المیزان جلد۳ بخش۳۷
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۵۷
مسيح انسان بوده داراى صفات و احوال و افعال بشرى
و همچنين آيه اى که در ذيل آيه (۷۵) سوره مائده است و در آن خطاب به نصارا نموده مى فرمايد: «قل اتعبدون من دون الله ما لا يملک لکم ضرا و لا نفعا، و اللّه هو السميع العليم »، چون در اين نوع از احتجاج ها ملاک صفات و افعالى است که از مسيح (عليه السلام ) مشاهده مى شود و مردم اين را از آن جناب به چشم ديده اند که انسانى است معمولى و مانند ساير انسان ها بر طبق ناموس جارى در حيات زندگى مى کند و به همه صفات و افعال و احوالى که همه افراد اين نوع دارند متصف است ، مى خورد، مى نوشد، و محتاج به ساير حوائج بشرى و داراى همه خواص بشريت است و اين اتصافش چنان نيست که به چشم ما اينطور جلوه کند و يا ما اينطور خيال کنيم و واقع غير از اين باشد، خير، ظاهر و واقعش همين است که مسيح انسانى بوده داراى اين صفات و احوال و افعال ، انجيل ها هم پر است از اينکه آن جناب خود را انسانى از انسان ها و پسر انسانى ديگر خوانده و پر است از داستانهائى که از خوردن ، نوشيدن ، خوابيدن ، راه رفتن ، مسافرت و خسته شدن ، سخن گفتن و احوال ديگر وى حکايت مى کند، بطورى که هيچ عاقلى به خود اجازه نمى دهد اين همه ظواهر را حمل بر خلاف ظاهر و بر معنائى تاءويل بکند و با قبول اين مطلب بايد بپذيريم که بر سر مسيح هم همان مى آيد که بر سر ساير انسان ها مى آيد، پس او مانند سايرين از ناحيه خود، مالک هيچ چيز نيست و ممکن هم هست مانند سايرين دستخوش هلاکت گشته ، از دنيا برود.
و همچنين داستان عبادت کردن و دعا کردنش اينقدر در کتب اناجيل آمده که جاى شک براى کسى نمى ماند که آنچه عبادت مى کرده ، براى تقرب به خدا و خضوع در برابر ساحت مقدس او بوده ، نه اينکه خودش خدا باشد و خواسته باشد به مردم طرز عبادت را ياد داده و يا نتيجه اى نظير اين را گرفته باشد.
آيه (۱۷۲) سوره نساء هم به همين داستان عبادت کردن عيسى (عليه السلام ) و احتجاج به آن اشاره نموده ، مى فرمايد: «لن يستنکف المسيح ان يکون عبدا لله و لا الملائکه المقربون ، و من يستنکف عن عبادته و يستکبر، فسيحشرهم اليه جميعا»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۵۸
عبادت کردن مسيح خود اولين دليل بر نفى الوهيت اوست
پس همين عبادت کردن مسيح براى خدا اولين دليل است براى اينکه او اله نبوده ، و الوهيت را براى غير خود مى دانسته و براى خود هيچ سهمى از آن قائل نبوده ، پس مسيحيان بايد براى ما معنا کنند که چگونه ممکن است کسى خود را بنده و مملوک غير بداند و در پرستش معبود و مالکش خود را به تعب بيندازد و در عين حال خود را قائم به نفس بداند، آن هم به همان جهتى قائم به نفس بداند که بدان جهت قائم به غير مى داند و نامعقول بودن اين سخن بر همه روشن است و همچنين عبادت ملائکه کاشف از اين است که فرشتگان دختران خداى تعالى نيستند و همچنين روح القدس ، چون همه اينان بندگان خدا و اطاعتکاران اويند، همچنانکه قرآن کريم فرمود: «و قالوا اتخذ الرحمن ولدا، سبحانه بل عباد مکرمون ، لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون ، يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم ، و لا يشفعون الا لمن ارتضى ، و هم من خشيته مشفقون ».
علاوه بر اينکه انجيل ها پر از اعتراف به اين معنا است که روح مطيع خدا و رسولان او، و فرمانبر او و محکوم به حکم او است و معنا ندارد که کسى خودش به خودش امر کند و حکمفرماى خودش و مطيع خودش باشد، همچنانکه معنا ندارد کسى منقاد خود و مخلوق خويش باشد.
