتاب معلوم ما تسبق من امة اجلها و ما يستاخرون ». و بنابر اين اگر يکى از امور فردى انسان در اجتماع رواج پيدا کند بقاى آن امر و زوالش و تاءثيرش نيز مبدل مى شود، مثلا عفت که يکى از امور آدمى و خلاعت (بى عفتى ) امر ديگرى از آدمى است مادام که فردى است يک نوع تاءثير در زندگى فرد دارد مثلا آنکه داراى خلاعت و بى عفتى است مورد نفرت عموم قرار مى گيرد و مردم حاضر نيستند با او ازدواج کنند و اعتمادشان نسبت به او سلب مى شود ديگر او را امين بر هيچ امانتى نمى سازند اين در صورتى است که فرد بى عفت بوده و جامعه با او مخالف باشد. و اما اگر همين بى عفتى اجتماعى شد يعنى جامعه با بى عفتى موافق گرديد تمامى آن محذورها از بين مى رود و ديگر بقاى ندارد چون تمامى آن محذورها مربوط به افکار عمومى و ناسازگارى آن امر با افکار عمومى بود و خلاصه از آنجائى که عموم مردم بى عفتى را بد مى دانستند از فرد بى عفت دورى مى کردند و اما اگر همين بى عفتى عمومى شد و در بين همه متداول گشت آن محذورها هم که شمرديم از بين مى رود چون ديگر افکار عمومى چنان احکامى ندارد. البته اين تنها در مورد احکام اجتماعى است و اما احکام وضعى و طبيعى بى عفتى به جاى خود باقى است ، نسل را قطع مى کند و امراض ‍ مقاربتى مى آورد و مفاسد اخلاقى و اجتماعى دارد از جمله مفاسد اجتماعيش اين است که انساب و دودمانها را درهم و برهم مى سازد، انشعابهاى قومى باطل مى شود، ديگر فوائدى که در اين انشعابها هست عايد جامعه نمى شود پس آثار وضعى بى عفتى که آثار سوء و مورد انزجار فطرت بشرى است خواه ناخواه مترتب مى شود و بايد دانست که آثار امور مربوط به انسان از نظر کندى و سرعت در امور فردى و اجتماعى مختلف است (مثلا اثر فردى مشروبات الکلى سريع و فورى است و آثار سوء اجتماعى آن به آن سرعت نيست ). فرق بين رباى انفرادى و رباى اجتماعى حال با توجه به اين مطالب ، انسان در مى يابد که محق ربا و ارباء صدقات در صورتى که در يک فرد باشد با ربا و صدقات اجتماعى اختلاف دارند رباى انفرادى غالبا صاحبش را هلاک مى کند و تنها بيست درصد ممکن است به خاطر عوامل خاصى از شر آن خلاصى يابد و ساحت زندگيش به فنا و مذلت تهديد نشود ولى در رباى اجتماعى که امروز در ميان ملل و دولتها رسميت يافته و بر اساس آن قوانين بانکى جعل شده بعضى از آثار سوء رباى فردى را ندارد چون جامعه به خاطر شيوع و رواج آن و متعارف شدنش از آن راضى است و هيچ به فکر خطرها و زيان هاى آن نمى افتد ولى در هر صورت آثار وضعى آن که عبارت است از تجمع ثروت و تراکم آن از يک طرف و فقر و محروميت عمومى از طرفى ديگر، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۵ غير قابل اجتناب است همچنانکه مى بينيم اين جدائى و بيگانگى در بين دو طبقه از مردم دنيا پيدا شده ، يکى طبقه ثروتمند و يکى فقير و روز به روز اين اثر شوم کوبنده تر و ويرانگرتر خواهد شد هر چند که ما شخصا اين ويرانگرى را پيش آمدى خيلى دور بپنداريم و يا حتى آن را از جهت طول مدت ملحق به عدم بدانيم اما از نظر اجتماعى و از ديدگاه يک جامعه شناس اين اثر شوم بسيار عاجل و زودرس است چون عمر اجتماع با عمر فرد تفاوت دارد و يک روز از نظر جامعه شناس برابر با يک عمر در نظر ساير افراد است ، روز اجتماع همان است که قرآن کريم درباره اش فرموده : «و تلک الايام نداولها بين الناس ». منظور از اين روزگار همان عصر و قرن است که در هر قرنى مردمى بر مردم ديگر غلبه مى کنند و طائفه اى که روزگار به کامش بود به دست طائفه اى ديگر منکوب و حکومتى به دست حکومتى ديگر منقرض ‍ مى شود، امتى که روى کار بود، بر کنار شده و امتى ديگر روى کار مى آيد و معلوم است که سعادت انسان نبايد تنها از نظر فرد مورد عنايت قرار گيرد بلکه همانطور که ما به سعادت فرد فرد علاقمنديم بايد به فکر سعادت نوع و جامعه خود نيز بوده باشيم . همچنانکه مى بينيم قرآن کريم هيچ وقت از سرنوشت هيچ فردى سخن نمى گويد و درباره هيچ فردى پيشگوئى نمى کند هر چند که به کلى در باره فرد ساکت نيست اما خود را کتابى معرفى مى کند که خدا آن را براى سعادت نوع انسان نازل کرده ، و سعادت جنس بشر را در نظر گرفته چه بشر امروز و چه آينده و چه گذشته . پس اينکه فرموده : «يمحق الله الربوا و يربى الصدقات » احوال ربا و صدقات و آثارى که اين دو دارند (چه نوعى و چه فردى ) را بيان مى کند و مى فرمايد: محق ونابودى و ويرانگرى از لوازم جدائى ناپذير ربا است همچنانکه برکت و نمو دادن مال اثر لاينفک صدقه است پس ‍ ربا هر چند که نامش ربا (زيادى ) است ليکن از بين رفتنى است و صدقه هر چند که نامش را زيادى نگذاشته باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۴۶ زياد شدنى است و لذا وصف ربا را از ربا مى گيرد و به صدقه مى دهد و ربا را به وضعى که ضد اسم او است توصيف مى کند و مى فرمايد: «يمحق الله الربوا و يربى الصدقات ». بيان ضعف چند قول که در تفسير جمله «يمحق الله الربا و يربى الصدقات »گفته شده است با بيانى که گذشت ضعف گفتارى که ذيلا از بعضى از مفسرين نقل مى کنيم روشن مى شود که گفته است محق ربا به معناى اين نيست که خدا مال ربوى را از بين مى برد و تنها خسران و حسرت براى رباخوار مى ماند چون ما به چشم خود مى بينيم رباخواران روز به روز پولدارتر مى شوند بلکه مراد اين است که رباخوار از جهت غايات و نتايجى که از گرفتن ربا در نظر دارد به نتيجه نمى رسد، چون منظور رباخوار از عمل خود اين است که به زندگى خوشى برسد و لذت زندگى گوارائى را بچشد، ليکن حرصى که در رباخوارى است نمى گذارد او از زندگى لذت ببرد و او را حريص به جمع مال مى کند و مال به آسانى جمع نمى شود بلکه بايد با کسانى که رقيب او هستند و يا قصد خوردن سرمايه او را دارند دائما مبارزه کند، از طرفى ديگر مردمى که او خونشان رابه شيشه گرفته و به روز سياهشان نشانده است ، در مقام دشمنى با او بر مى آيند و خواب راحت را از او سلب مى کنند. و نيز فساد گفتار مفسر ديگر روشن مى شود که گفته است مراد از محق ربا، محق آخرتى است ، مى خواهد بفرمايد رباخوار در آخرت ثوابى ندارد، چون در دنيا با رباخواريش آن ثواب ها را از دست داد و يا به خاطر اينکه ربا باعث شده همه عباداتش باطل گردد وجه ضعيف بودن اين تفسير اين است که هر چند شکى نيست که بى اجر بودن در آخرت هم نوعى محق است ليکن در آيه شريفه دليلى نيست بر اينکه مراد از محق ، تنها محق ثواب آخرت باشد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه