المیزان جلد۳ بخش۴۴
کعبه ، هدايت به سوى سعادت دنيا و آخرت است و هدايت آن فراگير مى باشد
و اما بعد از ظهور اسلام که امر واضح تر است . چون نام کعبه از آن روز همه مشارق و مغارب جهان را پر کرد، و کعبه يا با خودش و از نزديک و يا با ذکر خيرش از دور خود را بر فهم و قلب مردم عرضه نمود و مردم را در عبادات مسلمين و اطاعاتشان و قيام و قعودشان (و حتى هنگام خوابيدنشان ) و سر بريدن حيواناتشان و ساير شؤ ونشان متوجه خود ساخت .
پس کعبه به تمامى مراتب هدايت از خطور ذهنى گرفته تا انقطاع تام از دنيا و اتصال کامل به عالم معنا، و به تمام معنا هدايت است و حق است اگر بگوئيم که مس نمى کنند آن را مگر بندگان مخلص خداوند.
علاوه بر اين ، کعبه عالم اسلام را به سعادت دنيائيشان نيز هدايت مى کند و اين سعادت عبارت است از وحدت کلمه ، و ائتلاف امت و شهادت منافع خود، و عالم غير اسلام را هم هدايت مى کند به اينکه از خواب غفلت بيدار شوند و به ثمرات اين وحدت توجه کنند و ببينند که چگونه اسلام قواى مختلفه و سليقه هاى متشتت و نژادهاى گوناگون را با هم متفق و برادر کرده است .
از اينجا دو نکته روشن مى شود: اول اينکه کعبه هدايت به سوى سعادت دنيا و آخرت هر دو است . همچنانکه به جميع مراتب هدايت است . در حقيقت هدايت مطلقه است .
دوم اينکه : نه تنها براى جماعتى خاص ، بلکه براى همه عالم هدايت است ، مثلا: آل ابراهيم ، و يا عرب ، و يا مسلمين . براى اينکه هدايت کعبه دامنه اش وسيع است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۴۵
فِيهِ ءَايَت بَيِّنَتٌ مَّقَامُ إِبْرَهِيمَ
کلمه «آيات » هر چند به صفت «بينات » متصف شده ، و اين اتصاف تخصصى در موصوف «آيات » را مى رساند، الا اينکه اين مقدار تخصص و تعين ابهام آن را برطرف نمى سازد و چون مقام ، مقام بيان مزاياى بيت است ، و مى خواهد مفاخرى را از بيت بشمارد که به خاطر آن شرافت بيشترى از ساير بناها دارد، مناسب آن است که بيانى بياورد که هيچ ابهامى باقى نگذارد، و اوصافى را بشمارد که غبار و ابهام و اجمال در آن نباشد و همين خود يک شاهدى است بر اين که جملات بعدى يعنى جمله : «و من دخله کان امنا» و جمله «و لله على الناس ...» و ساير جملات تا آخر آيه ، همه بيان است براى جمله «آيات بينات ».
آيات بيناتى که در بيت اللّه است (فيه آيات بينات )
پس آيات عبارت است از اينکه : اولا: مقام ابراهيم است ، ثانيا: و هرکس داخل آن شود، امنيت دارد، ثالثا: و حج و زيارتش بر مردم مستطيع واجب است .
البته ما نمى خواهيم توجيهى را که از کلام بعضى از مفسرين به نظر مى رسد بگوئيم ، آن مفسر گفته : جمله هاى سه گانه ، عطف بيان و يا بدل است از کلمه «آيات ». چون اين گفتار صحيح نيست ، زيرا در اين صورت بايد به هر وسيله شده جمله ها را چه خبريش و چه انشائيش را به صورت مفرد در آورده ، مثلا بگوييم در اين «بيت » آياتى است : يکى مقام ابراهيم ، و يکى امن براى هرکس که داخلش شود، و يکى وجوب حجش براى هرکس که دسترسى به آن دارد، و براى اين کار بايد حرف «ان » را در تقدير بگيريم ، و جمله انشائيه «و لله على الناس ...» را هم به جمله اى خبريه برگردانيم . و آن وقت ، آن را عطف به ما قبل نموده و يا به وسيله عطف مفردش کنيم ، و يا آنکه در آن نيز حرف «ان » را تقدير بگيريم ، و در نتيجه آيه را به اين صورت درآوريم : «فيه آيات بينات و فيه مقام ابراهيم و فيه الامن لمن دخله و وجوب حجه لمن استطاع ...» تا سخن آن مفسر درست شده ، جملات سه گانه با عطف بيان و يا بدل شود و اين آيه شريفه به هيچ وجه مساعد با آن نيست .
بلکه اين سه جمله هر يک به غرضى خاص آورده شده : يکى اخبار از اين است که مقام ابراهيم در اين مکان است . يکى ديگر، انشاء حکم وجوب حج است . چيزى که هست از آن جا که هر سه بيانگر آيات نيز هست ، فائده بيان را در بر دارد. نه اينکه از نظر ادبى عطف بيان باشند.
مثل اينکه خود ما به يکديگر بگوئيم : فلانى مرد شريفى است ، او پسر فلان شخص است ، ميهمان نواز است ، و بر ما واجب است که مثل او باشيم که خواننده عزيز به روشنى مى داند، اين چند جمله نه مى توانند بدل از جمله اول باشند و نه عطف بيان براى آن .
الميزان ج : ۳ ص : ۵۴۶
مَّقَامُ إِبْرَهِيمَ ...
اين جمله مبتدائى است که خبرش حذف شده ، و تقدير کلام «فيه مقام ابراهيم » است ، و مقام ابراهيم سنگى است که جاى پاى ابراهيم عليه السلام ) در آن نقش بسته است . اخبار بسيار زيادى در دست است که دلالت دارد بر اينکه سنگ اصلى که ابراهيم بر روى آن مى ايستاده تا ديوار کعبه را بالا ببرد در زير زمين ، در همين مکانى که فعلا مقامش مى نامند دفن شده و مقام ابراهيم کنار مطاف ، روبروى ضلع ملتزم قرار دارد، و ابو طالب عموى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در قصيده لاميه خود از اين معنا خبر داده و مى گويد:
و موطى ء ابراهيم فى الصخر رطبة
على قدميه حافيا غيرناعل
و چه بسا از جمله «مقام ابراهيم » فهميده شود که يا خود خانه مقام ابراهيم است و يا اينکه در اين خانه جاى معينى بوده که ابراهيم در آن مکان مخصوص ، به عبادت خداى سبحان مى ايستاده است .
استخدام دو جانبه يک کلام ، از عجايب لطايف قرآن کريم است
ممکن هم هست که بگوئيم تقدير کلام «هى مقام ابراهيم و الامن و الحج » بوده است آنگاه دو جمله «و من دخله » و «و لله على الناس » که دو جمله انشائى است به جاى دو جمله خبرى قرار گرفته اند. و اين خود از اعجوبه هاى اسلوب قرآن است که کلامى را که به منظور غرضى آورده ، در غرض ديگر نيز استخدام مى کند، و اين را به جاى آن مى آورد تا شنونده از شنيدن اين ، به آن غرض هم منتقل بشود. و گوينده با کوتاهترين کلام دو جور استفاده کرده باشد، و هر دو جهت را حفظ نموده باشد نظير مواردى که گوينده مى خواهد از کسى خبرى را بدهد، عين کلام او را بياورد. مثل اين آيه که مى فرمايد: «کل امن باللّه و ملائکته و کتبه و رسله ، لا نفرق بين احد من رسله » و يا اين آيه که مى فرمايد: «الم تر الى الذى حاج ابراهيم فى ربه آن ...» و آيه : «او کالذى مر على قريه ...» که بيان است خدامى که در اين دو آيه شده ، و علت آن در تفسير آيه دوم گذشت .
الميزان ج : ۳ ص : ۵۴۷
و نظير آيه زير که مى فرمايد: «يوم لا ينفع مال و لا بنون الا من اتى اللّه بقلب سليم » و باز نظير آيه «ولکن البر من امن باللّه ...» که به جاى کلمه «بّر» در دومى ، و به جاى کلمه «قلب سليم » در اولى صاحب آن دو را آورده است و نظير آيه «مثل الذين کفروا کمثل الذى ينعق بما لا يسمع ...» همچنين غالب مثالهاى وارده در قرآن کريم که در آنها است خدام شده است .
توجه به آهنگ آيه که مرددّ بين انشاء و اخبار است
خواننده عزيز براى آگاهى بيشتر خوب است به تفسير يک يک آياتى که به عنوان مثال آورديم ، مراجعه نموده وجه استخدام در هر آيه را از نظر بگذراند و بنابراين ، آهنگ اين آيه که مى فرمايد: «فيه آيات بينات مقام ابراهيم ... عن العالمين » در تردد بين انشاء و اخبار آهنگ مانند آيه زير است که مى فرمايد: «و اذکر عبدنا ايوب اذ نادى ربه انى مسنى الشيطان بنصب و عذاب ارکض برجلک هذا مغتسل بارد و شراب و وهبنا له اهله و مثلهم معهم رحمه منا و ذکرى لاولى الالباب و خذ بيدک ضغثا فاضرب به و لا تحنث انا وجدناه صابرا نعم العبد انه اواب ».
ملاحظه فرموديد که اين آيه مانند آيه مورد بحث ، مطالب را به صورت جمله هاى خبرى و انشائى بيان مى کند. بدون اينکه بين اين دو قسم جمله فاصله اى بيندازد.
و اين بيانى که ما کرديم ، غير از بيان ديگران است که جملات دوم و سوم آيه را بدل از جمله اول گرفتند که بيان تفاوت آن گذشت . و به فرض که بخواهيم حتما آن جملات را بدل بگيريم ، بايد جمله مقام ابراهيم را بدل بگيريم از آيات بينات و آن دو جمله بعد را استينافى بدانيم ، که بردو بدل حذف شده دلالت کند، و تقدير آيه : «فيه آيات بينات مقام ابراهيم و آمن للداخل و حج للمستطيع » باشد.
الميزان ج : ۳ ص : ۵۴۸
و جاى هيچ شکى نيست که هر يک از اين امور آيت روشنى است که با وقوع خود بر خداى تعالى دلالت مى کند و مقام خداى تعالى را بياد مى آورد، چون معناى کلمه «آيت » چيزى جز علامت و راهنما به چيز ديگر، نيست . حال به هر نحو که دلالت بکند، چه به وجود خودش و چه به آثارش ، و کدام علامتى بهتر و روشن تر از مقام ابراهيم است که اهل دنيا را به سوى خدا جلب نموده و به عظمت مقام او راهنمائى کند؟ و کدام بنائى چون کعبه که واردين خود را در دامن امن و امان خود مى پذيرد، آيت و علامت او است ؟ و چه مناسک و مراسم و عبادتى که ميليونها نفر را در يک جا جمع نموده و همه ساله صحنه بندگى انسانها را به نمايش مى گذارد و با گذشت زمان کهنه نمى شود، بهتر از اين مناسک علامت و آيت او است ؟.
«آيت » اعم از معجزه و خارق العاده است و مقام ابراهيم و امنيت داخلين به بيت و وجوب حجالبيت بهترين آيات مى باشند
شايد بعضى خيال کنند که آيت و علامت خدا بايد چيزى خارق العاده و بر هم زننده سنت طبيعت باشد و اين صحيح نيست ، چون نه لفظ آيه و مفهومش ، آيت را منحصر در معجزه کرده ، و نه قرآن کريم اين کلمه را منحصرا در معجزه استعمال نموده ، معجزه خارق العاده يکى از مصاديق آيت است ، نه معناى آيت . به شهادت اينکه در آيه «ما ننسخ من آية او ننسها...»، آيت را در معناى وسيعى استعمال کرده که حتى بطور قطع احکام منسوخه در شريعت هاى سابق را نيز شامل مى شود.
و در آيه : «اتبنون بکل ريع آيه تعبثون » آنرا در معناى علامت استعمال کرده ، و هم چنين آياتى ديگر از قرآن کريم که در آنها کلمه «آيت » در غير مورد معجزه استعمال شده است . بنابراين اشکالى که متوجه بعضى از مفسرين است از اينجا روشن مى شود، چون او گفته : مقام ابراهيم امرى خارق العاده است و مى توان آيتش خواند. و اما امنيت خانه خدا و وجوب حج ، چون از مقوله معجزه نيست ، و در نتيجه آيت نيستند، بايد بگوئيم براى غرضى ديگر ذکر شده اند، نه براى بيان لفظ آيت .
همچنين مفسرينى ديگر اصرار ورزيده اند، بر اينکه مراد از «آيات بينات » امورى ديگر از خواص معجره آساى کعبه است (نه مقام ابراهيم بودن ، و نه امن بودن ، و نه وجوب حج آن ) - و ما از ذکر کامل اين اقوال خوددارى نموديم . اگر کسى بخواهد، مى تواند در بعضى از تفاسير مطول ، آنها را مطالعه کند -
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۴۹
وجه نادرستى اين قول هم روشن شد، براى اينکه وقتى اين سخن درست است که کلمه «آيات » تنها به معناى آيت هاى خارق العاده باشد، و همانطور که گفتيم ، هيچ دليلى بر اين معنا نيست .
جمله : «من دخل کان آمنا» درصدد بيان حکم تشريعى است نه اخبار از يک خاصيّت تکوينى پس حق مطلب اين است که جمله : «و من دخله کان آمنا» در اين زمينه است که حکمىتشريعى را بيان کند، نه يک خاصيت تکوينى را.
چيزى که هست اينکه از اين جمله - که جمله خبرى است - مى توان استفاده کرد که قبل از اسلام هم حکم امنيت اين خانه تشريع شده بود. همچنانکه چه بسا اين معنا از دعاى ابراهيم که در دو سوره «ابراهيم » و «بقره » نقل شده ، استفاده بشود، مويد اين استفاده اين است که ، قبل از بعثت هم عرب جاهليت اين حق را براى بيت محفوظ داشتند. معلوم مى شود اين رسم به زمان ابراهيم (عليه السلام ) متصل مى شده ، و از جعليات خود عرب جاهليت نبوده است .
و اما اينکه شايد بعضى احتمال دهند که مراد از آيه مورد بحث اين باشد که به عنوان خبر غيبى بفرمايد: فتنه ها و حوادث هولناک و سالب امنيت در اين خانه رخ نمى دهد و در هر جاى دنيا هر حادثه اى پيش آيد، دامنه اش بدانجا کشيده نمى شود جوابگويش جنگها و کشتارها و ناامنى هايى است که در طول تاريخ ، در اين مکان مقدس پيش آمده ، مخصوصا حوادثى که قبل از نزول اين آيه در آنجا رخ داده و آيه شريفه : «او لم يروا انا جعلنا حرما آمنا و يتخطف الناس من حولهم » بيش از اين دلالت ندارد که امنيت در اين مکان استقرار و استمرار مى يابد، از اين جهت که مردم اين مکان را مقدس و واجب الاحترام مى دانند، چون وجوب تعظيم آن در شريعت ابراهيم ثابت شده شريعت ابراهيم هم در آخر به تشريع خدا منتهى مى شود نه به تکوين او.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۰
و همچنين است حال آيه اى که دعاى ابراهيم را حکايت نموده و مى فرمايد: «رب اجعل هذا البلد آمنا» و يا مى فرمايد: «رب اجعل هذا بلدا آمنا» که از خداى تعالى درخواست مى کند، مکه را بلد امن کند، و خداى تعالى به زبان تشريع دعايش را مستجاب مى کند، و همواره دلهاى بشر را به قبول اين امنيت سوق مى دهد.
وَ للَّهِ عَلى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ استَطاعَ إِلَيْهِ سبِيلاً
کلمه «حج » بکسره حا (البته بفتحه نيز قرائت شده ) در اصل به معناى قصد بوده است . و سپس در قصد زيارت بيت اختصاص يافته ، به طريق مخصوصى که شرع آن را بيان کرده است و کلمه «سبيلا» تميزى است از جمله «استطاع » و اين آيه ، متضمن تشريع حج است ، البته نه تشريع ابتدائى و بى سابقه ، بلکه تشريع امضائى نسبت به تشريع قبلى ابراهيم (عليه السلام )، چون قبلا هم گفتيم که اين مراسم در زمان ابراهيم (عليه السلام ) تشريع شد و آيه : «و اذن فى الناس بالحج ...»، از آن تشريع خبر مى داد و از اينجا روشن مى شود که آيه : «و لله على الناس ...» هماهنگ آيه زير است که از تشريع قبلى خبر مى دهد: «و من دخله کان آمنا»، هر چند که ممکن است انشائى به نحو امضا باشد، و ليکن ظاهرتر از سياق همين است که خبر داده باشد. و اين بر خواننده مخفى نيست .
وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ عَنِ الْعَلَمِينَ
کلمه «کفر» در اينجا به معناى کفر در اصول دين نيست ، بلکه منظور کفر به فروع است نظير کفر به نماز و زکات ، يعنى ترک آن دو. پس مراد از کفر همان ترک است و کلام از قبيل به کار بردن مسبب و يا اثر در جاى سبب و يا منشا اثر است ، همچنانکه جمله : «فان اللّه غنى ...» از قبيل به کار بردن علت در جاى معلول است و تقدير کلام : «و من ترک الحج فلا يضر اللّه شيئا فان اللّه غنى عن العالمين » است . يعنى : «هرکس حج را ترک کند، ضررى به خدا نمى رساند چون خدا غنى از همه عالميان است ».
بحث روايتى (رواياتى درباره : کعبه ، دحوالاءرض ، اولين بيت مبارک بودن بيت اللّه ،حج و...)
از ابن شهرآشوب ، از امير المؤ منين (عليه السلام ) روايت شده که در معناى آيه «ان اول بيت وضع للناس ...» به مردى که پرسيد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۱
آيا راستى کعبه اولين بيت است ؟ فرمود: «نه ، قبل از کعبه خانه هايى ديگر نيز بوده ، ليکن کعبه اولين خانه مبارکى است که براى مردم بنا نهاده شد. خانه اى که در آن هدايت و رحمت و برکت است و اولين کسى که آن را بنا نهاد ابراهيم بود، و بعد از او قومى از عرب جرهم آن را بنا کردند، و باز گذشت روزگار آن را ويران کرد، عمالقه براى بار سوم بنايش کردند، و براى نوبت چهارم ، قريش آن را تجديد بنا نمودند».
و در الدرالمنثور است که ابن منذر، و ابن ابى حاتم از طريق شعبى از على بن ابى طالب (عليه السلام ) روايت آورده که در معناى آيه : «ان اول بيت وضع للناس للذى ببکة ...» فرمود: «معنايش اين نيست که قبل از کعبه هيچ خانه اى نبوده ، بلکه منظور اين است که کعبه اولين خانه براى عبادت خدا بود».
مؤ لف قدس سره : نظير اين روايت را ابن جرير هم از مطر روايت کرده ، و روايات در اين معانى بسيار است .
و در علل از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: «کلمه ((بکه » قطعه زمينى است که کعبه در آن واقع شده و کلمه «مکه » به معناى شهر مکه است )).
و باز در همان کتاب است که آن حضرت فرمود: «اگر مکه را بکه گفتند، براى اين است که مردم در اين محل بک مى کنند» (يعنى ازدحام مى نمايند).
و در همان کتاب ، از امام باقر (عليه السلام ) روايت شده ، که فرمود: «اگر مکه را بکه خواندند، براى اين بود که در آن زن و مرد مخلوط و درهمند، مى بينى زنى پيش رويت و زنى ديگر طرف راستت ، و زنى طرف چپت مشغول نمازند و تو شانه به شانه زنى نماز مى خوانى و هيچ عيبى هم ندارد، در حاليکه اين کار در ساير نقاط کراهت دارد».
و باز در همان کتاب است که امام باقر (عليه السلام ) فرمود: خداى تعالى وقتى مى خواست زمين را خلق کند، بادها را فرمان داد تا به شکم آب بزنند، و آب را به موج در آورند آبها در اثر طوفان کف کرده ، همه کفها يک جا جمع شد، که همان محل فعلى کعبه است ، آنگاه آن را به صورت کوهى از کف ، در آورده ، زمين را از زير (دامنه ) آن کوه بگسترانيد. و آيه شريفه : «ان اول بيت وضع للناس للذى ببکه مبارکا...» سخن از همين مطلب دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۲
پس اولين بقعه اى که خدا از زمين خلق کرد، کعبه بود. و ساير نقاط از ناحيه کعبه گسترده و کشيده شد.
مؤ لف قدس سره : اخبار در مساءله «دحوالارض » و کشيده شدن آن از زير کعبه بسيار زياد است . و اين اخبار نه مخالفتى با کتاب خدا دارد و نه برهانى عقلى آن را رد مى کند. تنها حرفى که هست اين است که طبيعى دانان قديم معتقد بودند به اينکه ، زمين عنصرى است بسيط، و قديم ، و اين نظريه با روايات مذکور که آن را حادث و پديد آمده از کف آب مى داند، نمى سازد. ليکن بطلان اعتقاد آنان روشن شده و احتياجى به بيان ندارد.
اين است آن تفسيرى که در روايات براى آيه : «ان اول بيت ...» وارد شده ، و در آن کلمه بيت به بقعه اى از زمين تفسير شده ، هر چند که دو روايت اول با ظاهر آيه بهتر مى سازد.
و در کافى و تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) در تفسير جمله : «فيه آيات بينات » آمده که شخصى از امام صادق (عليه السلام ) پرسيد: اين آيات بينات چيست ؟ فرمود: يکى مقام ابراهيم است که ابراهيم بر بالاى آن ايستاد و جاى پايش در سنگ نشست ، و ديگر حجر الاسود، و سوم منزل اسماعيل است .
مؤ لف قدس سره : و در اين معنا رواياتى ديگر نيز هست و بعيد نيست که ذکر اين امور از باب شمردن آيات بينات باشد. هر چند که نام آنها در آيه نيامده است .
دو روايت در زمينه توسعه مسجدالحرام در زمان بنى عباس
و در تفسير عياشى از عبدالصمد روايت آورده که گفت : ابو جعفر (منصور دوانقى ) از اهل مکه خواست تا خانه هاى اطراف مسجد را از ايشان بخرد و به وسعت مسجد بيفزايد اهل مکه نپذيرفتند، و او هر چه تشويقشان کرد موفق به جلب رضايت آنان نشد.
ناگزير نزد امام صادق (عليه السلام ) آمد و گفت : من از اينها خواست م تا خانه هايشان را بفروشند و بخرم خراب کنم تا مسجد را توسعه دهم ، قبول نکردند و من از اين جهت سخت اندوهناکم ، امام صادق (عليه السلام ) فرمود: هيچ جاى غصه نيست براى اينکه منطق تو و دليلت عليه آنان روشن است . منصور پرسيد: چه منطقى عليه آنان دارم ؟ فرمود: کتاب خداى تعالى . منصور پرسيد: اين حجت در کجاى کتاب خدا است ؟ فرمود: آيه شريفه : «ان اول بيت وضع للناس للذى ببکة ...» براى اينکه خداى تعالى در اين آيه به تو خبر داده از اينکه اولين بيتى که براى مردم بنا نهاده شده ، آن بيتى است که در بکه است .
الميزان ج : ۳ ص : ۵۵۳
و قهرا معنايش اين مى شود که قبل از بناى کعبه خانه اى در آنجا نبوده ، و زمينهاى اطراف خانه ، حريم خانه بوده ، و مردم در حريم خانه خدا، خانه ساخته اند. بله اگر مردم قبل از بناى کعبه ، خانه هاى خود را ساخته بودند، مى توانستند از حريم خانه خود دفاع کنند. (توجه داشته باشيد که اين بيان ، ترجمه عين الفاظ روايت نيست ، بلکه مفاد آن است ).
ابو جعفر وقتى اين را شنيد، با اهل مکه در ميان گذاشت . و دليل خود را ارائه داد آنها هم قانع شده و گفتند: هر جور دوست دارى عمل کن .
و در همان کتاب از حسن بن على بن نعمان روايت آورده که گفت : وقتى مهدى (عباسى ) بناى مسجدالحرام را توسعه داد، براى مربع کردن آن احتياج به خانه اى پيدا کرد که در کنج مربع واقع شده بود، از صاحبان خانه خواست تا خانه خود را در اختيارش بگذارند ولى آنان زير بار نرفتند. مهدى از فقها پرسيد که چه بايد بکند؟ همه گفتند خانه غصبى را نبايد داخل مسجد و جزء آن کرد. على بن يقطين به وى گفت : اى امير المؤ منين ، من به موسى بن جعفر (عليه السلام ) مى نويسم ، آنگاه مساءله تو را جواب مى دهم على نامه اى به والى مدينه نوشت ، که از موسى بن جعفر (عليه السلام ) بپرس ، خانه اى در کنج مسجد الحرام قرار گرفته ، مى خواهيم جزء مسجدش کنيم ، صاحبش رضايت نمى دهد. علاج اين کار چيست ؟ والى نزد امام رفت و مساءله را پرسيد، ابوالحسن (عليه السلام ) پرسيد: آيا جواب لازم است و يا خيلى لزوم ندارد؟ والى گفت : هيچ چاره اى نيست جز اينکه جواب بدهيد. فرمود: بنويس ، بسم اللّه الرحمن الرحيم ، اگر کعبه بعد از بناى شهر مکه در مکه پديد آمده مردم مکه به حريم خود سزاوارترند. (و کعبه نمى تواند جاى مردم را بگيرد)، و اگر چنانچه اول کعبه ساخته شد و مردم پس از ساخته شدنش ميهمان کعبه شدند، و اطرافش خانه ساختند، و کعبه به حريم خود سزاوارتر است .
همينکه نامه به دست مهدى رسيد، آن را بوسيد و دستور داد خانه آن شخص را خراب کنند، اهل خانه به شکايت نزد ابى الحسن (عليه السلام ) آمدند. که نامه اى به مهدى بنويسد، اقلا پول خانه را بدهند. امام (عليه السلام ) به مهدى نوشت : چيزى به ايشان بده و رضايتشان را بدست آر. او نيز چنين کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۴
مؤ لف قدس سره : و اين دو روايت مشتملند بر استدلالى لطيف و نيز بر مى آيد آغازگر در توسعه مسجد الحرام منصور دوانيقى بوده و بعد از او مهدى تکميلش کرده .
رواياتى از معصومين در وجوب حج
و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده در تفسير آيه : «و للّه على النّاس حج البيت ...» فرموده حج و عمره هر دو است چون هر دو واجب است .
مؤ لف قدس سره : اين روايت را عياشى هم در تفسير خود آورده و در آن حج را به معناى لغويش ، يعنى «قصد» تفسير کرده است .
و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که جمله «و من کفر» را به «و من ترک » (کسى که حج را ترک کند) تفسير کرده است .
مؤ لف قدس سره : اين روايت را شيخ نيز در تهذيب آورده ، و خواننده گرامى خود مى داند که کفر هم مانند ايمان داراى مراتبى است . و منظور از کفر در اين آيه ، کفر به فروع دين است .
و در کافى از على بن جعفر، از برادرش موسى بن جعفر روايت کرده که در حديثى راوى گفت : از آن جناب پرسيدم : پس اگر کسى از ما مسلمانان حج نکند کافر مى شود؟ فرمود: نه ، و ليکن اگر کسى بگويد: مراسم حج اينطور نيست کافر شده است .
مؤ لف قدس سره : روايات در اين معانى بسيار است . و «کفر» در روايت بالا به معناى «رد»، تفسير شده ، آيه هم با آن سازگارى ندارد. پس کفر در روايت به معناى لغويش يعنى پوشاندن حق . و اين کلمه بر حسب موارد، مصاديقى برايش معين مى شود.
بحث تاريخى (پيرامون بناى کعبه و چند بار تجديد بناى آن )
اين معنا، متواتر و قطعى است که ، بانى کعبه ابراهيم خليل بوده و ساکنان اطراف کعبه بعد از بناى آن ، تنها فرزندش اسماعيل و قومى از قبائل يمن بنام جرهم بوده اند. و کعبه تقريبا ساختمانى به صورت مربع بنا شده که هر ضلع آن به سمت يکى از جهات چهارگانه : شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب بوده و بدين جهت اينطور بنا شده که بادها هر قدر هم که شديد باشد، با رسيدن به آن شکسته شود و نتواند آن را خراب کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۵
و اين بناى ابراهيم (عليه السلام ) همچنان پاى بر جا بود تا آنکه يکبار عمالقه آن را تجديد بنا کردند. و يکبار ديگر قوم جرهم (و يا اول جرهم بعد عمالقه ، همچنان که در روايت وارده از اميرالمؤ منين اينطور آمده بود).
و آنگاه ، وقتى زمام امر کعبه به دست قصى بن کلاب ، يکى از اجداد رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) افتاد (يعنى قرن دوم قبل از هجرت ) قصى آن را خراب کرد و از نو با است حکامى بيشتر بنا نمود و با چوب دوم (درختى شبيه به نخل ) و کنده هاى نخل آن را پوشانيد، و در کنار آن بنائى ديگر نهاد به نام دارالندوه ، که در حقيقت مرکز حکومت و شوراى با اصحابش بود. آنگاه جهات کعبه را بين طوائف قريش تقسيم نموده که هر طايفه اى خانه هاى خود را بر لبه مطاف پيرامون کعبه بنا کردند و در خانه هاى خود را بطرف مطاف باز کردند.
بعضى گفته اند: پنج سال قبل از بعثت نيز يکبار ديگر کعبه به وسيله سيل منهدم شد، و طوائف قريش عمل ساختمان آن را در بين خود تقسيم کردند، و بنائى که آن را مى ساخت مردى رومى بنام «ياقوم » بود و نجارى مصرى او را کمک مى کرد، و چون رسيدند به محلى که بايد حجر لاسود را کار بگذارند، در بين خود نزاع کردند، که اين شرافت نصيب کداميک از طوائف باشد؟ در آخر همگى بر آن توافق کردند که محمد (صلى اللّه عليه و آله ) را که در آن روز سى و پنج ساله بود بين خود حکم قرار دهند، چون به وفور عقل و سداد راءى او آگاهى داشتند. آن جناب دستور داد تا ردائى بياورند و حجر الاسود را در آن نهاده و به قبائل دستور داد تا اطراف آن را گرفته و بلند کنند، و حجر را در محل نصب يعنى رکن شرقى بالا بياورند. آنگاه خودش سنگ را برداشت و در جايى که مى بايست باشد، قرار داد.
و چون خرج بنائى آنان را به ستوه آورده بود، بلندى آن را به همين مقدار که فعلا هست گرفتند. و يک مقدار از زمين زير بناى قبلى از طرف حجر اسماعيل خارج ماند و جزء حجر شد، چون بنا را کوچک تر از آنچه بود ساختند و اين بنا همچنان بر جاى بود تا زمانى که عبداللّه زبير در عهد يزيد بن معاويه (عليهما اللعنه و العذاب ) مسلط بر حجاز شد و يزيد سردارى بنام حصين به سرکوبيش فرستاد، و در اثر جنگ و سنگهاى بزرگى که لشکر يزيد با منجنيق بطرف شهر مکه پرتاب مى کردند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۵۶
کعبه خراب شد و آتش هائيکه باز با منجنيق به سوى شهر مى ريختند، پرده کعبه و قسمتى از چوبهايش را بسوزانيد، بعد از آنکه با مردن يزيد جنگ تمام شد، عبداللّه بن زبير به فکر افتاد، کعبه را خراب نموده بناى آن را تجديد کند، دستور داد گچى ممتاز از يمن آوردند، و آن را با گچ بنا نمود و حجر اسماعيل را جزء خانه کرد، و در کعبه را که قبلا در بلندى قرار داشت ، تا روى زمين پائين آورد. و در برابر در قديمى ، درى ديگر کار گذاشت . تا مردم از يک در درآيند و از در ديگر خارج شوند و ارتفاع بيت را بيست و هفت ذراع (تقريبا سيزده متر و نيم ) قرار داد و چون از بنايش فارغ شد، داخل و خارج آن را با مشک و عبير معطر کرد، و آن را با جامه اى از ابريشم پوشانيد، و در هفدهم رجب سال ۶۴ هجرى از اين کار فارغ گرديد.
و بعد از آنکه عبدالملک مروان متولى امر خلافت شد، حجاج بن يوسف به فرمانده لشکرش دستور داد تا به جنگ عبداللّه بن زبير برود که لشکر حجاج بر عبداللّه غلبه کرد و او را شکست داده و در آخر کشت و خود داخل بيت شد و عبدالملک را بدانچه ابن زبير کرده بود خبر داد. عبدالملک دستور داد، خانه اى را که عبداللّه ساخته بود خراب نموده به شکل قبلى اش برگرداند. حجاج ديوار کعبه را از طرف شمال شش ذراع و يک وجب خراب نموده و به اساس قريش رسيد و بناى خود را از اين سمت بر آن اساس نهاد، و باب شرقى کعبه را که ابن زبير پائين آورده بود در همان جاى قبليش (تقريبا يک متر و نيم يا دو متر بلندتر از کف ) قرار داد و باب غربى را که عبد اللّه اضافه کرده بود مسدود کرد آنگاه زمين کعبه را با سنگهائى که زياد آمده بود فرش کرد.
وضع کعبه بدين منوال باقى بود، تا آنکه سلطان سليمان عثمانى در سال نهصد و شصت روى کار آمد، سقف کعبه را تغيير داد. و چون در سال هزار و صد و بيست و يک هجرى احمد عثمانى متولى امر خلافت گرديد، مرمت هايى در کعبه انجام داد، و چون سيل عظيم سال هزار و سى و نه بعضى از ديوارهاى سمت شمال و شرق و غرب آنرا خراب کرده بود، سلطان مراد چهارم ، يکى از پادشاهان آل عثمان دستور داد آنرا ترميم کردند و کعبه ديگر دستکارى نشد تا امروز که سال هزار و سيصد و هفتاد و پنج هجرى قمرى و يا سال هزار و سيصد و سى و پنج هجرى شمسى است .
رده:تفسیر المیزان