و نظير اين جريان يعنى دلالت کردن عبادت عيسى بر اينکه عيسى خدا نيست و عابد غير معبود است ، دعوت عيسى (عليه السلام ) است که بشر را به عبادت خدا مى خواند (و اين معقول نيست خدائى بندگان را به عبادت خدائى ديگر بخواند)، خداى تعالى به همين اشاره نموده مى فرمايد: «لقد کفر الذين قالوا ان اللّه هو المسيح ابن مريم ، و قال المسيح يا بنى اسرائيل اعبدوا اللّه ربى و ربکم انه من يشرک بالله ، فقد حرم اللّه عليه الجنه ، و ماويه النار، و ما للظالمين من انصار»، و راه آيه و احتجاجش روشن است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۵۹
انجيل ها نيز از حکايت اينکه عيسى چگونه مردم را به سوى خدا دعوت مى کرد، پر هستند، گو اينکه در انجيل ها عبارتى به جامعيت «اعبدوا اللّه ربى و ربکم » نيست ، ليکن همين معنا را با عباراتى ديگر مى رساند و اعتراف دارد بر اينکه خداى تعالى رب مردم است و در هيچ جاى انجيل حتى براى يک بار هم ديده نشده که عيسى صريحا مردم را به عبادت خود بخواند، و اگر در آن آمده : «من و پدرم واحديم » به فرضى که امثال اين جملات براستى کلام انجيل باشد، بايد حمل کرد بر اينکه خواسته است بفرمايد: اطاعت من و اطاعت اللّه يکى است ، همچنانکه قرآن هم همين معنا را آورده ، مى فرمايد: «من يطع الرسول ، فقد اطاع الله ».
مسيح يکى از شفيعان نزد خدا است ، نه خونبهاى گنهکاران
تقدير و توضيح اعتقاد مسيحيان به تفديه عيسى عليه السلام
نصارا معتقدند که مسيح با خون پر بهاى خود جرائم ايشان را عوض داده و به همين جهت لقب «فادى » به آن جناب داده ، گفته اند: بعد از آنکه آدم نافرمانى خدا کرد و از شجره ممنوعه در بهشت خورد، خطاکار شد و اين خطاکارى او به ارث در همه فرزندانش بماند، در نتيجه ذريه او مادام که توالد و تناسل کنند، خطاکار مى زايند و جزاى خطيئه هم عقاب در آخرت و هلاک ابدى است که خلاصى و فرار از آن ممکن نيست با اينکه خداى تعالى رحيم و عادل است .
و لذا اشکالى لا ينحل در اينجا پيدا شد و آن اين است که اگر آدم و ذريه او را به جرم خطاهايش عقاب کند، با رحمتش منافات دارد، چون همين رحمتش او را واداشت که ايشان را خلق کند و اگر ايشان را بيامرزد با عدالتش منافات دارد (چون در اين صورت خوب و بد را به يک چوب رانده ) و عدالت اقتضاى آن ندارد، بلکه اقتضا مى کند بين آن دو را فرق بگذارد، مجرم خطاکار را به جرم و خطايش عقاب ، و نيکوکار مطيع را به پاداش نيکى ها و اطاعتش ثواب دهد، البته اين نظريه بيشتر کشيش ها است و گرنه بعضى ها چون کشيش (مار اسحق ) هستند که تخلف در مجازات مجرم و خطاکار را جائز مى دانند و به عبارت ديگر مى گويند خلف وعده جائز نيست ، ولى خلف وعيد و تهديد جائز است .
اين اشکال از اول خلقت تا زمان عيسى (عليه السلام ) لا ينحل مانده بود، تا آنکه خداوند آن را به برکت مسيح حل کرد، به اين نحو که مسيح که فرزند خدا و خود خدا بود، در رحم يکى از ذريه هاى آدم يعنى مريم بتول حلول کرد و از او متولد شد، همانطور که يک انسان از انسان ديگر متولد مى شود و از اين نظر يک انسان تمام عيار بود، چون از انسانى متولد شده بود، ولى از نظر ديگر يک معبود کامل بود، براى اينکه فرزند اللّه بود و معلوم است که پسر اللّه همان اللّه تعالى است و از همه گناهان و خطايا معصوم است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۰
بعد از آنکه بره ه اى اندک از زمان در بين مردم زندگى کرد و با آنان معاشرت و آميزش نمود و چون با ايشان خورد و نوشيد و با ايشان گفتگو کرد و انس ورزيد و در بين ايشان آمد و شد کرد، رفته رفته دشمنان را بر خود مسخر ساخت ، تا او را به بدترين وجهى بکشند و آن کشتن به وسيله دار بود که در کتاب الهى ، صاحبش لعنت شده است ، عيسى اين دار لعنتى و اين زجر و اذيتى را که داشت تحمل کرد و خود را فدا ساخت تا بندگانش از عقاب آخرت نجات يابند و دچار هلاکت سرمدى نگردند، پس عيسى کفاره خطاهاى مؤ منين و گروندگان به خودش شد، نه تنها گروندگان خودش بلکه کفاره گناهان همه عالم شد، (در رساله اولاى يوحنا، فصل اول آمده : اى فرزندان من ، اين الفاظ که به سوى شما مى نويسم براى آن است که گناه مکنيد و اگر احيانا يکى از شما گناه کرد ما نزد رب مايه تسليتى عادل داريم و او يسوع مسيح است و اين همان وسيله آمرزش خطاهاى ما است ، بلکه نه تنها خطاهاى ما، که خطاهاى همه عالم ، اينها سخنانى است که مسيحيان در معناى (فادى ) خونبها شدن مسيح (عليه السلام ) گفته اند.
مساءله دار و فدا اساس دعوت مسيحيان
نصارا اين کلمه (يعنى مساءله دار و فداء) را اساس دعوت خود قرار داده اند و هيچ بهانه و آغازگرى جز آن ندارند و هيچ کلامى را جز با آن خاتمه نمى دهند، همچنانکه قرآن کريم اساس دعوت خود را توحيد قرار داده ، و در خطابش به رسول گراميش مى فرمايد: «قل هذه سبيلى ادعوا الى اللّه على بصيره انا و من اتبعنى و سبحان اللّه و ما انا من المشرکين »، حتى خود مسيح (عليه السلام ) هم (به طورى که انجيل ها تصريح دارند و نقلش در چند سطر قبل گذشت )، اولين وصاياى خود را توحيد و محبت ورزيدن به خداى سبحان قرار مى داده .
علماى اسلام و ساير دانشمندان اشکالهاى بسيارى را که در گفته ها و عقائد مسيحيان است ، تذکر داده اند و وجوه فساد و بطلان سخنان ايشان را ذکر کرده اند، در اين باره کتابها و رساله ها نوشته و صفحه ها و طومارها پر کرده اند و اين عقائد را با ضروريات عقلى منافى و حتى با کتب عهدين نيز مناقض دانسته اند و اما ما آنچه در اين کتاب برايمان اهميت دارد انتخاب آن منافاتهائى است که با اصول تعليم قرآنى سازگارى ندارند و بعد از بيان آن ها بحث را با بيان فرق بين شفاعت و فداء خاتمه داده ، روشن مى کنيم که معناى شفاعتى که قرآن اثباتش کرده و معناى فدائى که مسيحيان بدان معتقدند چيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۱
اين را هم قبلا بگوئيم که قرآن کريم به صراحت تذکر مى دهد که آنچه از معارف که بشر را بدان مى خواند، با بيانى مى خواند و بشر را مخاطب قرار مى دهد که قريب الافق با عقول آنان است و بياناتش فهم و درک آنان را رشد مى دهد و فصل مميزى است که انسان با آن حق را از باطل تشخيص مى دهد، آنگاه تسليم حق مى شود و از باطل دورى مى نمايد و نيز بين خير و شر و نافع و مضر را جدا مى سازد و انسان به آسانى مى تواند خير را بگيرد و شر را رها کند، عقل سالمى هم که غبار تعصب جلو ديدش را نپوشانده ، هر گاه به اين کتاب عزيز مراجعه کند، همين ها را مى فهمد، پس آنچه قرآن حق و خير و نافع معرفى نموده ، عقل نيز همان را حق و خير و نافع مى داند و هر چه را که قرآن باطل و شر و مضر معرفى کرده ، عقل نيز همان را باطل و شر و مضر تشخيص مى دهد.
ده اشکال بر اين اعتقاد باطل
حال ببينيم عقل ما درباره آنچه مسيحيت گفته چه حکم مى کند؟ با دقت در آنچه از ايشان نقل کرديم ، ده اشکال به آنها وارد است که اينک از نظر خواننده مى گذرد:
۱ - اول اينکه گفتند: حضرت آدم با خوردن از آن درخت خدا را معصيت کرد و قرآن کريم اين سخن را به دو وجه رد مى کند: وجه اول اينکه نهى خداى تعالى (در بهشت صادر شده بود و بهشت دار تکليف و امر و نهى مولوى نيست ، در نتيجه نهيى ) ارشادى بود که در آن صلاح حال شخص نهى شده در نظر گرفته مى شود و نهى کننده مى خواهد او را به سوى آنچه مصلحتش در آن است ارشاد کند و نواهى و نيز اوامرى که از اين قبيل باشند، نه بر امتثالش ثوابى مترتب مى شود و نه بر مخالفتش عقابى ، عينا مانند «بکن » و «نکن »هائى است که شخص طرف مشورت ما به ما مى گويد، و يا «بکن » و «نکن »هائى که طبيب به بيمارش مى گويد تنها چيزى که بر اينگونه «بکن »، «نکن »هائى مترتب مى شود همان رشد و مصلحتى است که طرف مشورت و يا طبيب در «بکن هايش » در نظر گرفته و همان مفسده و ضررهائى است که در «نکن هايش » پيش بينى کرده است ، آدم ابو البشر نيز با مخالفتش از دستور ارشادى الهى جز بيرون شدن از بهشت و از دست دادن راحتى و قرب حق تعالى ، و سرور رضاى او چيزى دامنگيرش نشد و به هيچ وجه دچار عقوبت خدا نگشت ، براى اينکه امر مولوى خدا را نافرمانى نکرد، تا نتيجه اش عقاب باشد، خواننده عزيز اگر بيش از اين مقدار در اينجا طالب باشد به تفسير آيه ۳۵ تا ۳۹ سوره بقره مراجعه کند.
وجه دوم اينکه آدم (عليه السلام ) پيغمبر بود و قرآن کريم ساحت پيغمبران را منزه و نفوس شريفه آنان را مبراى از ارتکاب گناه و فسق از امر خداى سبحان مى داند، برهان عقلى هم مويد اين نظريه است ، خواننده محترم مى تواند براى ديدن اين برهان به تفسير آيه (۲۱۳) از سوره بقره ، آنجا که پيرامون عصمت انبياء بحث مى کرديم مراجعه نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۲
دومين اشکال
۲ - دوم اينکه گفتند: «به خاطر گناهى که آدم کرد گنهکارى لازمه او و ذريه او شد».
قرآن اين را نيز رد نموده مى فرمايد: «ثم اجتبيه ربه فتاب عليه و هدى »، بعد از خوردن از آن درخت و بيرون شدن از بهشت خداى تعالى او را برگزيد و نظر رحمت خود را به او برگردانيد.
و نيز مى فرمايد: «فتلقى آدم من ربه کلمات فتاب عليه انه هو التواب الرحيم ».
اعتبار عقلى هم مويد اين معنا يعنى آمرزش گناهان است ، بلکه نه تنها مويد است ، بيانگر نيز هست ، براى اينکه تبعات گناه و آثار شوم آن امرى است که هر چند از نظر عقل لازم الاجتناب اعتبار شده و موالى عرفى هم اجتناب از آن و از مخالفت و تمرد را لازم مى داند، چون اگر پاى کتک و عقوبت متخلف ، و پاداش فرمانبر در کار نباشد، امر تکليف و مولويت پا نمى گيرد و هيچ امر و نهيى امتثال نمى شود، و عقل و همچنين موالى عرفى اين را هم معتبر مى دانند و از شوون مولويت مى شمارند که مولى دست و بالش در دائره مولويت باز باشد، هر جا مقتضى بداند عقوبت را بر مجرمين و پاداش را براى فرمانبران گسترش داده و هر جا صلاح بداند از خطاى خطاکاران و معصيت عاصيان چشم بپوشد و با ايشان به عفو و مغفرت معامله کند، چون همه اينها از شؤ ون مولويت و حکومت است و حسن اين عمل يعنى عفو موالى و صاحبان سطوت فى الجمله جاى ترديد نيست و عقلاى از انسان ها هم تا به امروز آن را بکار بسته اند، پس اينکه مسيحيان گفتند: «گناه آدم لازمه ذريه او شد»، سخن درستى نيست ، چون اگر چنين بود در بشر هيچ موردى براى اصل عفو و مغفرت وجود نمى داشت ، چون مغفرت و عفو براى محو خطا و باطل نمودن اثر گناه است و با اين فرض که خطيئه لازم لا ينفک بشر باشد، ديگر موضوعى براى عفو و مغفرت باقى نمى ماند، با اينکه وحى الهى چه قرآن کريم و چه کتب عهدين پر است از داستان عفو و مغفرت ، حتى خود اين کلامى که ما از ايشان نقل کرديم و هم اکنون مشغول بحث پيرامون آنيم ، خالى از عفو و مغفرت نبود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۳
و سخن کوتاه اينکه اين ادعاى مسيحيت مبنى بر اينکه گناهى از گناهان يا خطائى از خطاها، همين که از کسى سر زد لازم لا ينفک او مى شود و ديگر نه قابل مغفرت است و نه حتى توبه و ندامت و رجوع به خدا آن را پاک مى کند، ادعائى است که عقل سليم و طبع مستقيم آن را نمى پذيرد.
سومين اشکال بر گفتار نصارا
۳ - اشکال سومى که به گفتار آنان وارد است اين است که گفتند: خطيئه آدم همانطور که ملازم آدم شد ملازم ذريه او نيز شد و تا قيامت ذريه او را خطاکار کرد، و اين گفتار مستلزم آن است که تبعه آن خطيئه و آثار سوئش هم گريبان ذريه اش را بگيرد و بطور کلى گناه هر انسانى گناه ديگران هم شمرده شود و آثار سوء هر گناهى گريبان افراد ديگر را که آن گناه را نکرده اند بگيرد و اين معنا، هم از نظر عقل نادرست است و هم قرآن کريم آن را رد مى کند.
بله در قرآن اين معنا آمده است که اگر يک فرد از انسان عمل زشتى را مرتکب شود و ديگران به آن راضى باشند، هر چند خودشان مرتکب شده باشند مورد مواخذه قرار مى گيرند، ليکن اين مساءله غير مساءله مورد بحث است ، مساءله مورد بحث اين است که يک انسان خطائى مرتکب شده و خطاى او خطاى تمامى ذريه او و اثر سوئش گريبان ذريه او را تا قيامت بگيرد، چه اينکه ذريه او به خطاى او رضايت داده باشند و چه نداده باشند، که گفتيم به هيچ وجه درست نيست و معنا ندارد آدم ابو البشر خطائى کرده باشد، افراد بى گناه و معصومى هم که در ذريه او هستند به آتش گناه او بسوزند و قرآن کريم در آيه : «الا تزر وازرة وزر اخرى » و آيه شريفه : «و ان ليس للانسان الا ما سعى »، آن را رد مى کند، عقل سليم هم با آن سازگار نيست ، زيرا مواخذه بى گناه به جرم گنهکار ديگر قبيح است و عقل آن را رد مى کند، خواننده محترم مى تواند براى تکميل مطالعه خود در اين باب به بحث هائى که درباره افعال در تفسير سوره بقره آيه (۲۱۶ تا ۲۱۸) داشتيم مراجعه نمايد.
اشکال چهارم
۴ - اشکال چهارم اينکه اساس گفتار مسيحيت بر اين است که اثر تمامى خطاها و گناهان هلاکت ابدى است و هيچ فرقى در کوچکى و بزرگى گناه نيست و لازمه اين سخن آن است که اصولا گناه کوچک و صغيره اى وجود نداشته ، هر گناهى هر قدر هم که ناچيز باشد کبيره و مهلکه بحساب آيد و اين از نظر تعليمات قرآنى درست نيست ، چون از نظر قرآن کريم خطاها و معصيت ها مختلفند، بعضى کبيره و بعضى صغيره ، بعضى مشمول مغفرت و بعضى غير قابل آمرزشند، مانند شرک که بدون توبه آمرزيده نمى شود و خداى تعالى درباره اين دو نوع گناه فرموده : «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه ، نکفر عنکم سيئاتکم ، ان اللّه لا يغفر ان يشرک به و يغفر مادون ذلک لمن يشاء».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۴
پس ملاحظه کرديد که خداى تعالى محرماتى را که از آن نهى فرموده دو قسم کرده ، يکى گناهان کبيره و يکى ديگر گناهانى که در مقابل آن قرار دارند و قهرا صغيره خواهند بود و نيز بعضى را قابل آمرزش و بعضى ديگر را غير قابل آمرزش دانسته ، پس به هر حال گناهان (از نظر زشتى و فساد) مختلفند و چنين نيست که تمامى گناهان باعث خلود در آتش و هلاکت ابدى گردد.
علاوه بر نظريه قرآن کريم ، عقل نيز نمى پذيرد که تمامى گناهان را در يک رديف قرار دهد، به طورى که در نظر او فرقى ميان «يک سيلى زدن » و بين «کشتن » نباشد و نگاه به زن مردم ، با زناى با او يکسان باشد و همچنين (خوردن يک ريال مال مردى توانگر با خوردن تمامى اموال يتيمى بى سر پرست در نظرش يکسان باشد) و عقلاى از انسان ها در تمامى ادوار هيچ گناهى را در جاى گناه ديگر ننهاده اند و براى هر معصيتى تبعه و اثر خاصى و سرزنش و عقاب معينى قائلند و با اين اختلاف چشمگيرى که در مراتب گناه هست ، چگونه مى توان حکم يک کاسه و کلى درباره آن کرد و با فرض اختلاف مراتب آن ، عقل حکم مى کند به اينکه : مراتب مختلف عذاب را بين آنها توزيع کرد يعنى عذاب جاودانى و هلاک ابدى را کيفر بزرگترين گناه از قبيل شرک به خدا دانست و عذاب هاى کمتر را کيفر گناهان کوچکتر دانست همانطور که قرآن چنين کرده و معلوم است که خوردن از درخت بهشتى به فرض اينکه حکم ارشادى نبوده باشد بلکه حکم شرعى بوده باشد، مخالفتش به پايه کفر به خداى عظيم و گناهانى نظير آن نمى رسد، پس اين درست نيست که مخالفت چنان نهى را باعث عذاب دائمى بدانيم ، خواننده عزيز مى تواند به بحث افعال که در تفسير آيه (۲۱۶ تا ۲۱۸) سوره بقره داشتيم مراجعه نمايد.
اشکال پنجم بر گفتار مسيحيان
۵ - اشکال پنجم که به حرف مسيحيان وارد است اين است که گفتند: بين صفت «رحمت » خدا و «عدالت » او تزاحم بوجود آمد، آنگاه براى رفع اين تزاحم عيسى نازل شد و سپس صعود کرد، به بيانى که قبلا از ايشان نقل کرديم و اگر کسى در اين کلام و در لوازم آن دقت کند مى فهمد که خداى تعالى از ديدگاه مسيحيان هر چند موجودى است آفريننده که خلقت اين عالم با همه اجزايش مستند به او است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۵
ليکن خدائى است که هر کارى که مى خواهد بکند علم ذاتيش را بکار گرفته ، (عينا، مانند ما انسانها) فکر مى کند که اين کار را بکند و يا نکند، هر يک از اين دو طرف به نظرش چربيد آن را اختيار مى کند و چربيدن آن به اين معنا است که با مصالحى که در نظر دارد مطابق باشد، همانطور که ما در هر کارى مصالح و مفاسدش را سبک و سنگين مى کنيم ، اگر مصالح آن بر مفاسدش چربيد انجام مى دهيم و لازمه اين سخن اين است که خداى تعالى هم مثل ما انسان ها در تطبيق عمل خود با مصالح و مفاسد احيانا اشتباه کند و در نتيجه پشيمان شود، همچنانکه در اصحاح ششم از سفر تکوين از تورات آمده : که خدا از اينکه فرزندان آدم را در زمين خلق کرد خوشش نيامد و چه بسا در اينکه آيا اين عمل را انجام بدهد يا نه فکرش به جائى نرسد و نتواند مصلحتش را تشخيص دهد و اى بسا فکر او (به خاطر اشتغال به چيزهاى ديگر) به فلان مساءله متوجه نگشته ، درباره آن جاهل باشد.
و سخن کوتاه اينکه خداى تعالى از نظر مسيحيت در افعال و اوصافش عينا مانند يک انسان است که هر چه مى کند با فکر و مصلحت انديشى مى کند و همه همش در اين است که عمل خود را با مصلحت وفق دهد، پس او نيز مانند ما انسان ها محکوم به حکم مصالح و مقهور به اين است که عمل را در اين چهارچوب انجام دهد (و معلوم است که چنين کسى از ناحيه خارج از ذات خود محکوم به اين احکام شده )، در نتيجه ممکن است از ناحيه خارج به صلاح و مصلحتش هدايت بشود و ممکن است نشود و در نتيجه گمراه گردد و دچار اشتباه و غفلت شود، و چه بسا که چيزى را بداند و چه بسا نداند، چه بسا بر آن عامل خارجى غالب شود و چه بسا او بر وى غالب گردد، پس قدرت چنين خدائى محدود است ، همچنانکه عملش محدود است و وقتى اين حالتهاى مختلف بر خدا جائز باشد، ساير عوارض که بر يک فاعل صاحب فکر و اراده طارى مى شود بر او نيز طارى شود، يعنى خوشحال شود و اندوهگين گردد و خود را بستايد و ملامت کند، شرمسار شود و سرفراز گردد و احوالى ديگر از اين قبيل و کسى که چنين وضعى دارد موجودى مادى و جسمانى و داخل در محدوده ناموس حرکت و تغيير و استکمال خواهد بود و کسى که اينطور باشد ممکن الوجود و مخلوق است ، البته نه مخلوقى فوق العاده ، بلکه يک انسان معمولى خواهد بود، نه واجب الوجودى که خالق هر چيز است .
اتصاف خداوند به جسم و اوصاف جسمانى در کتاب نصارا
و شما خواننده محترم اگر به کتب عهدين مراجعه کنيد خواهيد ديد آنچه ما به عنوان لازمه گفتار حضرات ذکر کرديم صريحا درباره خداى تعالى آمده ، يعنى خدا را جسم و متصف به همه اوصاف جسمانى و مخصوصا صفات انسان مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۶
و قرآن مجيد در همه اين معانى که ذکر شد خداى تعالى را منزه از اين اوهام خرافى مى داند از آن جمله مى فرمايد: «سبحان اللّه عما يصفون » و براهين عقلى و قطعى هم قائم است بر اينکه خداى تعالى ذاتى است مجمع تمامى صفات کمال ، پس او تنها وجود دارد و بس و وجودش هيچ شائبه اى از عدم ندارد و او تنها قدرت دارد و قدرتش مطلقه است بدون اينکه مشوب به عجز باشد و او تنها علم دارد، آن هم علم مطلق ، بدون اينکه علمش آميخته با جهل و يا در معرض زوال باشد او همه اش حيات است ، آن هم حيات مطلقه ، بدون اينکه مرگ و فنا در او ممکن باشد و وقتى خداى تعالى به حکم براهين قطعى عقلى ، چنين خدائى است ، ديگر دگرگونگى در او راه ندارد، نه در وجودش و نه در علمش و نه در قدرتش و نه در حياتش .
در نتيجه چنين خدائى جسم و جسمانى نبوده ، چون اجسام و جسمانيات از هر جهت در احاطه دگرگونگى و تحولند، و در معرض امکانات (بشود يا نشودها) و احتياجاتند و وقتى خداى تعالى جسم و جسمانى نبود، در معرض حالات مختلف و عوارض متنوع قرار نمى گيرد، غفلت و سهو و اشتباه ، پشيمانى و سرگردانى ، تاثر، شرمسارى و خوارى و کوچکى و شکست خوردن و امثال اينها در ساحت مقدس او محال است و ما در اين کتاب در هر مورد مناسبى که پيش آمده بحث هاى برهانى اين مسائل را بطور کامل آورده ايم (ان شاء اللّه خواننده عزيز به آنها بر مى خورد).
و اين به عهده اهل دقت و تدبر است که بين اين دو قول ، يعنى آنچه قرآن در اين باره مى گويد و آنچه کتب عهدين گفته ، مقايسه کند ببيند آيا معارفى که قرآن کريم در مورد اله عالم آورده : «که هر صفت کمال را برايش اثبات و هر صفت نقص را از او نفى کرده و بالاخره او را بزرگتر از آن دانسته که فهم محدود ما بتواند درباره او حکمى بکند» حق است و يا امورى که کتب عهدين در اين باره مى گويد، امورى که جز در اساطير يونان و خرافات هند قديم و چين يافت نمى شود، امورى که در وهم انسان هاى اولى درآمده و افکارشان تحت تاءثير آن قرار گرفته است .
اشکال ششم بر گفتار مسيحيان
۶ - اشکال ششم اينکه گفتند: «خدا پسرش مسيح را فرستاد و دستور داد در يکى از رحم ها حلول کند، تا به صورت انسانى از آن رحم متولد گردد، در حالى که خدا هم باشد!»! و اين همان سخن غير معقولى است که قرآن کريم براى ابطال آن قيام نموده و توضيحش در بيان سابق گذشت و ديگر تکرار نمى کنيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۷
و معلوم است که عقل سليم هم نمى تواند آن را بپذيرد،براى اينکه اگر در اوصافى که بايد به حکم عقل واجب الوجود را متصف به آن بدانيم دقت شود از قبيل ثبات سرمدى و عدم دگرگونى و عدم محدوديت وجود و احاطه به هر چيز و نزاهت از گنجيدن در زمان و مکان و آثار اين دو، و نيز اگر در تکون انسان از آن لحظه اى که نطفه اى در رحم بوده تا وقتى که به صورت جنين درمى آيد چه اينکه اين تکون را طبق نظريه ملکانيان تفسير کنيم و چه طبق نظريه نسطوريان و چه يعقوبيان و چه غير ايشان (که قبلا بدان اشاره شد) نمى توانيم او را اله يعنى موجودى مجرد بدانيم ، چون بين يک موجود جسمانى که همه اوصاف جسميت و آثار آن را دارد و بين موجودى که جسميت ندارد و هيچيک از اوصاف جسميت از قبيل زمان و مکان و حرکت و غير ذلک در او نيست ، نسبتى وجود ندارد، و چگونه ممکن است بين آن دو اتحاد برقرار شود، حال اين اتحاد به هر وجهى که تصور شود؟
و همين منطبق نشدن اين قول با احکام ضروريه عقلى ، باعث شده که بولس و ساير روساى قديسين عليه فلسفه و مباحث عقلى قيام نموده ، احکام آن را تقبيح کنند.
بولس مى گويد: من اين را نوشتم تا حکمت حکما را قاطعانه سرکوب نموده ، فهم فقها را تخطئه نمايم ، حکيم کجا و نويسنده کجا و کنکاشگر اين روزگار کجا و تعمق و دقت در معارف دينى ما کجا؟ مگر نبود که خدا حکمت اين عالم را تعميق فرمود - تا آنجا که مى گويد - اگر يهوددارد سخن از معجزه کند و از ما معجزه بخواهد و اگر يونانيان جراءت دارند دم از حکمت بزنند ما بانگ برمى آوريم که اينک مسيح مصلوب معجزه و حکمت است .
و نظير اين کلمات در کلام وى و کلمات غير او بسيار است و هيچ وجهى جز سياست نشر و تبليغات ندارد و اگر خواننده عزيز و هرکس ديگرى به اين رساله ها و کتب مراجعه مموده ، در طريق بياناتش براى مردم و در طرز سخن گفتن با آنان دقت کند، به درستى آنچه ما گفتيم يقين پيدا مى کند، (زيرا جز مطالب خطابه اى و پشت هم اندازى چيزى نمى بيند).
و از آنچه گذشت اشکالى که به قسمت ديگر سخنان مسيحيت وارد است روشن مى شود و آن قسمت اين است که گفتند: «خدا معصوم از گناهان و خطايا است »، و اشکالش اين است که خدائى که اينان تصور کرده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۸
داراى عصمت نيست ، براى اينکه عصمت بر دو معنا است که يکى در مورد او تصور ندارد، و ديگرى را هم ندارد، پس اصلا عصمت ندارد، اما آن عصمتى که در او تصور ندارد، عصمت از تمرد و نافرمانى خالق است که مسيحيت قائل به خالقى براى خدا نيستند، و اما عصمتى که در او تصور مى شود ولى مسيحيت آن را براى خدا قائل نيستند، عصمت از اشتباه و خطاى در فکر است که خواننده عزيز توجه کرد که صريحا خدا را اشتباه کار معرفى کردند، پس خداى مسيحيت بطور کلى عصمت ندارد.
اشکال هفتم
۷ - اشکال هفتم به اين قسمت از گفتار آنان وارد است که گفتند: «بعد از آنکه خداى پسر به صورت فردى از انسان جلوه کرد و با مردم به معاشرت پرداخت ، آنهم همانند معاشرت يک انسان معمولى با ساير انسان ها، تا آنکه در آخر خود را مسخر دشمنان کرد»، وجه نادرستى اين سخن آن است که بنا به اين گفتار واجب الوجود صفات ممکنات را به خود گرفته و در عين اينکه واجب الوجود است ممکن الوجود هم شده ، در عين اينکه خدا است انسان هم شده و خلاصه کلام اينکه از نظر آقايان واجب الوجود مى تواند خلقى از مخلوقات خود شود، يعنى به حقيقت و واقعيت نوعى از اين انواع خارجى متصف گردد، مثلا روزى انسانى از انسان ها شود و روزى ديگر اسب ، و روزى مرغ و روز ديگر حشره ، و وقتى ديگر چيزى ديگر شود و حتى از نظر ايشان خدا مى تواند در عين اينکه يک چيز است ، چند چيز باشد، هم خدا باشد و هم انسان و هم اسب و هم حشره !!!.
و همچنين هر رقم عمل که از اعمال موجودات فرض شود از او به تنهائى صادر شود، براى اينکه وقتى بتواند به صورت همه موجودات جلوه کند، بايد همه اعمال مخصوص موجودات را هم بکند، در نتيجه بتواند اعمالى متقابل از قبيل عدل و ظلم را انجام داده و به صفاتى متقابل از قبيل علم و جهل ، قدرت و عجز، حيات و ممات ، غنى و فقر و... متصف شود و خداى ملک حق بزرگتر از اينها است و اين اشکال غير از آن محذورى است که در اشکال ششم گذشت (براى اينکه در اشکال ششم مى گفتيم چگونه ممکن است موجودى سرمدى و غير محدود الوجود و محيط به هر چيز و منزه از مکان و زمان ناگهان نطفه شود و در رحم مادر بگنجد و در اشکال هفتم مى گوئيم : به فرضى که از اشکال ششم صرفنظر کنيم ، وقتى بنا شد يک چيز، دو چيز شود و خدا انسان شود، مى تواند بيش از دو چيز هم بشود و افعال صفات هر يک از انواع موجودات را داشته باشد که اين خود غير معقولى ديگر است مترجم ).
رده:تفسیر المیزان