تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۵۵

تکليف نکردن به آنچه که در قدر و اختيار انسان نيست سنت خداوند در بين بندگان است خواننده عزيز توجه فرمود که تمام حق خدا بر بنده اين است که سمع و طاعت داشته باشد، و معلوم است که انسان تنها در پاسخ فرمانى مى گويد: (طاعة ) که اعضاى جوارحش بتواند آن فرمان را انجام دهد، چون اطاعت به معناى مطاوعه است ، يعنى تاءثر پذيرى قوا و اعضاى آدمى در اثر فرمان کسى که به او امر مى کند و اما چيزى که مطاوعه بردار نيست ، مثل اينکه مثلا به کسى امر کنند که با چشم خود بشنود، و با گوش ‍ خود ببيند، و يادر آن واحد در چند مکان دور از هم حاضر شود، و يا براى بار دوم از پشت پدر عبور کرده ، در رحم مادر قرار گيرد، و دوباره از مادر متولد شود، چنين چيزى نه قابل اطاعت است ، و نه آمر حکيم تکليفى مولوى درباره آن صادر مى کند، پس اجابت نمودن فرمان خدا با سمع و طاعت ، تحقق نمى پذيرد، مگر در چهارچوب قدرت و اختيار انسان و اين افعال مقدور و اختيارى است که انسان به وسيله آن براى خود نفع و يا ضرر کسب مى کند، پس کسب ، خود بهترين دليل است بر اينکه آنچه آدمى کسب کرده و متصف به آن شده ، وسع و طاقت آنرا داشته است . پس از آنچه گفتيم اين معنابه خوبى روشن شد که جمله «لا يکلف الله ... » کلامى است مطابق با سنتى که خداوند دربين بندگانش ‍ جارى ساخته ، و زبان همان سنت است ، و آن سنت اين است که از مراحل ايمان آن مقدار را بر هر يک از بندگان خود تکليف کرده که در خور فهم او باشد، و از اطاعت آن مقدارى را تکليف کرده که در خور نيرو و توانائى بنده باشد، و نزد عقلا و صاحبان شعور نيز همين سنت و روش معمول و متداول است ، و نيز روشن گرديد که معناى جمله نامبرده درست با کلامى که در آيه قبل از رسول و مؤ منين حکايت کرد که گفتند: «سمعنا و اطعنا» منطبق است ، نه چيزى از آن کم دارد و نه زياد. و نيز معلوم شد که مضمون جمله نامبرده يعنى «لا يکلف الله نفسا...» هم به آيه قبل از خود ارتباط دارد و هم به آيه بعد از خود. اما نسبت به ما قبلش ، براى اينکه اين جمله مى فهماند خداى تعالى بندگان خود را به بيش از امکاناتشان در سمع و طاعت تکليف نمى کند پس سمع و طاعتى که در آيه قبل ى بود همان وسع در اين آيه است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۸۵ خطا و نسيان از اخيار آدمى خارج است ولى مقدمات خطا و نسيان اختيارى است و اما نسبت به جمله هاى بعدى براى اينکه جملات بعدى اين معنا را مى رساند که درخواست رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و مؤ منين که خدا بر خطا و نسيان آنها را مؤ اخذه نکند، و چيزى را که طاقتش را ندارند بر آنان تحميل نفرمايد، هر چند درخواست بخشش از امورى بيرون از توان انسان است ، ليکن از باب تکليف به امورى نيست که در وسع آدمى نباشد، چون قبلا هم گفتيم منظور عذابهائى است که ممکن است در برابر تمرد و نافرمانى بر آنان تحميل کند، خواهيد گفت خطا و نسيان ، تمرد نيست ، چون از اختيار آدمى خارج است ، در پاسخ مى گوئيم درست است ، و ليکن مقدمات خطا و نسيان اختيارى است ، و ممکن است با جلوگيرى از مقدمات آن و يا تحفظ از آن از پيش آمد آن جلوگيرى نمود، پس خطا و نسيان به اين ملاحظه امرى اختيارى است ، مخصوصا در مواردى که ابتلاى آدمى به آنها به خاطر سوء اختيار خود آدمى باشد. اين مطلب عينا در مورد «اصر» هم مى آيد، چون «اصر» يعنى اينکه خداوند مردمى را که از تکاليف آسان او تمرد و سرپيچى کرده اند به عنوان کيفر تکاليفى دشوار بر ايشان وضع کند. و اين کار بر خلاف حکمت نيست تا انجام آن از