تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۱۲

در نتيجه معناى آيه اين مى شود که «هان اى مشرکين ! اگر مردمى صاحب بصيرت باشيد، براى بيدار شدن و عبرت گرفتنتان کافى است ، که بفهميد همواره غلبه با حق است ، و خدا با يارى خود هر که را بخواهد تاءييد نموده و پيروز مى گرداند». پس پيروزى با خداست ، نه با مال و اولاد، و مؤ منين اگر در جنگ بدر پيروز شدند، با مال و اولاد نبود، براى اينکه مردمى اندک و فقير و ذليل بودند، و نفراتشان به يک سوم کفار نمى رسيد، و نيروى اندکشان قابل قياس با نيروى چند برابر کفار نبود، چرا که کفار قريب به هزار نفر جنگجو بودند، همه داراى سلاح و مرکب از اسب و شتر اموال و امکاناتى بى اندازه داشتند، ولى مسلمانان سيصد و سيزده نفر بودند، و همه آنان بيش از شش زره و هشت شمشير و دو اسب نداشتند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴۵ با اين حال خداى تعالى ايشان رابر مشرکين غلبه داد، و جمعيتى اندک و ضعيف را بر جمعيتى بسيار و نيرومند پيروز کرد، و عامل اين پيروزى آن بود که مسلمانان را در چشم مشرکين دو برابر نشان داد، علاوه بر آن ، فرشتگان را به کمک ايشان فرستاد، در نتيجه آن اسباب ظاهرى که کفار مايه برترى خود مى دانستند سودى به حالشان نکرد، نه آن اموال ياريشان داد ونه اولاد و نه بسيارى جمعيت ، و نه نيروى مالى و جنگى. خداى تعالى عين مساءله مورد بحث را، يعنى مساءله عادت آل فرعون و امتهاى قبل از ايشان در تکذيب آيات خدا و هلاک شدنشان را در سوره انفال (آنجا که داستان جنگ بدر را مى آورد) دو نوبت ذکر مى کند. و اينکه ملاحظه مى شود در موعظت کفار قريش ، ايشان را به ياد جنگ بدر مى اندازد، اشاره است به اينکه : مراد از غلبه که آيات قبلى از آن سخن مى گفت غلبه جنگى ، يعنى کشتن و نابود کردن است . پس مى توان گفت که آيات قصه بدر، تهديد به قتل نيز هست. «فِئَةٌ تُقَاتِلُ فى سبِيلِ اللَّهِ وَ أُخْرَى کافِرَةٌ ...»: مقتضاى مقابله اين بود که در مقابل گروهى که در راه خدا قتال مى کنند بفرمايد: «و اخرى تقاتل فى سبيل الشيطان»، و يا «فى سبيل الطاغوت» و يا عبارتى نظير آن ، ولى اينطور نفرمود، بلکه فرمود: «و اخرى کافرة» و اين بدان جهت است که زمينه کلام مقايسه بين دو سبيل و راه نبود، تا در مقابل سبيل خدا سبيل طاغوت و يا شيطان را قرار دهد، بلکه زمينه بيان اين معنا بود که «کسى از خدا بى نياز نيست و سرانجام پيروزى از آن او است»، پس در حقيقت ، مقابله بين ايمان به خدا و جهاد در راه او، و بين کفر به خداى تعالى است. بيان احتمالات گفته شده درباره مرجع ضميرها، در آيه شريفه و از ظاهر سياق چنين برمى آيد که هر دو ضمير جمع ، در کلمه «يرونهم» و کلمه «مثليهم» به کلمه «فئة» در جمله «فئة تقاتل» بر مى گردد، و معنايش اين است که گروه کافر مؤمنين را دو برابر مى ديدند، عدد مؤمنين را که سيصد و سيزده نفر بود، ششصد و بيست و شش نفر مى ديدند. بعضى ها ممکن است احتمال دهند که مرجع ضمير اول ، غير از مرجع ضمير دوم بوده ، و معنا چنين باشد. (که کفار مؤ منين را دو برابر خودشان ديدند)، ولى اين احتمال ، احتمالى است که از ظاهر الفاظ آيه به دور است. و چه بسا احتمال داده شود که هر دو ضمير به فئة کافرة برگردد، و معنا چنين باشد که «کفار خود را دو برابر آنچه که بودند ديدند»، اگر هزار نفر بودند خود را دو هزار نفر ديدند، و لازمه اين احتمال اين است که در نسبت، مؤمنين بسيار اندک به نظرشان برسد، يعنى اگر ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴۶ جمعيت مؤمنين يک سوم جمعيت کفار بوده ، به نظر کفار يک ششم ايشان در آيند آنانکه اين احتمال را داده اند منظورشان اين است که آيه مورد بحث با آيه ۴۴ سوره انفال منطبق شود، چون در آنجا فرموده: «اذ يريکموهم اذا التقيتم فى اعينکم قليلا و يقللکم فى اعينهم». يعنى خدا کفار را در آن روز که با آنها برخورديد، آنان را در چشم شما و شمارا در چشم ايشان اندک جلوه داد و اين آيه با آيه مورد بحث منافات دارد، چون ظاهرش اين است که کفار مؤ منين را دو برابر خود مى ديدند، ناگزير بايد با تصرف در مرجع ضمائر، آيه را اينطور معنا کنيم که کفار خود را دو برابر خود ديدند. بعضى از مفسرين از اين توجيه جواب داده اند که تصرف در مرجع ضمائر باعث مى شود که کلام خدا دستخوش اشتباه و ابهام شود، و ابهام و اشتباه لايق به کلام خدا که بليغ ‌ترين کلمات است نيست. و اگر مى خواست چنين چيزى را بفهماند مى توانست بفرمايد: «يرون انفسهم مثليهم خود را دو بر آنچه بودند ديدند»، و يا عبارتى نظير اين را بياورد. و اما اينکه گفته شده است که: «براى رفع منافات بين دو آيه بايد دست به چنين توجيهى زد». جوابش اين است که : بين دو آيه منافاتى نيست ، چون وقتى منافات محقق مى شود که هر دو آيه در يک مقام سخن گفته باشند، و هيچ دليلى بر اين نيست چون ممکن است خداى تعالى در ابتداء، برخورد، هر يک از دو طايفه را در نظر طايفه ديگر اندک جلوه داده باشد، تا دلهايشان محکم شده جراتشان زياد شود، و همين که شمشير در يکديگر نهادند، و آتش جنگ در بينشان شعله ور شد، کفار مؤ منين را دو برابر آنچه بودند ببينند، و از ترس پا به فرار بگذارند، و شکست بخورند. و اين اختلاف، نظير اختلافى است که بين دو آيه: «لا يسئل عن ذنبه انس و لا جان» و آيه: «و قفوهم انهم مسئولون» است ، که اولى مى فرمايد انسانها از گناهانشان پرسش نمى شوند، و دومى مى فرمايد پرسش مى شوند. و اين آيات به خاطر اختلاف مقامى که دارند با هم منافات ندارند. مفسرين درباره مرجع دو ضمير در «يرون» و «مثليهم» احتمالات ديگرى ذکر کرده اند، ولى همه آنها در اينکه خلاف ظاهر آيه هستند، مشترکند. و به همين جهت از ذکر آن احتمالات صرف نظر کرديم (و خدا دانا است). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴۷ «وَ اللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصرِهِ مَن يَشاءُ إِنَّ فى ذَلِک لَعِبرَةً لاُولى الاَبْصارِ»: کلمه «تأييد» که مصدر «يؤيد» است از ماده «أيد» است ، که به معناى قوت است ، و مراد از کلمه «ابصار» به قولى همان چشم ظاهرى است ، چون در آيه شريفه سخن از تصرف در چشم ها بود، و به قول بعضى ديگر، مراد از آن ، بصيرت هاى قلبى است ، چون عبرت گرفتن کار بصيرت است ، نه کار چشم و به هر حال فرق چندانى ندارد، براى اين که خداى تعالى در کلامش کسانى را که از عبرت ها عبرت نمى گيرند کور ناميده است. و نيز فرموده وظيفه چشم اين است که هم ببيند و هم حق را از باطل تميز دهد، و معلوم است که در اين گونه تعبيرات، ادعائى به کار رفته ، و آن اين است که : دين حقى که من شما انسانها را به سوى آن مى خوانم آنقدر ظاهر و روشن است که گوئى محسوس و ملموس است ، به طورى که چشم ظاهرى هم بايد آنرا درک کند. معناى «بصير» و «بصيرت»، در معارف الهى بنابراين کلمه «بصر» و کلمه «بصيرت» در مورد معارف الهى به نوعى از استعاره ، يک معنا را مى دهد. و نهايت درجه ظهور و روشنى آن معارف را مى رساند، و آيات کريمه قرآن در اين باب بسيار زياد است. و آيه اى که از همه بهتر به گفته ما دلالت دارد آيه شريفه: «فانها لا تعمى الابصار ولکن تعمى القلوب التى فى الصدور» است، که به ما مى فهماند ديدگان در دلها قرار دارند، نه در سرها، و نيز آيه شريفه «و لهم اعين لا يبصرون بها» است که با لحن شگفت انگيزى ، مى فرمايد: «ايشان ديدگانى دارند که با آن نمى بينند». و باز آيه شريفه: «و جعل على بصره غشاوة» و آياتى ديگر از اين قبيل است. پس مراد از کلمه «ابصار» در آيه مورد بحث ، همان ديدگان ظاهرى است ، اما با اين ادعا که چشم عبرت بين ، همين چشم ظاهرى است، و در نتيجه تعبير آيه شريفه از باب استعاره به کنايه است ، حال چرا ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴۸ اين طورکرد؟ بدين جهت بود که بفهماند معنا آن قدر روشن است که مى توان آن را ديد و لمس کرد، و خصوصيت مورد، که سخن از تصرف در چشم ها دارد لطف اين کنايه را بيشتر مى سازد. و از ظاهر جمله: «إنّ فى ذلک...» بر مى آيد که تتمه کلامى است که خداى تعالى خطاب به پيامبر گراميش کرده ، نه اينکه تتمه کلام رسول خدا که جمله: «بگو کسانى که کفر ورزيدند چنين و چنان» باشد، به دليل کاف خطاب در «ذلک» که متوجه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است، و اينکه در اين کلمه خطاب را متوجه شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) کرد اشاره است به اينکه سايرين فهمشان اندک ، و دلهاشان از عبرت گرفتن از اين عبرت ها کور است. «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبّ الشهَوَاتِ»: اين آيه و آيه بعديش به منزله بيان و شرح حقيقت حال مطلب قبلى است ، که مى فرمود: «إنّ الذين کفروا لن تغنى عنهم اموالهم و لا اولادهم من اللّه شيئا...». چون از اين آيه بر مى آيد کفار معتقد بوده اند که مى توانند با اموال و اولاد، از خدا بى نياز شوند، و آيه شريفه بيان مى کند که علت اين پندار فريب خوردن آنان در برابر تمايلات و لذائذ مادى است، علت اين است که از امور آخرت منقطع شده ، و رو به دنيا آوردند، از امور بسيار مهم بريده به امور مجازى پرداختند، امر بر آنان مشتبه شد و نفهميدند که لذائذ مادى ، همه وسيله و متاع زندگى موقت در دنيا، و زندگى است ، که خود مقدمه است ، براى رسيدن به آنچه نزد خدا است و آن عبارت است از حسن مآب و عاقبت نيکو. اموال و لذائذ اين دنيا، وسائل نيل به خدا است و خود، مستقلا هدف نيستند نه تنها اين کفار در علاقمندى به دنيا مبتکر و اولين علاقمند به آن نيستند، بلکه اين شيفتگى از ناحيه ديگرى ناشى شده است، و اين خدا است که دلهاى ايشان را تسخير کرده ، و علاقه به اين امور مادى را غريره آن نموده، تا زندگى دنيائى و زمينى آنان تامين شود. چون اگر غريره حب دنيا در انسان ، گذارده نشده بود، زندگى او در اين کره خاکى دوام نمى يافت ، کسى به دنبال توليد مثل نمى رفت ، و نسل بشر قطع مى شد، و حال آنکه خداى سبحان مقدر کرده که بشر تا مدتى معين در زمين زندگى کند، چون در روز اول خلقت بشر به پدر بشر يعنى حضرت آدم فرمود: «و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين». و اگر چنين مقدر کرده که علاقمند و دوستدار دنيا باشند براى اين بوده که دنيا را وسيله زندگى آخرت خود کنند، واز متاع اين زندگى چيزهائى را که به درد آن زندگيشان مى خورد برگيرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴۹ و خلاصه مطلب اين که تقدير کرد تا به عنوان وسيله بدان بنگرند، نه به نظر استقلالى ، و به عبارت ديگر زندگى دنيا را وسيله زندگى آخرت قرار دهند، نه اينکه آن را هدف پنداشته و ماوراى آن را فراموش کنند، و يا راه را مقصد گرفته ، در عين اين که مشغول رفتن به سوى پروردگار خويشند رفتن را مقصد بپندارند، همچنان که قرآن کريم فرموده: «انا جعلنا ما على الارض زينه لها لنبلوهم ايهم احسن عملا، و انا لجاعلون ما عليها صعيدا جرزا». چيزى که هست اين بى خبران غفلت زده ، اين وسائل ظاهرى الهى را که مقدمات و وسائلى براى بدست آوردن رضوان اللّه هستند، امورى مستقل پنداشتند، و محبوب بالذات شمرده ، خيال کردند که اين امور مادى مى تواند ايشان را از خداى سبحان بى نياز سازد، و به همين جهت دنيائى که خلق شده تا نعمت و وسيله تقرب و پاداش اخروى آنان باشد، بر ايشان نقمت و عذاب شد، همچنان که قرآن کريم فرمود: «انما مثل الحيوة الدنيا کماء انزلناه من السماء، فاختلط به نبات الارض ، مما ياکل الناس و الانعام ، حتى اذا اخذت الارض زخرفها، و ازينت ، و ظن اهلها انهم قادرون عليها، آتيها امرنا ليلا او نهارا، فجعلناها حصيدا، کان لم تغن بالامس» - تا آنجا که فرمود: «و يوم نحشرهم جميعا، ثم نقول للذين اشرکوا مکانکم ، انتم و شرکائکم ، فزيلنا بينهم» - تا آنجا که فرمود: «و ردوا الى اللّه موليهم الحق ، و ضل عنهم ما کانوا يفترون». که اين آيات به مساءله حيات دنيا اشاره نموده و مى فرمايد امر حيات و زينت زندگى به ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۰ دست خداى تعالى است ، و به جز او هيچ ولى اى ندارد، وليکن آدمى زاد به خاطر فريب زندگى ظاهرى از باطن آن که همان آخرت است غافل مانده و مى پندارد که امر زندگى به دست خود او است ، و او مى تواند امر زندگى را تدبير و تنظيم نمايد، به همين خاطر براى خود شرکائى از قبيل اصنام ، و بتهائى نظير مال و اولاد و امثال آن اتخاذ مى کند، و خداى تعالى او را بر اشتباه و خطايش واقف مى سازد. روزى که اين زينت ظاهرى دنيا از بين مى رود، و روابطى که بين او و اصنام بود قطع مى گردد، در آن روز آدمى آنچه را شريک خدا مى پنداشت گم مى کند و آنچه را در زندگى خود مؤثر خيال مى کرد بى اثر مى يابد، و معنا و حقيقت علم و عملش را برايش روشن مى سازد، اين است معناى اينکه فرمود: «به سوى خدا، (مولاى حقيقی شان) بر مى گردند». هدف از زینت دادن دنيا و متاع دنيا در نظر انسان، چیست؟ حال بايد ديد که چرا خود خداى تعالى ، دنيا و آنچه در آن است را در نظر انسان زينت مى دهد؟ و آيا او است که انسانها را با اين گول زنک ، گول مى زند؟ حاشا بر ساحت مقدس او که انسان را به خلاف واقع بيفکند، و به او چنين وانمود کند که عوامل دنيائى مستقل در تاءثيرند، و زينت دنيا هدف غائى بشر است. آرى ساحت رب عليم و حکيم والاتر از آن است که امور خلق خود را بگونه اى اداره کند که منتهى به غايتى صالح و شايسته نگردد، چگونه چنين چيزى امکان دارد؟ با اينکه خودش فرمود: «ان اللّه بالغ امره ». و نيز فرموده: «و اللّه غالب على امره»، بلکه اگر بنا باشد اين گول و فريب را مستند به کسى بدانيم ، بايد بگوئيم که مستند به شيطان است ، همچنان که خود خداى تعالى فرمود: «و زين لهم الشيطان ما کانوا يعملون». و نيز فرمود: «و إذ زين لهم الشيطان اعمالهم»، که هر دو آيه اين فريبکاری ها را به شيطان نسبت مى دهد. بله اين مقدار را مى توان مستند به خدا کرد که خدا اجازه چنين فتنه گری هایى را به شيطان داده ، تا (هم خود او به کمال شقاوت خود برسد) و هم مساءله آزمايش بندگان تکميل گردد، و زمينه تربيت بشر فراهم شود، همچنان که فرمود: «احسب الناس ان يترکوا ان ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۱ يقولوا آمنا و هم لا يفتنون؟ و لقد فتنا الذين من قبلهم ، فليعلمن اللّه الذين صدقوا، و ليعلمن الکاذبين ، ام حسب الذين يعملون السيئات ان يسبقونا، ساء ما يحکمون». آيه شريفه: «کذلک زينا لکل أمة عملهم» را هم مى توان بر همين اذن حمل نمود، هر چند ممکن هم هست به معنائى که ما در سابق در ذيل آيه: «إنا جعلنا ما على الارض زينة لها لنبلوهم ايهم احسن عملا» بيان کرديم حمل نمود. دو گونه بودن جلوه گرى دنيا، در نظر مردم و به هر حال تزيين و جلوه گرى دنيا در نظر مردم دو جور تصور مى شود، يکى براى اينکه بنده خدا باين وسيله يعنى به وسيله دنيا به آخرت برسد، و خشنودى خداى را در مواقف مختلف زندگى و با اعمالى گوناگون و به کار بردن مال و جاه و اولاد و جان به دست آورد. و اين خود سلوکى است الهى و پسنديده، که خداى تعالى اين گونه مشاطه گريها را به خودش نسبت داده ، و در آيه هفتم سوره کهف بيان شريفش گذشت. و نيز در آيه : «قل من حرم زينة اللّه التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق» مى فرمايد: «بگو چه کسى زينت دنيائى را که خدا براى بندگانش درست کرده و نيز رزق پاکيزه را حرام نموده است»؟ قسم ديگر جلوه گرى دنيا در نظر خلق زينت گرى دنيا است به اين منظور که دلها شيفته دنيا شده ، و متوجه آن و غافل از ماوراى آن شود، و از ذکر خدا بى خبر گردد، اين قسم جلوه گرى تصرفى است شيطانى و مذموم که خداى سبحان آن را به شيطان نسبت داده ، و بندگان خود را از آن برحذر داشته ، و همچنان که گذشت فرموده: «و زين لهم الشيطان ما کانوا يعملون». و نيز از قول شيطان حکايت فرموده که عرضه داشت: «رب بما اغويتنى لازينن لهم فى الارض ، و لاغوينهم اجمعين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۲ و نيز فرموده: «زين لهم سوء اعمالهم» و آياتى ديگر نظير اينها. اين قسم جلوه گرى هم گاهى و از جهتى به خدا نسبت داده مى شود، البته در طول نسبتى که به شيطان دارد. و اين بدان جهت است که شيطان و هر سببى از اسباب خير و يا شر آنچه عمل مى کند و هر دخل و تصرفى که در ملک خدا دارد به اذن خود او است ، تا اراده خدا و مشيت او نافذ شود، و با نفوذ امر او، امر صنع و ايجاد منتظم گردد، و در نتيجه رستگاران با اراده و اختيار خود رستگار شوند، و مجرمين هم با سوء اختيار خود از رستگاران ، ممتاز و جدا گردند. با بيانى که گذشت روشن شد که مراد از فاعل جلوه گرى که در آيه: «زين للناس حب الشهوات...» نامش برده نشده ، خداى سبحان نيست . براى اينکه هر چند علاقه به شهوات نسبتى به خدا دارد اما با اين تفاوت که علاقه صحيح و صالح به طور استقلال ، و علاقه مذموم و غافل کننده بطور اذن به او مربوط مى شود الا اينکه در آيه شريفه به خاطر اشتمالش بر علاقه هائى که يقينا منسوب به خدا نيست و بيانش مى آيد، ناگزير رعايت ادب قرآن اقتضا مى کند که اين جلوه گرى را به غير خدا (چون شيطان و يا نفس) نسبت دهيم. درستى سخن بعضى از مفسرين که فاعل جلوه گرى را شيطان دانسته اند از اينجا روشن مى شود، براى اينکه حب شهوات امر مذمومى و ناپسندى است و خدا آنرا در نظرها زينت نمى دهد، و همچنين حب کثرت مال که آن نيز امرى است مذموم آنچه مستند به خدا است همان حسن المآب و جنات است ، که در آخر اين آيه و آيه بعديش به خدا نسبت داده شده است. با اين بيان فساد نظريه بعضى از مفسرين روشن مى شود که گفته اند: از آنجا که زمينه سخن در اين آيه شريفه بيان طبيعت بشر است به هيچ وجه نمى توان حب ناشى از اين طبيعت و هر چيز ديگرى را که از آن ناشى مى شود به شيطان نسبت داد، تنها امورى از قبيل «وسوسه» که عملى زشت را در نظر زيبا جلوه مى دهد مى توان به شيطان نسبت داد. سپس همين مفسر گفته: «به همين جهت قرآن کريم تنها تزيين اعمال را به شيطان نسبت مى دهد، و مى فرمايد: «و اذ زين لهم الشيطان اعمالهم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۳ و نيز مى فرمايد: «و زين لهم الشيطان ما کانوا يعملون» و اما حقايق و طبايع اشيا، مستند به او نمى شود بلکه تنها مستند به خالق حکيمى است که شريکى ندارد، همچنانکه خداى عزوجل فرموده : «انا جعلنا ما على الارض زينة لها لنبلوهم ايهم احسن عملا». و نيز فرموده: «کذلک زينا لکل امة عملهم» که در همه اين موارد سخن از امتها است ، که در حقيقت سخن از طبايع جامعه ها است اين بود گفتار آن مفسر. وجه فساد گفتارش اين است که هر چند استناد داشتن حقايق و طبايع اشيا به خالق حکيم و بى شريک سخن درستى است، وليکن اينکه گفته است در آيه شريفه سخن از طبيعت بشرى و انگيزه هاى آن است، اشتباه کرده. براى اينکه توجه فرموديد که گفتيم اين سوره در مقام بيان اين نکته است که خداى سبحان ، قيوم بر تمامى شؤ ون خلايق ، و بر تدبير آنها، و ايمان و کفر، و اطاعت و عصيان آنها است خلايق را خلق نموده و بسوى سعادتشان هدايت فرمود، و کسانى که در دين او نفاق ورزيدند، و يا به آيات او کافر شدند، و يا با ايجاد اختلاف در کتاب آسمانى بغى و فساد کردند، و خلاصه تمام کسانى که شيطان را اطاعت و هواى نفس را پيروى نمودند، نتوانستند خدا را به ستوه آورده ، و بر او غالب شوند و قيوميت او را تباه کنند، بلکه همچنان تمام عالم در تحت قيمومت و قدرت تدبير اويند و او است که امر خلق را به واسطه قانون عليت، تدبير مى کند، تا راه براى اجراى سنت امتحان باز شود پس همانطور که او خالق طبايع موجودات و قواى آنها است ، خالق تمايلات و افعال آنها نيز هست. او است که همه موجودات و مخصوصا انسان را به سوى جوار قرب و کرامت خود براه انداخته ، و اين راه را برايش گشوده ،و همو است که به ابليس اذن داده و از وسوسه کردن مردم جلوگيريش نکرده ، و انسانها را هم از پيروى وسوسه هاى او مانع نشده ، هم انسان را و هم دشمن او را آزاد گذاشته ، تا امر امتحان تمام شود، و معلوم گردد که چه کسانى ايمان دارند، و از همين طبقه گواهانى بگيرد، (تا فردا ديگران نگويند نمى توانستيم ايمان آوريم). اين نکته را هم بايد بگوييم که اگر در سوره مورد بحث اين مساءله را عنوان کرد براى اين بود که دل هاى مؤمنين خرسند شود چون در روزهايى که اين سوره نازل مى شد، مسلمانان ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۴ سخت در عسرت به سر مى برند، از داخل گرفتار نفاق منافقين و جهل جاهلان بودند (جاهلان بيمار دلى که همواره طبل وارونه مى زدند، و امر را بر آنان تباه مى ساختند، و در اطاعت خدا و رسولش کوتاهى مى کردند) و از خارج از يک سو گرفتار دشوارى دعوت دينى بودند، و از ديگر سو کفار عرب هر روز از يک طرف عليه اين دعوت توطئه مى کردند، و از يک سو اهل کتاب و مخصوصا يهوديان دست از دشمنى بر نمى داشتند، و از سوى ديگر کفار روم و عجم با قدرت و لشگر خود چنگ و دندان نشان مى دادند، و همه اين کفار و حتى مسلمانانى که راه کفار را مى رفتند، امر بر ايشان مشتبه شده بود، چون به دنيا و زخارف آن رکون و اعتماد کردند، و مقدمه را به جاى غايت و هدف گرفتند با اينکه هدف در بعد از دنيا و در ماوراى طبيعت است. بیان طبيعت امت ها، در این سوره شریفه پس اين سوره همانطور که ملاحظه مى فرمائيد از طبيعت امتها، بحث مى کند ليکن نه در چارچوب طبايع ، بلکه به نحوى وسيع ، که شامل همه جهات خلقت و تکوين خلق ، و همه توابع و لواحق خلقت آنان در مسير حياتشان بشود، مثلا شامل خصلتها و اعمالى که باعث سعادت و يا مايه شقاوت آنان است نيز بگردد. با اين بيان وسيع و کلى روشن شد که تمام انسانها در تحت قيمومت او قرار دارند و او در قدرتش مقهور نمى شود، و در امر خود از هيچ عاملى شکست نمى خورد، نه در دنيا و نه در آخرت . اما در دنيا براى اينکه هر عاملى که عملى را مى کند به اذن او است ، و براى امتحان است ، و اما در آخرت که آخرت هم دار جزا است ، اگر عمل خير باشد جزا خير و اگر شر باشد جزا هم شر است. و همچنين آيات مورد بحث که از جمله: «ان الذين کفروا لن تغنى عنهم اموالهم و لا اولادهم» آغاز مى شود تا نه آيه بعد، در مقام بيان اين نکته است که کفار هر چند آيات خدا را تکذيب کردند،و نعمتى را که خدا به آنان انعام کرده بود تا به وسيله آن به رضوان و جنت خدا برسند کفران نمودند، و بر همان نعمتها اعتماد نموده و خود را از پروردگار خود بى نياز دانستند و نيز مقام پروردگارشان را فراموش نمودند، و ليکن نمى توانند با اين عمل خود، خداى را عاجز سازند و بر او غلبه کنند، بزودى خدا ايشان را به همان اعمالشان دچار کرده و بندگان مؤ من خود را عليه آنان تقويت و تاءييد نموده به دست مؤ منين نابودشان مى کند، و نيز به زودى در جهنم محشورشان مى سازد، که بدترين بستر است. اين کفار در رکون و اعتماد به چيزى که جز متاعى براى حيات دنيا نيست سخت اشتباه کردند. زيرا از سرانجام نيکى که نزد خدا است غفلت ورزيدند. پس آيات مورد بحث هم مانند همه سوره از طبيعت سخن مى گويد ليکن طبيعت کفار، آنهم به نحوى وسيع که شامل اعمال صالح و ناصالح نيز بشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۵ از اين هم که بگذريم خصوص آيه اى که مفسر نامبرده براى اثبات نظريه خود به آن استشهاد کرده، خواسته است بگويد: (آيه: «کذلک زينا لکل امة عملهم» دلالت دارد بر اينکه حقايق مستند به خدا است. و تنها زينت اعمال است که مستند به شيطان مى شود) نه تنها دلالتى بر گفته او ندارد، بلکه از قرائنى که همراه آيه است برمى آيد که خلاف آنرا افاده مى کند، (براى اينکه مى فرمايد عمل امتها را (چه بد باشد و چه خوب ) در نظرشان زينت داديم). اينک به همه آيه توجه فرمائيد: «و لا تسبوا الذين يدعون من دون اللّه ، فيسبوا اللّه عدوا بغير علم ، کذلک زينا لکل امة عملهم ، ثم الى ربهم مرجعهم فينبئهم بما کانوا يعملون»، که به وضوح دلالت دارد بر اينکه منظور از اعمال ، اعمال زشت امتها است. و نيز از بيان ما فساد گفتار آن مفسر ديگر روشن مى شود که گفته است زينت دادن دو جور است ، يکى پسنديده و ديگرى ناپسند، اعمال هم دو جورند، يکى نيک و ديگرى زشت ، و از مساءله تزيين تنها تزيين اعمال نيک ، کار خدا است ، و بقيه کار شيطان است. براى اينکه هر چند اين حرف به وجهى درست است، وليکن به طور کلى صحيح نيست، وجه صحيحش در خصوص نسبت مستقيم است، که از آن به کلمه «بالفعل» و امثال آن تعبير مى کنيم، و مى گوئيم خداى تعالى به طور مستقيم و بالفعل تنها عمل جميل و پسنديده مى کند، و به آن امر مى نمايد، و هرگز امر به زشتى و فحشا نمى کند، و اما به طور غير مستقيم و به واسطه که از آن به کلمه «اذن» و امثال آن تعبير مى کنيم ، تمامى کارها (چه خوب و چه بد) مستند به او است ، چون اگر نباشد ربوبيت و خالقيت و مالکيت او نسبت به کل جهان تمام نمى شود و نيز نمى شود على الاطلاق او را بى شريک دانست. (براى اينکه بنابراين فرض ، تنها در کارهاى نيک ، بى شريک است، نه به طور مطلق)، در حالى که قرآن کريم پر است از آياتى که همه چيز را به خدا نسبت داده، از آن جمله مى فرمايد: «يضل من يشاء». يعنى به دست خود او و به کيفر نافرمانى هايش). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۶ و نيز مى فرمايد: «ازاغ اللّه قلوبهم». يعنى وقتى عمل راواژگونه کردند، خداوند هم دل هايشان را واژگونه مى کند). و نيز مى فرمايد: «اللّه يستهزء بهم و يمدهم فى طغيانهم». و نيز مى فرمايد: «امرنا مترفيها ففسقوا» و آياتى ديگر از اين قبيل. غفلت برخی از مفسران، از وجود ارتباط بين تمام اجزاى عالَم و اين مفسرين اشتباهشان تنها از اين جا ناشى شده که در مساءله روابط اشيا و آثار و افعال آنها آنطور که بايد بحث نکرده اند، در نتيجه خيال کرده اند هر يک از امور که در اين عالم پديد مى آيد امرى مستقل الوجود از ديگران است ، و ذاتش هيچ ارتباطى به موجودات پيرامونش ، و يا به مجموع موجودات عالم ندارد، نه به آن دسته که قبل از او بودند، و نه به آنها که بعد از او خواهند آمد. نتيجه اين اشتباه اين شده که هر حادثه را که در حقيقت نتيجه اسباب و علل ، و مقتضاى اثرى است که خداى تعالى به آنها داده ، تنها به علت و فاعل ما فوق او نسبت دهند، و بگويند فلان عمل کار فلان علت ، و آن ديگر کار آن علت است ، و هيچ ارتباطى بين اين اعمال نيست ، و هيچ رابطه اى بين اثر اين علت با ساير علل نيست و ساير علل هيچ نقش و سهمى در پديد آمدن و بقاى آن ندارند. و خلاصه هر حادثه اى پديد آمده ، سبب خودش مى باشد، اگر ستارگانى در گردشند، و درياهائى در موجند، و کشتى هائى بر آبها در حرکتند، و اگر زمينى هست که موجوداتى را بر دوش خود گرفته ، و اگر گياهانى مى رويند، و حيواناتى مى جنبند، و انسانهائى زندگى مى کنند، و تلاش مى کنند نه رابطه اى روحى و معنوى بين آنها هست ، و نه وحدتى جسمى از ماده و قوه در بين آنها وجود دارد. و معلوم است چنين پندارى مستلزم يک پندار ديگر است ، و آن اين است ، که نظير همين بى ارتباطى و جدائى را بين عناوين اعمال و صور افعال يعنى صورت خوب و بد خيال کنند، و چنين پندارند که خوب و بد و شقاوت و سعادت، و هدايت، و ضلالت، و اطاعت و معصيت، و احسان و اضرار، و عدل و ظلم، و امثال اين عناوين هيچ ارتباطى بهم ندارند، و تحقق و وجودشان به هم پيوسته نيست. و غفلت کرده اند از اينکه اين عالم ، با همه اعيان موجودات و انواع مخلوقات که در آن است ، تمامى اجزايش به هم مرتبط است ، جزئى از همين عالم است که مبدل به جزئى ديگر ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵۷ مى شود، روزى انسان است و روزى ديگر گياه ، و روزى ديگر خاک بى جان است ، روزى در حال جمع است ، و روزى در حال تفريق ، روزى زنده است و روزى ديگر مرده ، آن روز که زنده است زندگى او عينا مرگ موجوداتى ديگر است ، روزى نو است و روزى کهنه اما آنروز که نو است تازگى او عينا فساد اجزائى کهنه و قديم است. همچنين حوادثى که پديد مى آيد مانند حلقه هاى زنجير به هم پيوسته است ، هر فرضى که درباره يک حادثه بکنى در اوضاع حوادث مقارن آن اثر مى گذارد، و حتى در قديم ترين حوادث مفروض جهان مؤثر است، عينا مانند يک سلسله زنجيرى که اگر يک حلقه آنرا به طرف خود بکشى تمام حلقه ها را به طرف خود کشيده اى ، در حالى که هزاران حلقه است ، و تو يکى را کشيده اى ، پس کمترين تغيير و دگرگونى که در يک ذره از ذرات اين عالم فرض کنى ، باعث مى شود سراسر عالم وضعى ديگر به خود بگيرد، هر چند که ما آن را نبينيم و احساس نکنيم. پس صرف نداشتن علم دليل بر نبودن نيست ، اين قاعده اى است که از قديم الايام زير بناى بحث هاى علمى بوده ، و امروز هم علوم طبيعى و رياضى آنرا به طور کامل روشن ساخته است. قرآن کريم قرنها قبل از اين که ما نخست کتب فلسفه و طبيعى و رياضى ديگران را بخوانيم ، و سپس خودمان مستقلا در آن ها بحث کنيم آن را با بهترين بيان خاطرنشان ساخته، مى فرمايد نظام جارى در سراسر عالم به هم پيوسته و متصل است، بين نظام جارى در آسمانها و نظام جارى در زمين ارتباط هست ، و هر يک به سود ديگرى جريان دارد، و همه در تحقق دادن به غرض خلقت دست در دست هم دارند، و قدر الهى در همه آنها نافذ است، و همه را به سوى معاد سوق مى دهد، که «أن الى ربک المنتهى». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه