المیزان جلد۳ بخش۲۱
ذريه بعضها من بعض
کلمه (ذريه ) بطورى که گفته اند در اصل به معناى فرزندان صغير بوده ، و سپس در مطلق اولاد چه صغير و چه کبير استعمال شده ، و همين معنا در آيه منظور است ، و اين کلمه در آيه شريفه ، منصوب است ، چون عطف بيان مى باشد.
و اينکه فرموده : «بعضها من بعض » دلالت دارد بر اينکه هر بعضى از ايشان را فرض کنيم ، از بعضى ديگر پيدا شده ، و به بعضى ديگر منتهى مى شود، و لازمه اين سخن آن است که مجموع آنان متشابه الاجزا باشند، و در صفات و حالات از يکديگر جدا نباشند و چون گفتگو از اصطفاى ايشان بود پس مى فهميم که آنان ذريه اى هستند که در صفات فضيلت جداى از هم نيستند، همه در آن صفاتى که باعث اصطفاى بر عالميان مى شود مشترکند، چون در کارهاى خدا گزاف و بيهودگى وجود ندارد، يکى از کارهاى او اصطفائى است که منشا تمامى خيرات در عالم است .
وَ اللَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ
يعنى خدا شنواى سخنان ايشان است ، سخنانى که از معنويات و باطن ضميرشان خبر مى دهد، و داناى به نيات ايشان است ، بنابر اين جمله مورد بحث به منزله تعليل اصطفاى ايشان است ، و علت اصطفاى آنان را بيان مى کند، همچنان که جمله «ذريه بعضها من بعض » به منزله تعليل است ، براى اينکه بيان کند چرا موهبت اصطفا شامل حال اين جماعت شد.
در نتيجه از آيه شريفه اين معنا بدست مى آيد: که خداآدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر عالميان برگزيد، و اين گزينش بدين سبب شامل حال همه آنان شد که همه آنان ذريه اى هستند که افراد آن شبيه بيکديگرند، و در تسليم بودن دلها و ثبات قدمشان در قول به حق ، مثل هم و از جنس همند، و اگر خداى عز و جل با موهبت اصطفا به ايشان انعام کرد، براى اين بود که او هم اقوال آنان را مى شنيد و هم داناى به ضمائر ايشان بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۳
بحث روايتى
در کتاب عيون در حديثى که گفتگوى حضرت رضا (عليه السلام ) با مامون را حکايت کرده ، آمده که مامون عرضه داشت : آيا خداى تعالى عترت را بر ساير مردم برترى داده است ؟.
حضرت فرمود: ((خداى تعالى برترى عترت بر ساير مردم را در آيات محکم کتابش علنى کرده ، مامون پرسيد آن آيات در کجاى قرآن است ؟ حضرت رضا (عليه السلام ) فرمود: در آيه : «ان اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران على العالمين ، ذريه بعضها من بعض » (تا آخر حديث ))).
و در تفسير عياشى ازاحمد بن محمد از حضرت رضا از حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: هرکس گمان کند که خدا از کار خلق فارغ شده و ديگر کارى به کار خلق ندارد، به خدا دروغ بسته است براى اينکه مشيت خدا همچنان در خلقش نافذ است ، هر چه را بخواهد اراده کرده ، و هر چه را بخواهد مى کند، براى اينکه قرآن کريم فرموده : «ذرية بعضها من بعض و اللّه سميع عليم » ذريه از اول تا به آخرش يک سلسله بهم پيوسته است ، اگر (مثلا) شنيديد که خداى تعالى به عمران وعده فرزندى پسر داد، ولى همسرش مريم را زائيد، نبايد خبر و وعده خدا را تکذيب کنيد، چون اين وعده با تولد عيسى (عليه السلام ) انجاز شد (رواياتى نظير اين روايت در فصل بعدى مى آيد پس نبايد اينگونه وعده هاى پس و پيش شده را دليل بر فراغت خدا گرفت ).
مؤ لف : در اين روايت هم دلالتى هست بر بيانى که ما در سابق در معناى جمله «ذريه بعضها من بعض ...» داشتيم .
و نيز در همان کتاب از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که آن جناب آيه نامبرده را تلاوت کرد و سپس فرمود: ما از آن ذريه هستيم ، و ماييم بقيه آن عترت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۴
مؤ لف : اينکه فرمود «ما بقيه آن عترتيم » منظورش از عترت معناى اصلى و لغوى آن است ، چون اين کلمه در اصل به معناى ريشه و پايه هر چيز است ، پايه اى که به آن تکيه دارد، و بهمين معنا در مورد فرزندان و اقارب خيلى نزديک به انسان که در گذشته اند نيز استعمال مى شود.
و به عبارت ديگر عترت ، عبارت است از آن عمودى که در همه خويشاوندان محفوظ است و آن اشتراک در خونى که چون نخ تسبيح در همه افراد يک دودمان دويده و از اينجا روشن مى شود که امام (عليه السلام ) از جمله : «ذريه بعضها من بعض » استفاده کرده که عمود و اصل و رشته اى در ميان سلسله انبيا و اوليا محفوظ است ، و رشته اى که از آدم تا نوح تا ابراهيم و آل عمران دويده است .
و از اينجا اين نکته روشن مى گردد که چرا آدم و نوح را با آل ابراهيم و آل عمران ذکر کرده ، خواسته است اشاره کند به اينکه سلسله نامبرده در مساءله اصطفا همه جا متصل بوده ، و در هيچ نقطه اى قطع نشده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۵
آيات ۴۱ - ۳۵، سوره آل عمران
إِذْ قَالَتِ امْرَأَت عِمْرَنَ رَب إِنى نَذَرْت لَک مَا فى بَطنى مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنى إِنَّک أَنت السمِيعُ الْعَلِيمُ(۳۵)
فَلَمَّا وَضعَتهَا قَالَت رَب إِنى وَضعْتهَا أُنثى وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضعَت وَ لَيْس الذَّکَرُ کالاُنثى وَ إِنى سمَّيْتهَا مَرْيَمَ وَ إِنى أُعِيذُهَا بِک وَ ذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشيْطنِ الرَّجِيمِ(۳۶)
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسنٍ وَ أَنبَتَهَا نَبَاتاً حَسناً وَ کَفَّلَهَا زَکَرِيَّا کلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَکَرِيَّا الْمِحْرَاب وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً قَالَ يَمَرْيَمُ أَنى لَکِ هَذَا قَالَت هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ(۳۷)
هُنَالِک دَعَا زَکرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَب هَب لى مِن لَّدُنک ذُرِّيَّةً طيِّبَةً إِنَّک سمِيعُ الدُّعَاءِ(۳۸)
فَنَادَتْهُ الْمَلَئکَةُ وَ هُوَ قَائمٌ يُصلى فى الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشرُک بِيَحْيى مُصدِّقَا بِکلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَ سيِّداً وَ حَصوراً وَ نَبِيًّا مِّنَ الصلِحِينَ(۳۹)
قَالَ رَب أَنى يَکُونُ لى غُلَمٌ وَ قَدْ بَلَغَنىَ الْکبَرُ وَ امْرَأَتى عَاقِرٌ قَالَ کَذَلِک اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ(۴۰)
قَالَ رَب اجْعَل لى ءَايَةً قَالَ ءَايَتُک أَلا تُکلِّمَ النَّاس ثَلَثَةَ أَيَّامٍ إِلا رَمْزاً وَ اذْکُر رَّبَّک کثِيراً وَ سبِّحْ بِالْعَشىِّ وَ الابْکرِ(۴۱)
«ترجمه آیات»
بياد آر زمانى را که همسر عمران گفت پروردگارا من نذر کرده ام که آنچه در رحم دارم محرر يعنى خالص خدمتکار تو باشد از من قبول کن که تو، آرى تنها توئى که شنواى دانايى (۳۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۶
همين که وضع حمل کرد گفت پروردگارا من او را دختر زاييدم (و خدا از خود او بهتر مى دانست که چه زاييده ) و معلوم است که براى خدمتگذارى معبد تو پسر چون دختر نيست و من او را مريم نام نهادم و من او و نسل او را از شيطان رجيم به تو پناه دادم (۳۶)
پروردگارش دختر را قبول کرد آنهم به بهترين قبول و او را پرورش داد آنهم بهترين پرورش و زکريا را کفيل او کرد که هر وقت در محراب او بر او وارد مى شد رزقى مخصوص نزد او مى ديد مى پرسيد: اى مريم اين رزق کذائى از ناحيه چه کسى برايت آورده اند؟ مى گفت اين رزق از ناحيه خدا است آرى خدا به هرکس که بخواهد بى حساب رزق مى دهد (۳۷)
اينجا بود که طمع زکريا وادارش کرد و دست به دعا برداشته بپروردگار خود گفت پروردگارا مرا از ناحيه خود فرزندى و نسلى پاک ببخش که تو شنواى دعائى (۳۸)
ملائکه (که گوئى از راهى دور سخن مى گفتند) خطابش کردند و در حالى که او در محراب نماز مى خواند گفتند خداى تعالى تو را به يحيى مژده مى دهد فرزندى که تصديق کننده کلمه اى از خدا است (يعنى عيسى ) و سيدى است که زن نمى گيرد، و پيامبرى است از صالحان (۳۹)
زکريا گفت چگونه مرا فرزندى خواهد شد با اينکه عمرم به نهايت رسيده و همچنين عمر همسرم علاوه بر اينکه او در جوانى هم نازا بود فرمود: اين چنين خدا هر چه بخواهد مى کند (۴۰)
عرضه داشت پروردگارا برايم علامتى قرار ده فرمود علامت فرزنددار شدنت اين است که سه روز با مردم سخن نتوانى گفت مگر باشاره پروردگارت را بسيار يادآور و صبح و شام به تسبيح بپرداز (۴۱).
«بیان آیات»
إِذْ قَالَتِ امْرَأَت عِمْرَنَ رَب إِنى نَذَرْت لَک مَا فى بَطنى مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنى إِنَّک أَنت السمِيعُ الْعَلِيمُ ...
کلمه «نذر» به معناى اين است که انسان چيزى بر خود واجب کند که واجب نباشد، و کلمه «تحرير» که مصدر کلمه اسم مفعول «محرر» است ، به معناى آزاد کردن از قيد و زنجير است ، و به همين جهت آزاد کردن برده را هم تحرير مى گويند، و نيز نوشتن کتاب را هم تحرير مى گويند، چون با اين عمل مفاهيم و آن معانى که در محفظه ذهن و فکر زندانى است آزاد مى شود، و کلمه «تقبل » به معناى قبول کردن چيزى است از روى رغبت و رضا، مانند تقبل هديه و تقبل دعا و امثال آن .
و اينکه فرمود: «قالت امرات عمران رب انى نذرت لک ما فى بطنى » دلالت دارد بر اينکه اين مناجات را وقتى کرده که به فرزندش حامله بوده است ، و حملش از عمران بوده ، و اين مناجات خالى از اشاره به اين نکته نيست که همسر وى عمران در آن روزها زنده نبوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۷
و گرنه او حق نداشت فرزند در شکم خود را مستقلا تحرير کند.
همچنان که آيه شريفه : «و ما کنت لديهم اذ يلقون اقلامهم ايهم يکفل مريم » که سخن از اين دارد که براى تعيين کفيلى براى مريم قرعه کشى کردند، نيز به بيانى که در تفسيرش مى آيد دلالت دارد بر اينکه همسر وى در آنروز زنده نبوده .
معناى سخن مادر مريم : «نذرت لک ما فى بطنى محررا»
اين نکته هم روشن است که تحرير فرزند چه به وسيله پدر باشد يا مادر، تحرير از بردگى نيست و دختر عمران برده نبوده ، تا مادرش او را آزاد کند، پس تحرير در اين آيه آزاد کردن از قيد ولايتى است که والدين بر فرزند خود دارند، و با داشتن آن ولايت ، او را تربيت مى کنند، و در مقاصد خود بکار مى برند و اطاعتشان بر فرزند واجب است .
پس با تحرير، فرزند از تسلطى که پدر و مادر بر او دارند خارج مى شود، ديگر پدر و مادر، او را بخدمت نمى گيرند، و اگر اين تحرير به وسيله نذر و بخاطر خدا انجام شود، معنايش اين مى شود که اين فرزند در ولايت خدا داخل شود، تنها او را بپرستد و خدمت کند و خدمت خدا کردن به اين است که در مسجد و کليسا و اماکن مقدسه اى که مختص عبادت خدا است خدمت کند، در حالى که اگر اين نذر نبود، فرزند مى بايست پدر و مادر خود را خدمت مى کرد.
بعضى هم گفته اند: رسم اين بوده که پدران و مادران فرزند خود را براى خدا تحرير مى کردند، و بعد از اين تحرير ديگر فرزند خود را در منافع شخصى خود بکار نمى گرفتند، و در حوائج خود استخدام نمى نمودند، بلکه او را در کنيسه مى بردند، تا آنجا را آب و جاروب کند، و خادم آنجا باشد و اين فرزند هم چنان به خدمت خود ادامه مى داد، تا به حد بلوغ مى رسيد، در آن موقع ديگر اختيار با خودش بود، مى توانست به خدمت خود در معبد ادامه دهد، و مى توانست از آنجا بيرون شود.
و اين آيه دلالت دارد بر اينکه مادر مريم معتقد بوده به اينکه فرزندى که در شکم دارد پسر است ، نه دختر چون مناجاتى که با خدا دارد قاطعانه است و در آن شرط نکرده که اگر فرزندم پسر بود تحرير مى کنيم ، بلکه بطور قطع گفته : «نذرت لک ما فى بطنى محررا» از اينجا معلوم مى شود مطمئن بوده که فرزندش پسر است .
بعضى خيال کرده اند که اگر کلمه «محررا» مذکر آمده براى اين بوده که حال از کلمه «ما» باشد، ماء موصوله که مذکر و مونثش يکسان است و معنايش اينست که هر چه در شکم من است چه پسر و چه دختر محرر باشد، و اين خيال درست نيست ، زيرا اگر اينطور نذر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۸
کرده بود، ديگر جا نداشت وقتى که بچه را آورد، و ديد که دختر است از در حسرت و تاسف بگويد: «رب انى وضعتها انثى » خدايا من فرزندم را دختر آوردم ، و نيز جا نداشت دنبال اين جمله بگويد: «و خدا داناتر است به اينکه او چه زاييده ، و پسر مثل دختر نيست »، که بيانش بزودى مى آيد.
اعتقاد مادر مريم به حمل خود از روى جزم بود
و در حکايتى که خداى تعالى از کلام جازم مادر مريم کرده فهميده مى شود که اعتقاد او اعتقادى خرافى ، و يا ناشى از پاره اى نشانه هاى حدسى ، که با تجربه و امثال آن به ذهن زنان مى رسد نبوده ، چون همه اينها ظن است ، نه علم و اعتقاد، و ظن کجا و اعتقاد حق کجا، از سوى ديگر کلام خدا عز و جل مشتمل بر باطل نيست ، و اگر هم در جائى باطلى را نام برده دنبالش ابطالش را هم آورده .
همچنان که در آيه زير علم به پسر يا دختر بودن حمل را بخود منحصر نموده و فرموده : «اللّه يعلم ما تحمل کل انثى و ما تغيض الارحام ، و ما تزداد»، و نيز درباره همين انحصار فرموده : «عنده علم الساعه ، و ينزل الغيث و يعلم ما فى الارحام » علم به غيب ديگران را منتهى به وحى خود دانسته .
و نيز فرموده : «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا، الا من ارتضى ».
از مجموع اين مطالب فهميده مى شود: آگاهى مادر مريم از پسر بودن حملش حدسى نبود، چون خدا آنرا بطور جزم از وى حکايت کرده ، و اين حکايت خود دليل بر اين است که اعتقاد وى بوجهى منتهى بوحى بوده ، و به همين جهت وقتى فهميد فرزندش دختر است ، از فرزند پسر مايوس نشد، و براى بار دوم با جزم و قطع عرضه داشت : «و انى اعيذها بک و ذريتها من الشيطان الرجيم ...» و در آن اثبات کرد که مريم داراى ذريه است ، با اينکه ظاهرا راهى به چنين علمى نداشته است .
در جمله مورد بحث هر چ ند مفعول کلمه «فتقبل منى » حذف شده ، و نگفته که نذر مرا مثلا قبول کن ، و يا آنرا و همه اعمال صالحم را، و يا خودم و فرزند محررم را، و ليکن آيه بعدى که مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۹
«فتقبلها ربها بقبول حسن » خالى از اشعار و يا دلالت بر آن حذف شده نيست ، مى فهماند که منظور از آن همان فرزند محرر است .
«فلما وضعتها قالت : رب انى وضعتها انثى »، با اينکه مى توانست بفرمايد: «فلما وضعتما فى بطنها» از جمله «آنچه در بطن داشت » به ضمير تعبير کرد و فرمود: «وقتى آنرا وضع کرد» و اين خود اختصار گوئى لطيفى است ، و معناى جمله اين است که زمانى که فرزند خود را که در شکم داشت بزائيد و معلومش گرديد که دختر زاييده ، گفت : «پروردگارا من آنرا دختر آوردم »، و اين سخن بظاهر جمله اى است خبرى ، ولى منظور از آن اظهار حسرت و اندوه است ، نه اينکه بخواهد به خدا خبرى داده باشد.
معناى جمله «و ليس الذکر کالانثى »
وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضعَت وَ لَيْس الذَّکَرُ کالاُنثى
اين دو جمله از همسر عمران نيست ، بلکه کلام خداى تعالى است ، که بعنوان جمله معترضه آورده شده و بعضى در اين باره دو احتمال داده اند، يکى اينکه هر دو جمله کلام مادر مريم همسر عمران باشد، دوم اينکه جمله اولى کلام خدا و دومى کلام همسر عمران باشد، و هيچ يک درست نيست .
اما اولى درست نيست ، زيرا پر واضح است که اگر کلام همسر عمران باشد بايد آيه به اين صورت باشد، که «خدا بهتر مى داند من چه چيز زائيده ام »، ليکن از آنجا که گفتيم جمله قبلى «رب انى وضعتها انثى » در مقام اظهار حسرت و اندوه بود، از ظاهر جمله : «و اللّه اعلم بما وضعت » استفاده مى شود که مى خواهد بفرمايد ما مى دانيم که فرزند او دختر است ، و ليکن با دختر کردن فرزند او خواستيم آرزوى او را به بهترين وجه برآوريم ، وبطريقى برآوريم که او را خشنودتر سازد، و اگر او مى دانست که چرا فرزند در شکم او را دختر کرديم هرگز حسرت نمى خورد، و آنطور اندوهناک نمى شد، او نمى دانست که اگر فرزندش پسر مى شد، اميدش آنطور که بايد محقق نمى شد، و ممکن نبود نتائجى که در دختر شدن فرزندش هست ، در پسر شدن آن به دست آيد، براى اينکه نهايت نتيجه اى که ممکن بود از پسر بودن فرزندش بدست آيد اين بود که فرزندى چون عيسى از او متولد شود، که پيامبرى باشد شفا دهنده کور مادر زاد، و بيمار برصى و زنده کننده مردگان ، و ليکن در دختر بودن حملش نتيجه اى ديگر نيز عايد مى شود و آن اين است که کلمه اللّه تمام مى شود، و پسرى بدون پدر مى زايد، و در نتيجه هم خودش و هم فرزندش آيتى و معجره اى براى اهل عالم مى شوند، پسرى مى زايد که در گهواره با مردم سخن مى گويد، روحى و کلمه اى از خدا مى شود، فرزندى که مثلش نزد خدا مثل آدم است ، و از او و از مادرش آن دختر طاهره مبارکه آثار و برکات و آيات روشن ديگر بروز مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۰
از اينجا روشن مى شود که جمله : «و ليس الذکر کالانثى » نيز نمى تواند کلام همسر عمران باشد، بلکه آن نيز حکايت کلام خداى تعالى است ، و اگر کلام همسر عمران بود جا داشت بفرمايد: «و ليس الانثى کالذکر»، نه اينکه عکس آنرا بفرمايد، و اين بسيار روشن است ، براى اينکه وقتى انسان يک چيز ارجمند و يا مقامى بلند را آرزو دارد، ولى چيزى کمتر از آن يا مقامى پائين تر باو داده مى شود، از در حسرت مى گويد: اين آن نيست که من در طلبش بودم ، و يا مى گويد آنچه به من دادند مثل آنچه من مى خواستم نبود، و نمى گويد آنچه من آرزو داشتم مثل اينکه به منش دادند نيست ، از همينجا روشن مى شود که «الف و لام » در دو کلمه «الذکر» و «الانثى » تنها الف و لام عهد است .
ولى بيشتر مفسرين جمله : «و ليس الذکر کالانثى » را تتمه کلام همسر عمران گرفته ، آنگاه در اينکه چرا نگفت : «و ليس الانثى کالذکر» و توجيه اينکه چرا گفت : «و ليس الذکر کالانثى » خود را بزحمت انداختند، و زحمتشان بجائى نرسيده ، اگر بخواهى مى توانى به کتب آنان مراجعه کنى .
وَ إِنى سمَّيْتهَا مَرْيَمَ وَ إِنى أُعِيذُهَا بِک وَ ذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشيْطنِ الرَّجِيمِ
وجه تسميه «مريم »
کلمه «مريم » در لغت آن شهر، بطورى که گفته اند به معناى زن عابد است ، و نيز زن خدمتکار است ، از همين جا معلوم مى شود که چرا اين مادر دختر خود را بلافاصله بعد از وضع حمل مريم ناميد، و چرا خداى تعالى اين عمل او را حکايت کرد، خواست تا بعد از نوميدى از زاييدن پسرى که محرر براى عبادت و خدمت باشد بلا درنگ همين دختر را براى اين کار محرر کند، پس اين که گفت : «سميتها مريم »، به منزله اين است که گفته باشد: «من اين دختر را براى تو محرر زاييدم » دليل بر اينکه جمله نامبرده به منزله صيغه نذر است ، اين است که خداى سبحان دنبالش اين نذر را قبول نموده و مى فرمايد: «فتقبلها ربها بقبول حسن و انبتها نباتا حسنا...».
و اينکه بعد از گفتن آن سخن اضافه کرد که من او و ذريه او را از شر شيطان رانده شده ، به خدا پناه مى دهم براى اين بود که او و ذريه اش موفق به عبادت و خدمت کنيسه بشوند تا اسم مريم مطابق با مسمى باشد.
اگر از ياد نبرده باشيد در سابق در اين باره بحثى کرديم ، که چرا مريم بدون هيچ قيدى حمل خود را پسر شمرد، عين آن بحث در کلمه «ذريتها» مى آيد چون در اينجا نيز جاى اين سؤ ال هست که مادر مريم از کجا دانست مريم داراى ذريه خواهد شد، که در مقام گفتگوى با
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۱
خداى عزوجل اينطور يعنى بطور مطلق گفت : «من ذريه او را چنين ...» با اينکه مادر مريم علم غيب نداشت و آينده يک کودک براى همه غيب است زيرا که جز خداى سبحان کسى آنرا نمى داند، و در آنجا در پاسخ از اين اشکال گفتيم : او (از جائى خبر داده شده بود) مى دانست که به زودى از شوهرش عمران صاحب فرزندى پسر، و صالح مى شود و بعد از آنکه حامله شد و همسرش از دنيا رفت شکى نداشت که حمل در شکمش همان پسرى است که به او وعده داده اند و بعد از آنکه فرزند را زاييد و فهميد حدسش خطا رفته ، يقين کرد که آن پسر موعود را به مريم مى دهند، و او داراى ذريه است .
به همين جهت نذرش را که راجع به پسر بود به دختر مبدل کرد و دخترش را مريم (زنى عابده و خادمه کنيسه ) نام نهاد و ذريه او را از شر شيطان رجيم به خدا پناه داد، اين آن چيزى است که دقت در کلام خدا آنرا به ما مى فهماند.
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسنٍ وَ أَنبَتَهَا نَبَاتاً حَسناً
«قبول حسن » به معناى تقبل يعنى قبول با رضايت درونى است
کلمه «قبول » اگر با قيد «حسن » در کلام آيد معنايش همان تقبل است ، چون فرق تقبل با قبول اين است که تقبل به معناى يک نوع قبول است و آن قبول با رضايت درونى است ، پس مى توان گفت معناى جمله مورد بحث اين است که خداى سبحان فرموده باشد: «فتقبلها ربها تقبلا» و اگر از کلمه «تقبلا» به جمله «بقبول حسن » تعبير کرد براى اين بود که بفهماند حسن قبول مقصود اصلى از کلام است ، علاوه بر اينکه تصريح کردن به حسن قبول اظهار حرمت و شرافتى براى مادر مريم است .
و چون جمله مورد بحث در مقابل جمله «و انى سميتها...» قرار گرفته ، مقتضاى انطباق دو جمله با هم اين است که جمله مورد بحث ، قبول همان جمله «و انى سميتها...» باشد، و جمله «و انبتها نباتا حسنا» هم قبول و اجابت جمله «و انى اعيذها بک ...» باشد.
بنابراين منظور از تقبل او به قبولى حسن اين نيست که با اين قبول همسر عمران به خدا تقرب جويد و در برابر عملى که کرده به ثواب آخرت برسد، براى اينکه نفرموده : «فتقبل نذرها» بلکه فرموده خود مريم را قبول کرد، پس منظور قبول دختر او است ، بدان جهت که مريم نام يده شده ، و در راه خدا محرر شده ، در نتيجه برگشت معناى عبارت به همان اصطفا است ، مى خواهد بفرمايد ما او را اصطفا کرديم ، چون در سابق گفتيم معناى اصطفا هم همين است که شخص اصطفا شده براى خدا به تمام معناى کلمه تسليم باشد، (دقت فر ماييد).
و مراد از اينکه فرمود: او را به انباتى حسن رويانديم ، اين است که رشد و پاکيزگى به او و به ذريه او داديم ، و به او و به هر يک از ذريه و شاخه اى که از تنه درخت وجودى او
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۲
مى رويد حياتى افاضه کرد يم که آميخته با القاءات شيطان و پليدى و تسويلات و وسوسه هاى او نباشد و خلاصه اينکه حياتى طيب و طاهر به آنان افاضه مى کنيم .
و اين دو: يعنى قبول حسن که گفتيم برگشتش به همان اصطفا است و نبات حسن که گفتيم برگشتش به طهارت است ، همان اصطفا و طهارتى است که در ذيل آيات مورد بحث ، به آن اشاره نموده و مى فرمايد: «و اذ قالت الملائکه يا مريم ان اللّه اصطفاک و طهرک ...» و ان شاء اللّه العزيز، در تفسير آن توضيحش خواهد آمد.
پس روشن شد که اصطفاى مريم و تطهير وى عبارت است از اينکه دعاى مادرش را مستجاب کرد، همچنان که اصطفاى وى بر زنان عالم عبارت است از اينکه عيسى (عليه السلام ) از او متولد مى شود و اينکه او و فرزندش آيتى براى عالميان باشد، آيتى که مصدق کلام خدا باشد که فرمود: «و ليس الذکر کالانثى ».
وَ کَفَّلَهَا زَکَرِيَّا
زکريا با قرعه کشى سرپرست مريم شد، چون عده اى درباره تکفل وى با يکديگر نزاع داشتند، و سرانجام به قرعه رضايت دادند و قرعه بنام زکريا در آمد، همچنان که آيه : «و ما کنت لديهم اذ يلقون اقلامهم ايهم يکفل مريم و ما کنت لديهم اذ يختصمون » دارد.
کلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَکَرِيَّا الْمِحْرَاب وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً...
معناى «محراب »
کلمه «محراب » به معناى جائى است که مخصوص عبادت باشد، حال چه در مسجد باشد، و چه در خانه .
راغب در مفردات مى گويد: «محراب مسجد» را بقول بعضى از اين جهت محراب خوانده اند که آنجا جاى حرب و ستيز نمودن با دشمن و با هواى نفس است و بعض ديگر گفته اند: بدين جهت محراب خوانده شده که انسان جا دارد که در آنجا حريب يعنى بريده از کارهاى دنيا و پراکندگى خاطر باشد.
بعضى ديگر گفته اند: اصل در اين کلمه ، محراب خانه بوده که به معناى صدر مجلس و بالاى خانه است و سپس در مسجد استعمالش کرده صدر مسجد را هم محراب مسجد خواندند.
بعضى ديگر گفته اند: در اصل لغت ، کلمه «محراب » نامگذارى شده براى محل عبادت در مسجد، و اين نام مخصوص صدر مجلس در مسجد است ، چيزى که هست در صدر، ساير مجالس هم استعمال شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷
جائى را هم که شبيه به محراب مسجد است محراب خوانده اند.
بنظر مى رسد اين احتمال از ساير احتمالات صحيح تر باشد، براى اينکه قرآن هم آن را در محراب معبدها استعمال کرده ، و فرمود: «يعملون له ما يشاء من محاريب و تماثيل » اين بود گفتار راغب .
بعضى هم گفته اند که کلمه «محراب » فقط در آيه مورد بحث ، به معناى آن محلى است در معبد که اهل کتاب آنرا مذبح مى گويند. و آن محل عبارت است از اطاق کوچکى در جلو در معبد ساخته شده و با نردبان بدانجا مى روند، نردبانى که چند پله مختصر دارد و کسى که در آن اطاق کوچک باشد از مردمى که در معبدند پنهان است .
مؤ لف : اطاقهاى کوچک هم که در اسلام رسم شده ، از مقصوره کليساى مسيحيان تقليد شده است .
رزقى که همواره نزد مريم بوده رزق معمولى و عادى نبوده است
و در اين جمله ، «رزقا» را بدون الف و لام آورده و اين اشاره است به اينکه رزق نامبرده ، طعام معهود در بين مردم نبوده ، همچنانکه بعضى هم گفته اند: هر وقت زکريا به مريم سر مى زد، ميوه زمستانى را در تابستان و ميوه تابستانى را در زمستان نزد او مى ديد.
مويد اين حکايت اين است که اگر رزق نامبرده از طعام هاى معمول آن روز و طعام موسمى بود، نکره آمدن «رزقا» اين معنا را مى رساند، که زکريا هيچوقت اطاق مريم را خالى از طعام نمى ديد بلکه همواره نزد اورزقى را مى يافت ، و در اين صورت زکريا از پاسخ مريم قانع نمى شد، براى اينکه پاسخ مريم اين بود که اين رزق از ناحيه خداست ، و از ناحيه خدا بودن رزق اختصاص به رزق مريم ندارد، رزق همه مردم از ناحيه خدا است و جا داشت دوباره زکريا بپرسد اين رزقى که خدا روزيت کرده به وسيله چه کسى به تو رسيده ، چون ممکن است افرادى از مردم که به معبد آمد و رفت دارند برايش آورده باشند، حال چه اينکه هدف خدائى در نظر داشته باشند و چه هدفى شيطانى .
پس از اينکه مى بينيم زکريا از پاسخ مريم قانع شده ، معلوم مى شود رزق نامبرده رزق معمولى نبوده است .
علاوه بر اين که دعاى زکريا بعد از پاسخ مريم که عرضه داشت : «پروردگارا از درگاه
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۴
خودت فرزندى بمن عطا فرما» دلالت دارد بر اينکه يافتن رزق نامبرده در نزد مريم را کرامتى الهى و خارق العاده تشخيص داده و در نتيجه به طمع افتاده که او هم از خداى تعالى بخواهد فرزندى طيب روزيش کند.
پس معلوم مى شود رزق نامبرده رزقى بوده است که بر کرامت خدائى نسبت به مريم دلالت مى کرده ، که جمله : «يا مريم ...» هم به بيانى که خواهد آمد بر اين معنا اشعار دارد.
در اين آيه با اينکه مى توانست بفرمايد: «وجد عندها رزقا و قال يا مريم انى لک هذا...» با نياوردن لفظ «واو» جمله را از وسط پاره کرد، خواست تا بفهماند که زکريا همه اين حرفها را يکباره به مريم گفت ، و او هم پاسخى داد که وى را قانع ساخت ، و يقين کرد که اين طعامها کرامتى است از خدا نسبت به مريم ، در اينجا بود که او نيز کرامت الهى را طمع کرده ، از حضرتش درخواست فرزندى طيب کرد.
هنالک دَعَا زَکرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَب هَب لى مِن لَّدُنک ذُرِّيَّةً طيِّبَةً ...
طيب هر چيز، آن فردى است که براى چيز ديگر سازگار و در برآمدن حاجت آن دخيل و مؤ ثر باشد، مثلا شهر طيب آن شهرى است که براى زندگى اهلش سازگار، و داراى آب و هوائى ملايم ، و رزقى پاکيره باشد،و کار و کسب و ساير خواسته ها براى اهلش هم فراهم باشد که خداى تعالى درباره چنين شهرى مى فرمايد: «و البلد الطيب يخرج نباته باذن ربه ».
همچنين عيش طيب ، و حيات طيب ، آن عيش و حياتى است که ابعاض و شؤ ون مختلفش با هم سازگار باشد، بطورى که دل صاحب آن عيش به زندگى گرم و بدون نگرانى باشد، و يکى از مشتقات کلمه «طيب » بر وزن سيب است که به معناى عطر پاکيره است ، پس ذريه طيبه آن فرزند صالحى است که مثلا صفات و افعالش با آرزوئى که پدرش از يک فرزند داشت مطابق باشد.
پس انگيره زکريا از اينکه گفت : «رب هب لى من لدنک ذرية طيبة » اين بود که در اين درخواست کرامتى بود که از خداى تعالى درباره خصوص مريم مشاهده کرد، کرامتى که دلش را از اميد پر کرده و اختيار را از دستش ربود و وادارش ساخت که چنين درخواست عظيم و کرامت مهمى را بکند، لذا بايد گفت : منظورش از ذريه طيبه فرزندى بوده که نزد خدا کرامتى شبيه به کرامت مريم و شخصيتى چون او داشته باشد، و به همين جهت است که خداى تعالى عين همين درخواست را درباره اش مستجاب نمود، يحيى (عليه السلام ) را باو داد که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۵
شبيه ترين انبيا به عيسى (عليه السلام ) است و جامع ترين پيغمبرى است که همه صفات کمال و کرامتهاى موجود در مريم و عيسى را واجد بود، و بخاطر همين جامعيت فرزند زکريا بود (به بيانى که خواهد آمد ان شاء اللّه ) خدا او را يحيى ناميد و درباره اش فرمود: «مصدقا بکلمه من اللّه و سيدا و حصورا و نبيا من الصالحين » و اين صفات نزديکترين صفات است براى انسانى که شبيه به مريم و فرزندش عيسى (عليه السلام ) باشد.
فَنَادَتْهُ الْمَلَئکَةُ وَ هُوَ قَائمٌ يُصلى فى الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشرُک بِيَحْيى ...
ضميرهاى غايب در «نادته »، و در «هو قائم » و در «يصلى » و ضمير خطاب در «يبشرک » همه به کلمه «زکريا» بر مى گردد، و کلمه بشارت که ريشه کلمه «يبشر» به معناى خبر خوشى است که شنونده را مسرور سازد.
و جمله : «ان اللّه يبشرک » دلالت دارد بر اينکه نامگذارى فرزندش بنام يحيى از ناحيه خداى سبحان است ، همچنان که آيات ديگرى که نظير اين آيه است بر اين معنا صراحت دارد، از آن جمله در سوره مريم مى فرمايد: «يا زکريا انا نبشرک بغلام اسمه يحيى لم نجعل له من قبل سميا».
رده:تفسیر المیزان