خداوند قبيح باشد، زيرا مقدمات آن را خود انسان ها، با اختيار خود انجام داده اند. پس در نسبت دادن آن به خدا هيچ محذورى ندارد. رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطأْنَا بعد از آنکه در مقام اجابت دعوت خداى تعالى بطور مطلق و بدون هيچ قيدى گفتند: «سمعنا و اطعنا» و سپس از يک سو متوجه ضعف و فتور و سستى خود شدند، و از سوى ديگر متوجه سرنوشت اقوام و امتهائى شدند که قبل از ايشان مى زيستند، ناچار از خداى تعالى خواستند تا به ايشان رحم کند، و با ايشان آن معامله را نکند که با امتهاى گذشته کرد، يعنى آن مؤ اخذه ها و حمل و تحميل ها را نفرمايد، چون مؤ منين با تعليم الهى اين معنا را آموخته بودند که هيچ حول و قوتى جز به کمک خدا وجود ندارد، و هيچ چيز جز رحمت او آدمى را از خطا و نسيان و تمرد حفظ نمى کند. بااين بيان پاسخ از سؤ الى که ممکن است بشود روشن مى گردد، و آن اين است که رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) با اينکه معصوم است ، چطور درخواست مصونيت از خطا و نسيان مى کند؟ جوابش اين شد که اگر آن جناب معصوم است ، به عصمت او معصوم است ، نه از ناحيه خودش ، پس صحيح است که از خدا مصونيتى درخواست کند، که از ناحيه خود ضمانتى نسبت به آن ندارد، و خود را د ر اين درخواست هم آواز مؤ منين سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۸۶ رَبَّنَا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصراً کَمَا حَمَلْتَهُ عَلى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا کلمه «اصر» بطوريکه گفته اند به معناى ثقل و سنگينى است ، بعضى هم گفته اند: به معناى آن است که چيزى را به قهر و غلبه حبس ‍ کنى ، و برگشت آن نيز به همان معناى اول است ، چون حبس شدن نيز نوعى سنگينى است ، و بر موجود حبس شده گران است . و مراد از «الذين من قبلنا» اهل کتاب و مخصوصا يهود است ، چون در اين سوره به بسيارى از داستانهاى ايشان اشاره شده است ، و مخصوصا در سوره اعراف آيه ۱۵۷ «اصر» و «اغلال » را به ايشان نسبت داده ، مى فرمايد: «و يضع عنهم اصرهم ، و الاغلال التى کانت عليهم » رَبَّنَا وَ لا تُحَمِّلْنَا مَا لا طاقَةَ لَنَا بِهِ مراد از «مالا طاقه لنابه »، تکليف هاى ابتدائى طاقت فرسا نيست ، چون توجه نمودى که خداى تعالى هرگز چنين تکاليفى به بندگان خود نمى کند، چون هم عقل آن را تجويز نمى کند، و هم کلام خود خداى تعالى ، که در مقام حکايت گفتار مؤ منين فرموده : «سمعنا و اطعنا»، بر خلاف آن دلالت دارد، بلکه مراد از آن جزا و کيفر بدى هائى است که ممکن است به ايشان برسد، حال يا به صورت تکاليف دشوار (نظير آنچه در بنى اسرائيل واقع شد) باشد، و يا به صورت عذاب هائى که ممکن است نازل شود، و يا به صورت مسخ شدن و امثال آن باشد. وَ اعْف عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا کلمه «عفو» به معناى محو اثر است ، و کلمه «مغفرت » به معناى پوشاندن است و کلمه رحمت معنايش معروف است ، اين معناى کلى اين کلمات بود، و اما به حسب مصداق و با در نظر داشتن معناى لغوى آنها بايد بگوئيم : اين سه جمله و ترتيب آنها به اين صورت از قبيل پرداختن تدريجى از فرع به اصل است ، و به عبارتى ديگر منتقل شدن از چيزى که فائده اش خصوصى است به سوى چيزى که فائده اش ‍ عمومى تر است و بنابراين عفو خدا عبارت است از محو و از بين بردن اثر گناه ، که همان عقابى است که براى هر گناهى معين فرموده ، و مغفرت عبارت است از پوشاندن و محو اثرى که گناه در نفس به جاى گذاشته ، و رحمت عبارت است از عطيه اى الهى که گناه و اثر حاصل آن ، نفس را مى پوشاند. و عطف اين سه جمله ، يعنى و «اعف عنا» و «اغفرلنا» و «و ارحمنا» بر جمله «ربنا لا تواخذنا ان نسينا او اخطانا»، با در نظر گرفتن سياق و نظمى که در همه آنها است ، اشعار دارد بر اينکه مراد از عفو و مغفرت و رحمت ، امورى است مربوط به گناهان بندگان از جهت خطا و نسيان و امثال آن ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۸۷ و از اين معنا روشن مى شود که مراد از اين مغفرت که در اينجا در خواست شده ، غير مغفرت در جمله : «غفرانک ربنا» است ، مغفرت در آنجا مغفرت مطلقه در مقابل اجابت مطلقه است ، که بيانش ‍ گذشت ، ولى اين مغفرت ، مغفرت خاصه است ، در مقابل گناه ناشى از فراموشى و خطا، پس سؤ ال مغفرت در آيه شريفه تکرار نشده است . در اين چهار دعا، لفظ «رب » چهار بار تکرار شده ، تا از راه اشاره به صفت عبوديت خود، صفت رحمت خداى تعالى را برانگيزاند، چون نام ربوبيت بردن ، صفت عبوديت و مذلت بندگى را بياد مى آورد. دعوت عمومى به سوى دين توحيد و جهاد در راه اعلاى آن ، اولين وظيفه مومنين بعد از ايمان و اظهار عبوديت حق است أَنت مَوْلَانَا فَانصرْنَا عَلى الْقَوْمِ الْکفِرِينَ اين جمله جمله اى است جديد و دعائى است مستقل و کلمه مولى به معناى ناصر و يارى کننده است ، و ليکن نه هر ناصر بلکه ناصرى که تمامى امور منصور به عهده او است چون کلمه مولى از ماده ولايت است که به معناى عهده دارى و تصدى امر است ، و از آنجا که خدا ولى مؤ منين است پس مولايشان نيز هست ، و آنان را در آنچه که محتاج به يارى وى باشند يارى مى کند همچنانکه فرمود: «و الله ولى المؤ منين » و نيز فرموده : «ذلک بان الله مولى الذين ، آمنوا و ان الکافرين لا مولى لهم » يعنى اين به آن جهت است که خدا مولاى کسانى است که ايمان آورده اند، و کسانى که کفر ورزند مولا و ياورى ندارند. و از اين دعاى مؤ منين بر مى آيد که بعد از گفتن «سمعنا و اطعنا» و پذيرفتن اصل دين ، هيچ همى به جز اقامه دين و نشر آن ، و جهاد در راه اعلاى آن و بلند کردن آوازه کلمه حق ، و به دست آوردن اتفاق کلمه همه امتها بر مساله دين ، ندارند، همچنانکه همين معنا از آيه زير استفاده مى شود که مى فرمايد: «قل هذه سبيلى ادعو الى الله على بصيرة ، انا و من اتبعنى ، و سبحان الله ، و ما انا من المشرکين ». پس دعوت به سوى توحيد، راه دين است ، راهى که البته جهاد و قتال و امر به معروف و نهى از منکر و ساير اقسام دعوت و انذار، همه از مصاديق آن هستند، براى اينکه هدف از همه اينها يکى است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶۸۸ و آن ريشه کن ساختن ماده اختلاف در ميان نوع بشر است ، و آيه زير به اهميت آن در نظر شارع دين اشاره نموده ، مى فرمايد: «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا، و الذى اوحينا اليک ، و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى ، ان اقيموا الدين ، و لا تتفرقوا فيه ». پس اينکه در آيه مورد بحث گفتند: (تو مولاى مائى ، پس ما را يارى کن ) دلالت مى کند بر اينکه بعد از گفتن «سمعنا و اطعنا» و پذيرفتن دين ، اولين وظيفه اى که به ذهنشان رسيده همين بوده که با دعوتى عمومى دين خدا را در ميان نوع بشر گسترش دهند، (و خدا داناتر است ) در اينجا جلد چهارم ترجمه تفسير الميزان پايان مى يابد، خدا را بر اين نعمت سپاس مى گزارم ، و از درگاه مقدسش مسئلت دارم ، برکتى در اين مشروع قرار دهد، تا در آشنائى مسلمانان فارسى زبان به اسرار قرآن کريم ، و عمل به دستورات آن داراى اثر بيشترى شود. (آمين يا رب العالمين ) رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه