تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۱۷

خير در قرآن اسم خدا نيست بلکه صفت خدا است از آنچه گذشت روشن گرديد که خداى سبحان خير على الاطلاق است ، براى اينکه او کسى است که تمامى عالم به او منتهى مى شود، و همه خيرات از او است ، و هر موجودى هدف نهائيش او است ، و ليکن قرآن کريم کلمه (خير) را به عنوان يکى از اسما به خدا اطلاق نمى کند، آنطور که ساير اسما خدا را بر او اطلاق کرده است ، بلکه هر جا اطلاق کرده به عنوان صفت اطلاق کرده ، مثل آيه زير که مى فرمايد: «و اللّه خير و ابقى » و آيه زير که مى فرمايد: «ءارباب متفرقون خير ام اللّه الواحد القهار». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۹ بله به عنوان اسم اطلاق کرده ، اما با اضافه به کلمه اى ديگر، مانند «خير الرازقين ». «و هو خير الحاکمين »، «و هو خير الفاصلين »، «و هو خير الناصرين »، و «و اللّه خير الماکرين »، و «و انت خير الفاتحين »، و «و انت خير الغافرين »، و «و انت خير الوارثين »، و «و انت خير المنزلين »، «و انت خير الراحمين ». و شايد در تمامى اين موارد وجه نام قرار دادن مضاف و مضاف اليه را براى خدا، همان اعتبار معناى انتخاب در ماده خير باشد، و بدين جهت کلمه «خير» به تنهائى را به عنوان اسم بر خدا اطلاق نکرده ، که ساحت او مقدس تر از آن است که او با غيرش مقايسه و سپ س انتخاب شود، به خلاف اين که در حال اضافه و نسبت اسم او، واقع شود و همچنين توصيف کردن خدا به اين کلمه ، هيچ محذورى پيش ‍ نمى آورد. جمله «بيدک الخير» دلالت دارد بر اينکه خير منحصر در خداى تعالى است و جمله مورد بحث يعنى جمله : «بيدک الخير» دلالت دارد بر اينکه خير منحصر در خداى تعالى است ، چون کلمه «بيدک » خبر، و کلمه «الخير» مبتدا است و خبر وقتى جلوتر از مبتدا بيايد، و مخصوصا وقتى که مبتدا الف و لام بر سر داشته باشد، حصر را مى رساند، و معناى جمله چنين است ، که ((امر هر خير مطلوبى تنها به دست تو و منتهى به تو است ، و اين توئى که هر خيرى را عطا مى کنى . بنابراين جمله مورد بحث به منزله علت براى مطالب قبل است ، و از قبيل تعليل مطلبى خاص است به علتى عام ، چون خيرى که خدا مى دهد هم شامل ملک و عزت است ، و هم شامل چيزهائى ديگر و همانطور که صحيح است دادن ملک و عزت را به خير تعليل کنيم ، گرفتن ملک و عزت را هم مى توان بدان تعليل کرد، زيرا اگر چه ذلت و نداشتن ملک خير نيستند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۰ بلکه شرند، و ليکن شر چيزى به جز عدم خير نيست ، پس گرفتن ملک و عزت چيزى به جز ندادن عزت نيست ، پس همين که همه خيرات به خداى تعالى منتهى مى شود، باعث مى شود که همه محروميت هاى از خير نيز به نحوى منتهى به او باشد. بله آنچه بايد از ساحت مقدس خداى تعالى دور داشت ، اتصاف به صفتى است که لايق آن ساحت نباشد، از قبيل نواقصى که در افعال بندگان است ، و زشتى هائى که در گناهان است ، مگر همانطور که در سابق گفتيم به نحوى نسبت دهيم که لايق آن ساحت مقدس باشد، مثل اينکه بگوئيم خداى تعالى به فلانى به خاطر نافرمانيهايش توفيق اطاعت ندارد، در نتيجه عاصى شد، و يا اسباب فلان عمل واجب را برايش فراهم نکرد، در نتيجه واجب را ترک کرد. خير و شر تکوينى و خير و شر تشريعى و کوتاه سخن اينکه در عالم ، خير و شرهايى تکوينى هست ،مانند عزت و ذلت و ملک و گرفتن ملک ، و خير تکوينى امرى است وجودى ، که خداى تعالى آنرا افاضه مى کند، و شر تکوينى عبارت است از عدم افاضه خير، و در اين که ما اين عدم را هم به خدا نسبت دهيم اشکالى وارد نمى شود، براى اينکه تنها مالک خير او است ، غير او کسى مالک خير نيست . بنابراين اگر چيزى از خير را به کسى افاضه کرد او کرده ، و سپاس نيز مخصوص اوست و اگر افاضه نکرد و يا منع نمود، کسى حقى بر او ندارد و نمى تواند اعتراض کند که چرا ندادى ، تا ندادنش ظلم باشد، علاوه بر اينکه دادن و ندادنش هر دو مقرون به مصلحت است ، مصلحتى عمومى که در نظام جمعى دائر بين اجزاى عالم دخالت دارد. خير و شر ديگرى هست تشريعى وقانونى ، و آن عبارتست از اقسام کارهاى نيک ، و کارهاى زشت افعالى که از انسان صادر مى شود، و چون مستند به اختيار انسان است ، فعل او بشمار مى رود، و از اين جهت به طور قطع نبايد آنرا به غير خود انسان نسبت داد، و همين استناد باعث خوبى و بدى آن شده است ، چون اگر فرض کنيم انسان از خود اختيارى ندارد کار نيکش تحسين ندارد، و بر کار زشتش نيز سرزنش نبايد شود، (بلکه آنچه مى کند، نظيرخوبى و بدى گل و خار است )، و نيز بدين لحاظ نبايد عمل انسان را به خدا نسبت داد، مگر به اين مقدار که بگوئيم عمل نيک هرکس به توفيق دادن خدا است ، و عمل بدش به ندادن توفيق است ، که هر جا و به هرکس مصلحت بداند توفيق مى دهد، وبه هرکس ‍ مصلحت نداند نمى دهد. پس روشن گرديد که خير همه اش به دست خدا است ، و با همين خير و شرها امور عالم را نظام بخشيده ، دنيا را پر از خير و شر و وجدان و حرمان نموده است . بعضى از مفسرين گفته اند در جمله : «بيدک الخير» حذف به جهت کوتاه گوئى شده است ، و تقدير آن «بيدک الخير و الشر» است همچنان که نظير اين حرف را در آيه شريفه : ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۱ «و جعل لکم سرابيل تقى کم الحر» زده ، و گفته اند تقدير آن و «البرد» است . و گويا سبب اين بوده که خواسته اند از مسلک اعتزال فرار کنند، چون معتزليان گفته اند: هيچ شرى به خدا منسوب نيست زيرا خدا کار شر نمى کند، و اين خود جراءت عجيبى است که در کلام خداى تعالى مرتکب شده اند، براى اين که هر چند معتزله در اين که شر را به طور مطلق از خدا سلب ، و نسبت آن را به خدا نفى کرده و گفته اند: شرها نه مستقيما منسوب به خداين دو نه با واسطه ، و ليکن اين تقدير هم که آقايان گرفته اند سخت عجيب و غريب است ، که چون بحث از آن و بيان حقيقت امر گذشت ، ديگر تفصيل نمى دهيم . إِنَّک عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ اين جمله مى خواهد جمله «بيدک الخير» را تعليل کند، و بفرمايد بدين جهت خير به دست خدا است که قدرت او بر هر چيزى مطلقه است و قدرت مطلقه بر هر چيز ايجاب مى کند که غير از خدا هيچ کس بر هيچ چيز قادر نباشد، مگر به قدرت دادن او، يعنى هرکس هر قدرتى دارد خدا به او داده ، و اگر فرض کنيم شخصى به چيزى قادر باشد که قدرتش مستند به قدرت دادن خداى تعالى نباشد، قهرا مقدور او از اين جهت که مقدور او است از سعه قدرت خداى تعالى خارج است ، پس ‍ ديگر جمله «انک على کل شى ء قدير» درست نمى شود، با اينکه اين جمله صحيح است ، و قدرت خداى تعالى به اين وسعت است ، هر چيزى که فرض کنيم مقدور او خواهد بود، و نيز هر چيزى که غير او افاضه کند باز منسوب به او خواهد بود، يعنى خدا آن خير را به دست وى جارى ساخته ، خدا صاحب اصلى آن ، و شخص مفروض واسطه آن است ، پس جنس خير بدون استثنا، همه اش به دست خدا است و بس ، و اين همان حصرى است که جمله «بيدک الخير» آنرا افاده مى کند. تُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ تُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ کلمه «تولج » مضارع از مصدر «ايلاج » است ، و ايلاج باب افعال از مصدر «ولوج » است و ولوج به معناى داخل شدن ، و در نتيجه ايلاج به معناى داخل کردن است ، و بطورى که گفته اند و از ظاهر آيه هم بر مى آيد مراد از داخل کردن شب در روز و داخل کردن روز در شب ، همان اختلافى است که خود از وضع شب و روز و بلندى و کوتاهى آن به حسب اختلاف عرض جغرافيائى شهرها و اختلاف ميل خورشيد مى بينيم ، و اين در حقيقت داخل شدن روزهاى اول زمستان تا اول تابستان است در شب ، و داخل شدن شب از اول تابستان يعنى بلندترين روز سال تا اول پائيز است در روز، البته همه اين دگرگونيها در بلادى است که در نيم کره شمالى ، يعنى بالاى خط استوا قرار دارند، و اما در نيم کره جنوبى يعنى نقاط مسکونى زير خط استوا قضيه بعکس ‍ است ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۲ (وقتى در نقاط شمالى روزها کوتاه مى شود در بلاد جنوبى بلند و وقتى در آنجا بلند مى شود در اينجا کوتاه مى گردد). پس طول در يک طرف و کوتاهى در طرف ديگر است بنابراين اين خداى تعالى است که دائما شب را داخل روز، و روز را داخل شب مى کند، اما در خود خط استوا و در دو نقطه قطب شمالى و جنوبى که شب شش ماه و روز نيز شش ماه است به حسب حس ما چنين است ، و گرنه در حقيقت حکم دگرگونى ، دائمى و عمومى است . مراد از بيرون آوردن زنده از مرده و مرده از زنده وَ تُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّت مِنَ الْحَىِّ منظور از «بيرون کردن زنده از مرده » و به عکس ، به وجود آوردن از صلب پدر کافر، و بيرون آوردن کافر از صلب مؤ من است ، به دليل اينکه خداى تعالى ايمان را حيات و نورو کفر را مرگ و ظلمت خوانده ، و فرموده : «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس ، کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها». البته ممکن نيز هست که منظور از «مرده » و «زنده » اعم از کفر و ايمان باشد، و شامل زنده کردن گياهان مرده ، و حيوانات و حتى زنده کردن زمين مرده نيز بشود، چون کلام خداى تعالى صريح و يا مثل صريح است در اينکه خداوند ميت را مبدل به حى وحى را مبدل به ميت مى کند، چون فرموده : «ثم انشاناه خلقا آخر، فتبارک اللّه احسن الخالقين ، ثم انکم بعد ذلک لميتون » و آياتى ديگر از اين قبيل . و اما اينکه بعضى از طبيعى دانان گفته اند: هيچ ماده بى حياتى داراى حيات نمى شود، بلکه حيات که سرانجام منتهى به جرثومه هاى آن مى شود، از يک جرثومه به جرثومه ديگر منتقل مى گردد، بدون اينکه به ماده اى مرده و بى شعور منتهى گردد. علت اين نظريه اش اين است که وى منکر پديد آمدن حادث است . جوابش هم اين است که مى بينيم و تجربه هم ثابت کرده که حيات جارى در يک جرثومه با مردن جرثومه باطل مى شود، پس مبدل شدن حيات به موت ، کاشف از اين است که بين زنده فلان جرثومه و مرگ آن ارتباطى هست ، که توضيح بيشتراين معنا، مقامى ديگر لازم دارد. و آيه شريفه : «تولج الليل فى النهار...» تصرف خداى تعالى در ملک حقيقى و تکوينى عالم را توص يف مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۳ همچنان که آيه شريفه : «توتى الملک من تشاء...» تصرف او در ملک اعتبارى و قراردادى و توابع آنرا توصيف مى کند. چهار مقابله لطيف در دو آيه شريفه و در هر يک از دو آيه ، چهار جور تصرف بطور مقابله قرار گرفته ، در اولى دادن و گرفتن ملک آمده ، و در مقابلش در آيه دومى داخل کردن شب در روز و روز در شب ذکر شده و در اولى مساءله دادن و گرفتن عزت آمده ، و در مقابل در آيه دومى بيرون کردن مرده از زنده و زنده از مرده ذکر شده و اين از عجايب لطافت و از لطايف تناسب است که بر کسى پوشيده نيست ، براى اينکه دادن ملک خود نوعى مسلط کردن بعضى از مردم است بر بقيه مردم ، به اينکه مقدارى بيشتر آزادشان بگذارد، و در نتيجه آزادى بقيه افراد را به همان مقدار محدود کند، و آزادى غريزى آنان را از بين ببرد. همچنان که ادخال شب در روز مسلط کردن شب بر روز است ، تا شب مقدارى از ساعات روز را جزء خودش کند، و در نتيجه مقدارى از چيزهائى که روز آنرا آشکار مى کرد، از بين ببرد، و گرفتن ملک عکس ‍ اين معنا است ، و همچنين دادن عزت نوعى زنده کردن است ، زيرا کسى که اسم و رسمى و در نتيجه عزتى نداشته اثر زندگيش هم پيدا نبوده ، وقتى عزت يافت شهرتى پيدا مى کند و اثر وجوديش هويدا مى شود، و اين خود نظير بيرون آوردن زنده از مرده است ، همچنان که ذلت نظير پديد آوردن مرده از زنده است ، پس در عزت نوعى حيات ، و در ذلت نوعى ممات هست . البته وجهى ديگر در آيه هست و آن اين است که خداى تعالى در کلام خود در آيه : «فمحونا آيه الليل و جعلنا آيه النهار مبصرة » روز را بيناگر خوانده ، و يکى از مظاهر اين اثبات و محو در مجتمع انسانى ظهور ملک و سلطنت و زوال آن است . و نيز علم و قدرت را از آثار حيات دانسته و جهل و عجز را از آثار مرگ جامعه شمرده است ، و فرموده : «اموات غير احياء و ما يشعرون ايان يبعثون ». و همچنين عزت را خاص خدا و رسول او و مؤ منين دانسته است ، و در اين باره فرموده : «و للّه العزه و لرسوله و للمؤ منين » بنابراين در مجتمع انسانى «عزت » مظهر حيات و «ذلت » مظهر مرگ است ، و بدين جهت است که در مقابل مساءله «دادن » و گرفتن ملک و عزت (در آيه اول ) مساءله داخل کردن شب در روز و روز در شب بيرون کردن زنده از مرده مرده از زنده را (در آ يه دوم ) آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۴ مقابله ديگرى که آيه اول و دوم شده اين است که در آيه اول فرموده بود: «بيدک الخير»، و در آيه دوم در مقابل آن فرمود: «و ترزق من تشاء بغير حساب که ان شاء اللّه » بيانش مى آيد. وَ تَرْزُقُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ مقابله اى که چند سطر قبل متذکر شديم اين نکته را مى فهماند که جمله «ترزق ...»بيان مطالب قبل ، يعنى دادن ملک و عزت و ايلاج و غيره است ، بنابراين عطفى که در اينجمله شده عطف بيان و توضيح دهنده ، است ، و در نتيجه ازقبيل بيان حکمى خاص به علتى عام است ، همچنان که جمله «بيدک الخير» هم نسبت به ماقبل خود همينطور بود، و معناى جم له مورد بحث اين است که متصرف در امور خلق توئى ،چون توئى که هرکس را بخواه ى بدون حساب روزى مى دهى . رزق از نظر قرآن به چه معنا است ؟ معناى رزق روشن و واضح است و آنچه از موارد استعمال آن به دست مى آيد اين است که در معناى اين کلمه نوعى بخشش و عطا هم خوابيده ، مثلا مى گويند پادشاه به لشگريان رزق مى دهد، که اين جمله تنها شامل مواد غذائى لشگر مى شود، قرآن کريم هم مى فرمايد: «و على المولود له رزقهن و کسوتهن بالمعروف » که در اين آيه لباس جزء مصاديق رزق شمرده نشده است . اين معناى اصلى و لغوى کلمه بود، ولى بعدها در معناى آن توسعه دادند و هر غذائى را که به آدمى مى رسد، چه دهنده اش معلوم باشد و چه نباشد رزق خواندند، گويا رزق بخششى است که به اندازه تلاش و کوشش انسان به او مى رسد هر چند که عطا کننده آن معلوم نباشد، سپس ‍ توسعه ديگرى در معناى آن داده و آنرا شامل هر سودى که ب ه انسان رسد نموده اند هر چند که غذا نباشد، و به اين اعتبار همه مزاياى زندگى اعم از مال و جاه و عشيره و ياوران و جمال و علم و غيره را رزق خواندند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۵ در قرآن کريم هم به اين اعتبار آياتى وارد شده مانند آيه «ام تسئلهم خرجا فخراج ربک خير، و هو خير الرازقين ». و نيز از شعيب حکايت فرموده که به قوم خود گفت : «يا قوم ارايتم ان کنت على بينه من ربى ، و رزقنى منه رزقا حسنا» که مراد وى از رزق حسن نبوت و علم بود، و از اين قبيل اند آيات مربوطه ديگر. و آنچه از آيه شريفه : «ان اللّه هو الرزاق ذو القوه المتين » بر مى آيد البته با در نظر گرفتن اينکه مقام آن ، مقام حصر است اين است که اولا رزق به طور حقيقت جز به خدا منسوب نمى شود، و هر جا به غير او نسبتش دهند از قبيل نسبت عمل خدا به غير خدا دادن است ، مانند آيه : «و اللّه خير الرازقين » که از آن استفاده مى شود رازق بسيار است ، و خدا بهترين آنان است ، و نيز مانند آيه : «و ارزقوهم فيهاو اکسوهم » همانطور که مى بينيم ملک و عزت که مخصوص ذات خدا است ، به غير خدا هم نسبت داده شده ، به اين اعتبار که غير او هم به اذن و تمليک او، ملک و عزت دارند. و ثانيا استفاده مى شود که آنچه خلق در وجودشان از آن بهره مند مى شوند رزق ايشان و خدا رازق آن رزق است ، دليل بر اين معنا علاوه بر آيات بسيارى که درباره رزق ، سخن گفته ، آيات زياد ديگرى است که دلالت دارد بر اينکه خلق و امر و حکم و ملک (به کسره ميم ) و مشيت و تدبير و خير همه خاص خداى عزوجل است . آنچه انسان در راه حرام مورد بهره بردارى قرار مى دهد رزق خدا نيست و ثالثا بر مى آيد که آنچه انسان در راه حرام مورد بهره بردارى قرار مى دهد، رزق خدا نيست ، و نبايد وسيله معصيت را به خدا نسبت داد، براى اينکه خود خدا معاصى بندگان را به خود نسبت نداده ، و تشريع عمل زشت را از خود نفى نموده فرمود: «قل ان اللّه لا يامر بالفحشاء، اتقولون على اللّه ما لا تعلمون ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۶ و نيز فرموده : «ان اللّه يامر بالعدل و الاحسان - تا آنجا که مى فرمايد - و ينهى عن الفحشاء و المنکر» و حاشا از خداى سبحان که از عملى نهى کند، و سپس بدان امر نمايد، و وسيله انجام آنرا براى معصيت کار فراهم فرمايد. هيچ منافاتى بين اين دو مطلب نيست که از سوئى مثلا طعام و شراب حرام به حسب تشريع رزق نباشد، و از سوى ديگر به حسب تکوين رزق و آفريده خدا باشد، براى اينکه خداى تعالى در تکوين ، تکليفى نفرموده ، (بله اگر فرموده بود خوک خلقت نکنيد، آنگاه خودش خوک خلق مى کرد بين گفتار و کردارش منافات بود، و ليکن هر جا که خدا مردم رااز رزقى نهى کرده به حسب تشريع ، و هر جا رزق را به خود نسبت داده به حسب تکوين است «مترجم »). در اينجا ممکن است سؤ ال شود که وقتى بيانى از خداى تعالى باعث اشتباه فهم هاى ساده مى شود، چرا از چنين بيانى صرفنظر نمى نمائيد؟ پاسخ اين است که قرآن براى فهم هاى ساده به تنهائى نازل نشده ، تا به خاطر به اشتباه نيفتادن آنان از بيان معارف حقيقى صرفنظر کند. آرى قرآن شفا براى همه دلها است ، کسى از قرآن متضرر نمى شود، مگر خاسران زيانکار همچنان که فرمود: «و ننزل من القرآن ماهو شفاء و رحمه للمؤ منين و لا يزيد الظالمين الا خسارا». رزق همه موجودات به اذن خدا است علاوه بر اينکه مى بينيم خداى سبحان در آيات قرآن کريم دادن ملک به امثال نمرودها و فرعون ها و دادن اموال به امثال قارونها را به خدا نسبت داده ، پس اين نيست مگر اينکه همه اين رزقها به اذن خدا است ، خدا اينگونه رزقهاى وسيع را در اختيار نامبردگان قرار مى دهد تا امتحانشان نموده و حجت عليه آنان تمام گشته و زمينه بيچارگى و استدراج آنان و مصالحى نظير اين فراهم آيد، و همه مى دانيم که اين نسبت ها تشريفى است ، و وقتى نسبت دادن تشريفى به خدا محذورى ندارد، نسبت دادن تکوينى که مجالى براى حسن و قبح عقلى در آن نيست ، بطريق اولى و روشن تر محذور ندارد. و از سوى ديگر مى بينيم که خداى تعالى هر چيزى را مخلوق خود و نازل شده از خزائن رحمت خود دانسته ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۷ مثلا مى فرمايد: «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم ». و از سوى ديگر مى فرمايد: هر چه نزد خدا است خير است : «و ما عند اللّه خير» و ما وقتى اين دو آيه و امثال آنها را به يکديگر ضميمه مى کنيم ، اين معنا را مى فهميم که هر موجودى در اين عالم به هر چيزى نايل شود، و در طول وجودش از هر چيزى برخوردار گردد، از ناحيه خداى سبحان برخوردار گشته و همان مايه خير او است ، و خدا در اختيارش گذاشته تا از آن بهره مند گردد، همچنان که آيه شريفه : «الذى احسن کل شى ء خلقه ». نيز به ضميمه آيه : «ذلکم اللّه ربکم خالق کل شى ء لا اله الا هو» به اين نکته اشاره دارد. و اما اگر بعضى از مواهب الهى براى بعضى از موجودات مايه ضرر است ، شر بودن و ضرر بودن آن امرى نسبى است ، يعنى تنها براى آن موجود شر و مايه ضرر است ، و براى بقيه موجودات نافع و خير است ، و نيز براى علل و اسبابش در نظام هستى خير است . همچنان که آيه شريفه : «و ما اصابک من سيئه فمن نفسک »، و ما در سابق بحثى در اين باره داشتيم . هر چه رزق است خير و مخلوق است و هر چه مخلوق است رزق و خير است و کوتاه سخن اينکه آنچه خداى تعالى بر خلق خود افاضه مى فرمايد خير و مايه انتفاع او است ، و به حسب انطباق معنا، رزق او به شمار مى رود، چون رزق چيزى به جز عطيه اى که مايه انتفاع مرزوق قرار گيرد نمى باشد، و چه بسا که آيه شريفه و «رزق ربک » خير هم اشاره به اين معنا باشد. از اينجا روشن مى شود که رزق ، و خير، و خلق ، به حسب بيان قرآن از نظر مصداق امورى متساوى النسبه باشند، يعنى هر چه رزق است ، خير و مخلوق است و هر چه مخلوق است رزق و خير است ، و هر چه خير است مخلوق و رزق است تنها فرقى که در بين هست اين است که رزق مرزوق مى خواهد، تا مرزوقى نباشد که از رزق ارتزاق کند، رزق نيز صادق نيست . پس غذا براى قوه غاذيه رزق است ، چون بدان محتاج است ، و قوه غاذيه براى يک انسان رزق است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۸ چون بدان محتاج است ، و انسان براى پدر و مادرش رزق است چون به او احتياج دارند، و نيز انسانيت براى انسانها نعمت است ، چون انسانهائى فرض مى شود که فاقد انسانيتند، بدين سبب خداى تعالى فرموده : «الذى اعطى کل شى ء خلقه ». اين فرق کلمه رزق با آندو کلمه ديگر بود، فرقى هم خير با دو کلمه ديگر دارد، و آن اين است که بايد افرادى صاحب اختيار فرض بشوند، تا از بين چند چيز يکى را که خير خود تشخيص مى دهند انتخاب کنند. پس وقتى مى گوئيم غذا براى قوه غاذيه خير است در حقيقت براى قوه غاذيه احتياج به غذا را فرض کرده ايم ، و سپس او غذاى مورد احتياج خود را از ميان همه غذاها انتخاب مى کند، البته اگر به چند غذا دست يابد، قوه غاذيه هم که مى گوئيم براى انسان خير و انسان براى او خير است هر دو را محتاج به يکديگر فرض مى کنيم . و اما کلمه «خلق » و کلمه «ايجاد» در تحقق معنايش هيچ چيز ثابت و يا فرضى احتياج ندارد، غذا مثلا مخلوق است ، و خدا آنرا ايجاد کرده ، چه کسى باشد آنرا بخورد و يا نباشد، قوه هاضمه هم مخلوق و خود انسان هم مخلوق است . رزقى که خداى سبحان مى دهد عطيه اى است بدون عوض ، و در برابر حقى نيست و از آنجا که هر رزقى و هر چيزى خالص براى خدا است ، پس هر چيزى که او افاضه کند، و هر رزقى که او بدهد عطيه اى است بدون عوض ، و بدون اينکه چيزى در مقابلش گرفته باشد، براى اينکه هر چيزى در مقابل بخشش خدا فرض شود خود آن مقابل و عوض هم از خدا است ، مثلا اگر عبادت را عوض نعمت هاى خدا فرض کنيم ، آن نيز با توفيق خدا و اعضا و جوارحى است که او براى ما درست کرده ، پس ما حقى بر او پيدا نمى کنيم ، تا آن حق عوض نعمت هاى او قرار گيرد، پس احدى نيست که حقى بر خدا داشته باشد مگر حقى که خود خدا بر خود لازم شمرده ، همچنان که در مورد رزق فرموده : «و ما من دابه فى الارض الا على اللّه رزقها» اين عهده گيرى را کسى بر خدا واجب نکرده ، خود او است که رزق هر جنبنده اى را به عهده گرفته است ، و نيز فرموده : «فورب السماء و الارض انه لحق مثل ما انکم تنطقون ». پس رزق با اينکه بر خدا حق است از آنجا که حقى است که خود به عهده گرفته ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱۹ عطيه اى است از ناحيه او، نه اينکه حقى باشد از مرزوق به عهده او. از اينجا روشن مى گردد که هر انسانى که با حرام روزى مى خورد، سهمى و رزقى از حلال دارد، براى اين که ساحت مقدس خداى تعالى منزه از آنست که رزق انسان را حقى ثابت بر عهده خود بکند، آنگاه از مسير حرام او را روزى دهد، و در عين حال او را از خوردن حرام نهى هم بکند، و در آخرت عقاب هم بفرمايد. تقسيم رزق به دو قسم : عام و خاص توضيح اين مطلب به بيانى ديگر اين است که ، رزق همانطور که گفتيم عطيه اى است الهى ، و چون چنين است پس رزق رحمتى است از خداى بر خلق و همانطور که رحمت دو قسم است : اول : رحمت عمومى که شامل همه خلق مى شود، چه مؤ من و چه کافر، چه متقى و چه فاجر، چه انسان و چه غير انسان . دوم : رحمت خاصه که در طريق سعادت انسان صرف مى شود، نظير ايمان و تقوا، و بهشت ، رزق خدا هم دو قسم است : يکى رزق عمومى که عطيه عامه الهى است ، و تمامى روزى خواران را در بقاى هستى امداد مى کند، و قسم دوم آن رزق خاص است که در مجراى حلال واقع مى شود. و همانطور که رحمت عمومى خدا و رزق عموميش به حکم آيه : «و خلق کل شى ء فقدره تقديرا» مکتوب و مقدر است ، همچنين رحمت خاصه و رزق خاص او نيز مکتوب و مقدر است ، و همانطور که هدايت - که يکى از رحمت هاى خاصه است - مکتوب و مقدر در تشريع است ، و براى هر انسانى (چه مؤ من و چه کافر) نوشته شده و به همين جهت براى همه ارسال رسل و انزال کتب نموده و فرموده : «و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون ، ما اريد منهم من رزق و ما اريد ان يطعمون ، ان اللّه هو الرزاق ذو القوه المتين ». و نيز فرموده : «و قضى ربک ان لا تعبدوا الا اياه » و در نتيجه عبادت که خود محتاج هدايت خدا است از نظر تشريع مقدر است . همچنين رزق خاص يعنى رزق از مجراى حلال هم مقدر است ، همچنان که قرآن فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۰ «قد خسر الذين قتلوا اولادهم سفها بغير علم ، و حرموا ما رزقهم اللّه ، افتراء على اللّه ، قد ضلوا و ما کانوا مهتدين ». و نيز فرموده : «و اللّه فضل بعضکم على بعض فى الرزق ، فما الذين فضلوا برادى رزقهم على ما ملکت ايمانهم ، فهم فيه سواء». و اين دو آيه بطورى که ملاحظه مى فرمائيد داراى اطلاقى قطعى هستند، هم شامل کفار مى شوند، و هم مؤ منين ، هم شامل آن کسانى مى شوند که رزق از حلال مى خورند، و هم آنان که از حرام . مطلبى که در اينجا واجب است بدانيم اين است که رزق همانطور که گفتيم به معناى چيزى است که مورد انتفاع مرزوق قرار بگيرد. قهرا از هر رزقى آن مقدار رزق است که مورد انتفاع واقع شود، پس اگر کسى مال بسيارى جمع کرده ، که به غير از اندکى از آن را نمى خورد، در حقيقت رزقش همان مقدارى است که مى خورد، بقيه آن رزق او نيست مگر از اين جهت که بخواهد به کسى بدهد، که از اين جهت رزق است و از جهت خوردن رزق نيست . پس وسعت روزى و تنگى آن ربطى به زيادى مال و اندکى آن ندارد، (چه بسيار افراد که مال بسيار دارند، ولى کم مى خورند و چه بسيار افراد که به عکس آنانند). اين بحث يعنى سخن پيرامون مساءله رزق تتمه اى دارد که ان شاء اللّه در تفسير آيه :«و ما من دابه فى الارض الا على اللّه رزقها، و يعلم مستقرها و مستودعها،کل فى کتاب مبين » از نظر خواننده خواهدگذشت . رزق ، چيزى است که مورد انتفاع مرزوقواقع شود و ربطى به زيادى و کمى مال ندارد در اينجا به بحثى که درباره جمله : «و ترزق من تشاء بغير حساب » داشتيم برگشته مى گوئيم : توصيف رزق به صفت بى حسابى ، از اين بابت است که رزق از ناحيه خداى تعالى بر طبق حال مرزوق صورت مى گيرد، نه عوضى در آن هست و مرزوق نه طلبى از خدا دارد، و نه استحقاقى نسبت به رزق ، آنچه مرزوقين دارند حاجت ذاتى و يازبانى ايشان است ، که هم ذاتشان ملک خدا است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۱ ذاتشان ملک خدا است ، و هم حاجت ذاتشان ، و هم احتياجاتى که به زبان درخواست مى کنند، پس داده خدا در مقابل چيزى از بندگان قرار نمى گيرد، و به همين جهت حسابى در رزق او نيست . بعضى احتمال داده اند اين بى حسابى راجع به اندازه گيرى رزق باشد، و مى خواهند بگويند: رزق خدا نسبت به هرکس که او بخواهد نامحدود است ، ليکن اين معنا با آياتى که صريحا رزق را مقدر مى داند نمى سازد، نظير آيه : «انا کل شى ء خلقناه بقدر» ما هر چيزى را با اندازه گيرى آفريديم ) و آيه شريفه : «و من يتق اللّه يجعل له مخرجا ويرزقه من حيث لا يحتسب ، و من يتوکل على اللّه فهو حسبه ، ان اللّه بالغ امره قد جعل اللّه لکل شى ء قدرا» و هرکس از خدا پروا کند، خدا برايش راه نجاتى قرار داده ، از راهى که خودش پيش بينى نکند روزيش مى دهد، و هر که بر خدا توکل کند او وى را کافى است ، که خدا به کار خود مى رسد، و چگونه چنين نباشد با اينکه براى هر چيزى اندازه گيرى دارد). پس رزق هر چند از خداى تعالى عطيه اى بدون عوض است ، و ليکن در عين حال اندازه دارد، تا چه اندازه اى را خواسته باشد. از دو آيه مورد بحث چند نکته به دست آمد: اول اينکه ملک (به ضمه ميم ) همه اش از خدا است ، همچنان که ملک (به کسره ميم ) هم ، همه اش از خدا است . دوم اينکه : آنچه خير در عالم هست به دست او، و از ناحيه او است . و سوم اينکه رزق عطيه اى است از ناحيه خدا بدون اينکه بنده است حقاق آنرا داشته باشد، و رزق خدا عوض حقى باشدکه بنده بر او دارد. چهارم اينکه ملک و عزت و هر خير اعتبارى از خيرات اجتماع از قبيل مال و جاه و قوت و شوکت و امثال اينها هر يک به نوبه خود رزقى است که مرزوق از آن بهره مند مى شود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه