المیزان جلد۶ بخش۱۱
اينها همه مسلم است ، و کسى را در آن ترديد نيست ، قرآن کريم هم در آيات چندى به آن اشاره کرده ، از آن جمله مى فرمايد: «هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون انما يتذکر اولوا الالباب » و نيز مى فرمايد: «فاعرض عن من تولى عن ذکرنا و لم يرد الا الحيوه الدنيا ذلک مبلغهم من العلم » و نيز مى فرمايد. «فما لهولاء القوم لا يکادون يفقهون حديثا» و نيز در ذيل آيه ۷۵ همين سوره که از آيات مورد بحث است مى فرمايد: «انظر کيف نبين لهم الايات ثم انظر انى يوفکون ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۲۷
و اين اختلاف درک ها و تفکرات در طرز تلقى و تفسير يکتائى خدا از همه روشن تر ديده مى شود، چه در آنجاست که اختلاف و نوسان وسيع و عجيبى که افراد بشر در آنجاست که اختلاف و درک و تعقل و کيفيت تفسير و بيان مساءله وجود خداى تعالى دارند بخوبى بچشم مى خورد، با اينکه همه شان در اصل وجود خدا متفقند، چون داراى فطرت انسانى اند، و اين مساءله هم از الهامات مرموز و اشارات دقيق فطرت سرچشمه مى گيرد، و لذا مى بينيم که وجود اين فطرت از يک طرف ، و برنخوردن به دين صحيح از طرف ديگر عده اى از افراد انسان را بر آن داشته که براى اسکات و قانع ساختن فطرت خود بت هائى از چوب و سنگ و حتى از کشک و يا گلى که با بول گوسفند درست کرده ، آنها را شريک خدا بدانند و بپرستند، همانطورى که خدا را مى پرستند، و از آنها حاجت بخواهند همانطورى که از خدا مى خواهند، و در برابر آنها به خاک بيفتند همانطورى که در برابر خدا مى افتند، حتى به اين هم اکتفا نکرده کار را به جائى برسانند که در همان عالم خيال بت ها را با خدا در انداخته و سرانجام بت ها را بر خدا غلبه داده و در نتيجه براى هميشه روى به بتخانه نهاده و خدا را فراموش کنند، و بت ها را بر خود و حوايج خود امارت و سرورى داده و خدا را معزول و از کار خدائى منفصل کنند، در حقيقت منتها درجه اى که اين عده توانسته اند درباره هستى خداوند فکر کنند اين است که براى او وجودى قائل شوند نظير وجودى که براى آلهه خود قائلند، آلهه اى که خود بدست خود يا بدست امثال خود آنرا ساخته و پرداخته اند، و لذا مى بينيم که خدا را مانند يک يک بت ها به وحدت عدديه اى که در واحد است و از آن اعداد ترکيب مى شود توصيف کرده اند.
قرآن هم در آيه زير همين توصيف غلط آنها را حکايت کرده و مى فرمايد: «و عجبوا ان جائهم منذر منهم و قال الکافرون هذا ساحر کذاب . اجعل الالهه الها واحدا ان هذا لشى ء عجاب » چه از اين طرز گفتارشان معلوم مى شو د که دعوت قرآن را به توحيد، دعوت به وحدت عددى تلقى کرده اند، همان وحدتى که در مقابل کثرت است ، و گمان کرده اند اگر قرآن مى فرمايد: «و الهکم اله واحد لا اله الا هو» و يا مى فرمايد: «هو الحى لا اله الا هو فادعوه مخلصين له الدين » و يا آيات ديگرى که دعوتشان به اين است که خدايان برون از حدتان را روى به درگاه دور انداخته خداى يگانه آريد، و يا اگر مى فرمايد: «و الهنا و الهکم واحد» معبود ما و معبود شما يکيست و بت پرستان را دعوت مى کند به اينکه تفرقه در عبادت و اينکه هر قبيله و طايفه اى خدائى مخصوص بخود تهيه کرده و در برابر خدايان ديگران خضوع نکند، را کنار گذاشته همه متفقا يکى را بپرستند معنايش اين است که اين آلهه زياد را کنار گذاشته و اله واحد را که وحدتش نظير وحدت يک يک بت ها است بپرستيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۲۸
قرآن کريم وحدت عدديه را از پروردگار جل وعلا نفى مى کند
قرآن در تعاليم عاليه خود وحدت عدديه را از پرورد گار (جل ذکره ) نفى مى کند، و جهتش اين است که لازمه وحدت عدديه محدوديت و مقدوريت است ، و واحدى که وحدتش عددى است جز به اينکه محدود به حدود مکانى و زمانى و هزاران حدود ديگر باشد و جز به اينکه مقدور و محاط ما واقع شود تشخيص داده نمى شود، و قرآن خداى تعالى را منزه از اين مى داند که محاط و مقدور چيزى واقع شود، و کسى بر او احاطه و تسلط بيابد، مثالى که بتواند قدرى مطلب را به ذهن خواننده نزديک کند اينست که : اگر شما از آب حوض منزل خود که آب واحدى است دويست ظرف را پر کرده و به اين وسيله آبى را که تاکنون تماميش يک واحد بود بصورت دويست واحدش در آوريد، در اين صورت خواهيد ديد که آب هر يک از ظرفها به تنهائى واحد و جدا از آبهاى ديگر است . و اگر کسى از شما سؤ ال کند اين ظرف معين و حدتش را از کجا آورد؟ و چطور شد که از آبى که همه آن يک واحد بود دويست واحد پيدا شد؟! در جواب خواهيد گفت : جهت اين کثرت اين است که هر يک از ظرفها را که انگشت بگذاريد مى بينيد آب ساير ظرفها در آن نيست ، و همين نبودن آبهاى صدونودونه ظرف ديگر در اين ظرف حد اين ظرفست و همچنين يک انسان از اين جهت يکى است که خصوصيات ساير انسانها را فاقد است ، همچنين نداشتن و نبودن ها عبارتست از حدى که اگر نبود ممکن نبود انسان را که هم صادق بر اين فرد و هم بر سايرافراد است متصف به وحدت و کثرت نمود.
پس از اين مثال بخوبى روشن شد که تنها و تنها محدوديت يک وجود به هزاران هزار امر عدمى باعث شده است که واحد عددى واحد شود، و اگر به جهتى آن وحدت از ميان رفته و صفت و کيفيت اجتماع عارض شود از ترکيب همان واحد کثرت عددى بوجود آيد. و چون خداى متعال بنابر تعليم عالى قرآن منزه از مقهوريت است بلکه قاهرى است که هيچگاه مقهور نمى شود از اين جهت نه وحدت عددى و نه کثرت عددى در حق او تصور ندارد و لذا در قرآن مى فرمايد: «هو الواحد القهار» و نيز مى فرمايد: «ء ارباب متفرقون خيرا ام الله الواحد القهار ما تعبدون من دونه الا اسماء سميتموها انتم و آباوکم » و مى فرمايد: «و ما من اله الا الله الواحد القهار» و مى فرمايد: «لو اراد الله ان يتخذ ولدا لاصطفى مما يخلق ما يشاء سبحانه هو الله الواحد القهار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۲۹
و سياق اين آيات همانطورى که مى بينيد تنها وحدت فردى را از بارى تعالى نفى نمى کند، بلکه ساحت مقدس او را منزه از همه انحا وحدت مى داند، چه وحدت فردى که در قبال کثرت فردى است (مانند وحدت يک فرد از انسان که اگر فرد ديگرى به آن اضافه شود نفر دوم انسان به دست مى آيد) و چه وحدت نوعى و جنسى يا هر وحدت کلى ديگرى که در قبال کثرتى است از جنس خود، (مانند وحدتى که نوع انسان که يکى از هزاران هزار نوع حيوانى است ، مانند گاو و گوسفند و اسب و امثال آن ، در قبال کثرت انواع ) چون تمامى اين انحاء وحدت در مقهوريت و جبر به داشتن حدى که فرد را از ساير افراد نوع ، يا نوع را از ساير انواع جنس جدا و متمايز کند مشترکند، و چون بنا بر تعليمات قرآن هيچ چيز خداى تعالى را به هيچ وجه نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال نمى تواند مقهور و مغلوب و محدود در حدى کند از اين جهت وحدت او عددى نيست .
آرى ، از نظر قرآن او قاهرى است فوق هر چيز، و در هيچ شانى از شوون خود محدود نمى شود، وجودى است که هيچ امرى از امور عدمى (که عبارت اخرى حد است ) در او راه ندارد، و حقى است که مشوب به هيچ باطلى (که يکى از آنها محدوديت است ) نمى گردد، زنده ايست که مرگ ندارد، دانائى است که جهل در ساحتش راه ندارد، قادرى است که هيچ عجزى بر او چيره نمى شود، مالکى است که کسى از او چيزى را مالک نيست ، عزيزى است که ذلت برايش نيست و ملکى است که کسى را بر او تسلطى نيست .
چون خداى تعالى مالک تمامى کمالات و اصيل در هر کمالى است ، اتصاف او به وحدت وکثرت عدديه محال است
و کوتاه سخن يکى از تعليمات عاليه قرآن همين است که براى پروردگار از هر کمال خالص آن را قائل است ، و ساحت مقدسش را از هر نقصى مبرا مى داند، و اين حقيقتى است که شايد هر کسى نتواند به درک آن نائل شود، و لذا براى اينکه شما خواننده عزيز بيشتر به اين حقيقت قرآنى آشنا شويد ناگزيرم توصيه کنم که در ذهن خود دو چيز را فرض کنى که يکى از آن دو متناهى و محدود و ديگرى از همه جهات و به تمام معنا نامتناهى و بى پايان باشد، بعد از فرض آن دو اگر به دقت تامل کنى خواهى ديد که نامتناهى به سراسر وجود متناهى محيط است ، بطورى که به هيچ نحو از انحائى که بتوان فرض کرد متناهى نمى تواند غير متناهى را از حد کمالش دفع کند، بلکه خواهى ديد که غير متناهى بر متناهى سيطره و غلبه اى دارد که هيچ چيز از کمالات او را فاقد نيست ، و نيز خواهى ديد که غير متناهى قائم به نفس خود و شهيد و محيط بر نفس خويش است ، آنگاه با در نظر گرفتن اين مثال قدرى معناى دو آيه زير بيشتر و بهتر مفهوم مى شود: «اولم يکف بربک انه على کل شى ء شهيد. الا انهم فى مريه من لقاء ربهم الا انه بکل شى ء محيط» و مى توان گفت تنها اين دو آيه نيستند، بلکه عموم آياتى که اوصاف خدا را بيان مى کنند و صراحت در حصر و يا ظهور در آن دارند دلالت بر اين معنا مى کنند، مانند آيات زير: «الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى »، «و يعلمون ان الله هو الحق المبين »، «هو الحى لا اله الا هو»، «و هو العليم القدير»، «ان القوه لله جميعا»، «له الملک و له الحمد»، «ان العزه لله جميعا»، «الحق من ربک » و «انتم الفقراء الى الله و الله هو الغنى ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۱
آيات ديگرى غير اينها که همه همين طور که مى بينيد به بانگ بلند خداى تعالى را در هر کمالى که بتوان فرض کرد اصيل دانسته . و حضرتش را مالک تمامى کمالات مى داند، و چنين اعلام مى دارد که براى غير خدا به اندازه خردلى از کمالات وجود ندارد، مگر اينکه خدايش ارزانى بدارد که باز ملک خداست ، و در نزد او عاريت است ، چون عطيه و تمليک خدا با تمليکات ما آفريدگان فرق دارد، ما اگر چيزى به کسى تمليک کنيم از ملک خود بيرون کرده و ديگر مالک آن نيستيم ، و ليکن خداى سبحان اين چنين نيست زيرا که آفريدگان خدا، خود و آنچه در دست دارند همه ملک خدايند.
بنابراين هر موجودى را فرض کنيم که در آن کمالى باشد و بخواهيم فرضا او را ثانى خدا و انباز او بدانيم برگشت خود او و کمالش بسوى خداوند است ، با اين تفاوت که همان کمال ، مادامى است که در موجود فرضى ما وجود دارد و مشوب و آميخته با هزاران نواقص است ، و ليکن همين کمال خالصش نزد خدا است ، آرى خداى تعالى حقى است که هر چيزى را مالک است ، و غير خدا باطلى است که از خود چيزى ندارد، کما اينکه در قرآن مى فرمايد: «لا يملکون لانفسهم ضرا و لا نفعا و لا يملکون موتا و لا حيوه و لا نشورا» و همين معنا است که وحدت عددى را از خداى تعالى نفى مى کند، زيرا اگر وحدتش وحدت عددى بود وجودش محدود و ذاتش از احاطه به ساير موجودات بر کنار بود، و آنگاه صحيح بود که عقل ثانى و انبازى برايش فرض کند، حالا چه در خارج باشد و چه نباشد، و نيز از ناحيه ذاتش مانعى نبود از اينکه عقل او را متصف به کثرت کند، و اگر مانعى مى داشت از ناحيه خارج و مرحله وقوع بود، مانند همه چيرهائى که ممکن است باشد، ليکن فعلا نيست ، و حال آنکه خداى تعالى اينطور نيست ، و فرض ثانى و انباز براى خدا فرضى است غير ممکن ، نه اينکه ممکن باشد و ليکن فعلا وقوع نداشته باشد، بنابر آنچه گفته شد، خداى تعالى به اين معنا واحد است که از جهت وجود طورى است که محدود به حدى نمى شود تا بتوان برون از آن حد فرد دومى برايش تصور کرد،
نفى وحدت عددى در سوره توحيد
و همين معنا و مقصود از آيات سوره توحيد است : «قل هو الله احد. الله الصمد. لم يلد و لم يولد. و لم يکن له کفوا احد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۲
توضيح اينکه کلمه ((احد» در «قل هو الله احد» طورى استعمال شده که امکان فرض بر عددى را در قبال آن دفع مى کند، زيرا وقتى گفته مى شود: احدى به سر وقت من نيامد آمدن يک نفر و دو نفر و همه ارقام بالاتر را نفى مى کند، و همچنين اگر اين کلمه در جمله مثبت بکار رود مانند: «و ان احد من المشرکين استجارک - و اگر احدى از مشرکين به تو پناه آورد» در اينجا نيز يک نفر و دو نفر و همه ارقام بالاتر از دو را شامل مى شود، و مانند کلمه «هر کس » هيچ رقمى از ارقام از شمول آن بيرون نيست .
و همچنين آيه «او جاء احد منکم من الغائط - و يا احدى از شما مستراح برود» که يک نفر و دو نفر و هيچ يک از ارقام از شمول آن بيرون نيستند، و «احد» در آيه «و ان احد من المشرکين » منسوب بود به مشرکين ، يعنى احدى از مشرکين ، و در آيه «اوجاء احد منکم » منسوب بود به کلمه «منکم » يعنى احدى از شما مسلمين ، آيه اولى همه مشرکين را در بر مى گرفت و آيه دومى همه مسلمين را، و در آيه «قل هو الله احد» چون احد در اثبات بکار رفته نه در نفى ، و چون منسوب به چيزى و يا کسى هم نشده ، از اين جهت مى رساند که هويت پروردگار متعال طورى است که فرض وجود کسى را که هويتش از جهتى شبيه هويت او باشد رفع مى کند، چه اينکه يکى باشد و چه بيشتر، پس کسى که ثانى خدا و انباز او باشد نه تنها در خارج وجود ندارد، بلکه فرض آنهم بر حسب فرض صحيح محال است .
و لذا در سوره توحيد نخست «احد» را به «صمديت » توصيف کرد، و «صمد» عبارتست از چيزى که جوف و فضاى خالى در آن نباشد، و در ثانى به اينکه نمى زايد، و در ثالث به اينکه زائيده نمى شود، و در رابع به اينکه احدى همپايه او نيست ، که همه اين اوصاف از چيرهايى هستند که هر کدام نوعى محدوديت و برکنارى را همراه دارند، و از همين جهت است که هيچ آفريده اى نمى تواند آفريدگار را آنطور که هست توصيف کند، کما اينکه در قرآن به اين معنا اشاره کرده و مى فرمايد: «سبحان الله عما يصفون الا عباد الله المخلصين ».
و نيز مى فرمايد: «و لا يحيطون به علما» سر اين مطلب اين است که صفات کماليه اى که ما خدا را به آن صفات توصيف مى کنيم اوصاف مقيد محدودى هستند، و خداى تعالى منزه است از قيد و حد، خداى تعالى کسى است که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در ثنايش آن جمله معروف را گفته است : «لا احصى ثناء عليک انت کما اثنيت على نفسک - من ثناى تو نتوانم شمرد، تو همانطورى هستى که از ناحيه خودت ستايش شدى »
وحدت خداوند سبحان در توحيدى که نصارا معتقدند و حدت عددى است که قرآن منکر آن است
و همين معناى از وحدت است که با آن تثليث نصارا دفع مى شود، گر چه آنها هم قائل به توحيد هستند، ليکن توحيدى را معتقدند که در آن وحدت ، وحدت عددى است ، و منافات ندارد که از جهت ديگر کثير باشد، نظير يک فرد از انسان که از جهت اينکه فردى است از کلى انسان واحد و از جهت اينکه علم و حيات و انسانيت و چيرهاى ديگر است کثير است ، و تعليمات قرآنى منکر چنين وحدتى است نسبت به خداوند، قرآن وحدتى را ثابت مى کند که به هيچ معنا فرض کثرت در آن ممکن نيست ، نه در ناحيه ذات و نه در ناحيه صفات ، و بنابراين ، آنچه در اين باب از ذات و صفات فرض شود قرآن همه را عين هم مى داند، يعنى صفات را عين هم و همه آنها را عين ذات مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۳
لذا مى بينيم آياتى که خداى تعالى را به وحدانيت ستوده دنبالش صفت قهاريت را ذکر کرده است ، تا بفهماند وحدتش عددى نيست ، يعنى وحدتى است که در آن بهيچ وجه مجال براى فرض ثانى و مانند نيست ، تا چه رسد به اينکه ثانى او در عالم ، خارجيت و واقعيت داشته باشد، کما اينکه در قرآن به موهوم بودن مفروضات بشرى و قهاريت خدا بر آن مفروضات اشاره کرده و مى فرمايد: «ء ارباب متفرقون خير ام الله الواحد القهار ما تعبدون من دونه الا اسماء سميتموها انتم و آباوکم » خداى را به وحدتى ستوده که قاهر است بر هر شريکى که برايش فرض کنند، خلاصه ، وحدتى اثبات مى کند که در عالم براى معبودهاى غير خدا جز اسم چيزى باقى نمى گذارد، و همه را موهوم مى سازد، و نيز مى فرمايد: «ام جعلوا لله شرکاء خلقوا کخلقه فتشابه الخلق عليهم قل الله خالق کل شى ء و هو الواحد القهار» و نيز فرموده : «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار»، چون وسعت ملک او آنقدر است که هيچ مالک ديگرى در برابرش فرض نمى شود، جز اينکه آن مفروض و آنچه در دست او است همه ملک خداى سبحان است ، و نيز فرموده : «و ما من اله الا الله الواحد القهار» و نيز فرموده : «لو اراد الله ان يتخذ ولدا لاصطفى مما يخلق ما يشاء سبحانه هو الله الواحد القهار» همانطورى که مى بينيد در اين آيات و آيات ديگرى که اسم از قهاريت خدا به ميان آمده است کلمه «قهار» بعد از ذکر «واحد» بکار رفته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۱۳۴
بحث روايتى
تفسير سخنانى از اميرالمؤمنين«ع» درباره توحيد خداى سبحان ، نفى وحدت عددى و نفى حد از ذات اقدس الهى
صدوق (عليه الرحمه ) در کتاب توحيد و کتاب خصال به سند خود از مقدام بن شريح ابن هانى از پدرش شريح نقل مى کند که گفت : در جنگ جمل عربى از ميان لشکريان برخاسته عرض کرد: يا اميرالمؤ منين ! آيا اعتقاد شما اين است که خدا يکى است ؟ اين را که گفت مردم گردن کشيدند، که اى فلان مگر نمى بينى امام در اين ايام با چه گرفتاريها مواجه است ؟! در مثل چنين ايامى که امام گرفتار جنگ است چه جاى اينگونه سوالات است ؟! حضرت فرمود: بگذاريد جواب خود را بگيرد، و نسبت به خداى خود معرفتى حاصل کند، او همان را مى خواهد که ما آنرا از دشمن خود مى خواهيم (يعنى همه رنجهاى ما براى اين است که دشمنان ما به خدا آشنا شوند)، آنگاه روى به اعرابى کرد و فرمود: اى اعرابى ! گفتن اينکه خدا واحد است بر چهار وجه است که دو وجه آن غلط و دو وجه ديگرش صحيح است ، اما آن دو وجهى که جايز نيست بر خدا اطلاق شود يکى اين است که کسى بگويد خدا واحد است ، و مقصودش از واحد واحد عددى باشد، و اين صحيح نيست زيرا چيزى که دوم برايش نيست داخل در اعداد نمى شود، و لذا مى بينيد که قرآن گويندگان «ثالث ثلثه » را کافر خوانده ، ديگر اينکه کسى بگويد: خدا يکى است و مرادش همان باشد که گوينده اى مى گويد فلانى يکى از مردم است . اين نيز باطل است . چون خدا را به خلق تشبيه کردن است ، و پروردگار ما بزرگتر از آنست که برايش شبيهى باشد.
اما آن دو نحوه وحدتى که براى خدا ثابت است يکى اين است که کسى بگويد: خدا واحد است و در اشياى عالم مانندى برايش نيست ، و اين صحيح است چون پروردگار همينطور است ، ديگر اينکه گفته شود خداى عزوجل احدى المعنا است ، يعنى نه در خارج و نه در عقل و نه در وهم قابل هيچگونه انقسامى نيست ، اين هم صحيح است چون پروردگار ما همينطور است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۵
مؤ لف : شيخ صدوق همين روايت را در کتاب ديگرش يعنى معانى الاخبار به سند ديگرى از ابى المقدام فرزند شريح بن هانى از پدرش شريح نقل کرده است .
و در نهج البلاغه است که امام در يکى از خطبه هايش مى فرمايد: اولين قدم به سوى دين کسب معرفت است ، و کمال معرفت به تصديق پروردگار و ايمان به او است ، و کمال تصديق و ايمان به خدا، توحيد او است ، و کمال توحيدش به اخلاص يعنى به اينست که سر جز به آستان او فرود نياورى ، و عبادت را جز براى او انجام ندهى ، و کمال اخلاصش زبان بستن از توصيف او است ، چون هر صفتى خود شهادت مى دهد که غير موصوفست ، کما اينکه هر موصوفى خود گواهى مى دهد که غير صفت است ، بنابراين کسى که خداى را در وصف بگنجاند او را قرين دانسته ، و کسى که خداى را قرين بداند به دوئيت او حکم کرده و هر که به دوئيت حکم کند او را تجزيه کرده ، و داراى ابعاض دانسته ، و کسى که چنين کند نسبت به او جاهل شده است ، و کسى که نسبت به خدا جاهل شد البته به او اشاره هم مى کند، و کسى که او را مورد اشاره خود قرار دهد او را تحديد کرده و کسى که او را محدود کند او را معدود و قابل شمارش کرده است ...
شرح کلماتى از خطبه اميرالمؤ منين در نهج البلاغه درباره توحيد و صفات الهى
مؤ لف : اين خطبه بديع ترين بيانى است که بهتر از آن درباره توحيد بيانى ديده نشده است ، و ما حصل قسمت اول آن اينست که برگشت کامل ترين مراحل معرفت خدا به بازدارى زبان است از توصيف او، و محصل قسمت دوم آن يعنى جمله :«فمن وصف الله سبحانه فقد قرنه ...» که متفرع بر قسمت اول است ، اين است که اثبات صفات براى خدا مستلزم اثبات وحدت عددى است براى او، و وحدت عددى ملازم است با محدوديت ، و خداى تعالى اجل از آن است که در حد بگنجد.
پس از اين دو مقدمه اين نتيجه گرفته مى شود که کمال معرفت خداى تعالى پى بردن به اين است که وحدتش مانند وحدت ساير موجودات ، وحدت عددى نيست ، و براى وحدت او معناى ديگرى است ، و مراد امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) از ايراد اين خطبه همين نتيجه است .
اما اينکه فرمود: کمال معرفت به او توصيف نکردن است ، دليلش همان جملات قبلى است که در هر جمله مرتبه اى را از ايمان بيان کرده ، نخست مى فرمايد: «اول الدين معرفته - اولين مرتبه دين شناخت خدا است » و اين خود واضح است ، چون کسى که خدا را نمى شناسد هنوز قدم در ساحت دين نگذاشته ، پس اولين قدم بسوى دين شناسائى خدا است ، آنگاه مى فرمايد: «و کمال معرفته التصديق به - و کمال معرفت خدا تصديق و ايمان به او است » اين نيز روشن است ، زيرا معرفت پروردگار از قبيل معرفت هائى است که بايد توام با عمل باشد که از طرفى ارتباط و نزديکى عارف را به معروف نشان داده و از طرف ديگر عظمت معروف را حکايت کند، نه از قبيل معرفت هائى که توام با عمل نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۶
و پر واضح است که اينگونه معرفت ها وقتى در نفس پاى گير و مستقر مى شود که به لوازم عمليش قيام شود، و گرنه معرفت در اثر ارتکاب اعمال مخالف و ناسازگار رفته رفته ضعيف شده و سرانجام بطور کلى از بين مى رود، يا لا اقل بى اثر مى ماند. کما اينکه امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) همين معنا را در يکى از کلماتش که در نهج البلاغه روايت شده است متعرض شده و مى فرمايد: علم مقرون به عمل است ، کسى که علمى آموخت مى بايد به لوازم عملى آن قيام نمايد، و گرنه رخت از دلش بر بسته (از بين مى رود).
پس علم و معرفت به هر چيز وقتى کامل مى شود که عالم و عارف نسبت به معلوم و معروف خود ايمان صادق داشته باشد، نه اينکه آنرا شوخى و بازيچه بپندارد، و علاوه بر اين ، ايمان خود را از ظاهر و باطن خود بروز دهد، و جسم و جانش در برابر معروف خاضع شود، و اين همان ايمانى است که اگر در دل بتابد آشکار و نهان آدمى را در پرتو خود اصلاح مى کند، پس صحيح است که گفته شود: کمال معرفت خدا تصديق به او است . آنگاه مى فرمايد: «و کمال التصديق به توحيده - و کمال تصديق و ايمان به خدا توحيد او است ». جهتش اين است که گر چه خضوع که همان تصديق و ايمان به خداست و با شرک و بت پرستى هم محقق مى شود، کما اينکه مشرکين و بت پرستان هم براى پروردگار خضوع داشتند، و هم براى خدايان خود، الا اينکه اين خضوع ناتمام و ناقص است ، و بديهى است که خضوع وقتى کامل مى شود که تمامى مراتب آن از غير خدا به سوى خدا معطوف گردد، چون خضوع براى معبودهاى ساختگى ، خود به معناى اعراض و روگردانى از خداست ، سپس تصديق به خدا و خضوع نسبت به مقام او وقتى کامل مى شود که از عبادت شرکاى ساختگى و دعوت آنان اعراض شود، اين است معناى جمله : «و کمال التصديق به توحيده - و کمال تصديق او يگانه دانستن او است ». آنگاه فرمود: «و کمال توحيده الاخلاص له - و کمال توحيدش ، اخلاص نسبت به او است ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۷
بايد دانست که توحيد داراى مراتبى است که بعضى فوق بعضى ديگر قرار دارند، و آدمى به مرتبه کامل آن نايل نمى شود مگر آنکه معبود يکتا را آنچنان که شايسته است يعنى بنحو انحصار بپرستد، و تنها به گفتن «الها واحدا» اکتفا نکرده و در برابر هر کس و ناکسى به خاک ذلت نيفتد و دل خوش نباشد، بلکه براستى و از روى حقيقت هر چيزى را که بهره اى از کمال و وجود دارد همه را به خدا نسبت دهد، خلقت عالم ، و روزى روزى خواران و زنده کردن و ميراندن آنان و خلاصه دادن و ندادن و همه چيز را از او بداند، و در نتيجه خضوع و تذلل را به خداى تعالى انحصار دهد، و جز براى او براى هيچکس و به هيچ وجه اظهار ذلت نکند.
بلکه اميدوار جز به رحمت او و بيمناک جز از غضب او نباشد، و طمع جز به آنچه در نزد اوست نبندد، و سر جز بر آستان او نسايد، و به عبارت ديگر هم در ناحيه علم و هم در ناحيه عمل ، خود را خالص براى خدا کند، از اين جهت است که امام فرمود: «و کمال توحيده الاخلاص له »، وقتى معرفت آدمى نسبت به خداوند به اين پايه رسيد و خداى تعالى آدمى را به چنين شرافتى مفتخر ساخت و او را تا درجه اولياء و مقربين درگاه خود بالا برد آنوقت است که با کمال بصيرت به عجز خود از معرفت حقيقى خدا پى برده و مى فهمد که نمى تواند خداى را آنطورى که لايق کبريا و عظمت اوست توصيف کند! و نيز بخوبى درک مى کند که هر معنائى که بخواهد خدا را به آن توصيف کند بطور کلى معنائى است که آنرا از مشهودات ممکن خود که همه مصنوع خدايند گرفته و با همانها خداى را توصيف کرده است .
با اينکه اين معانى عموما صورتهايى هستند ذهنى و محدود و مقيد، صورى هستند که با هم ائتلاف ندارند و يکديگر را دفع مى کنند، مثلا علم و قدرت و حيات و رزق و عزت و غنا و امثال اينها مفاهيمى هستند که هر کدام غير ديگرى است ، و واضح است که علم ، غير قدرت است ، و قدرت ، غير علم است ، هر مفهومى خودش ، خودش است ، ما وقتى مفهوم علم را مثلا بنظر آوريم ، در آن لحظه از معنى قدرت منصرفيم ، و در معناى علم ، قدرت را نمى بينيم . و همچنين وقتى معناى علم را از نظر اينکه وصفى است از اوصاف ، تصور مى کنيم ، از ذاتى که متصف است به آن غفلت داريم .
از اينجا مى فهميم که اين مفاهيم و اين معلومات و ادراکات قاصر از اينند که با آفريدگار منطبق شوند، و او را آنچنان که هست حکايت کنند، لذا کسى که به درجه اخلاص رسيده خود را محتاج و ملزم مى بيند که در توصيف خداى خود به نقص و عجز خود اعتراف کند، آنهم چه نقصى ؟! نقصى علاج ناپذير و عجزى غير قابل جبران ، و نيز خود را ناچار مى بيند راهى را که تاکنون در اين وادى پيموده به عقب بر گردد، و از هر چه که تاکنون به خدا نسبت داده استغفار کند و آن اوصاف را از او نفى نمايد، و در نتيجه خود را سرگردان در چنان حيرتى ببيند که خلاصى از آن نيست ، اين است مراد امام (عليه السلام ) از اينکه فرمود: «و کمال الاخلاص له نفى الصفات عنه لشهاده کل صفه انها غير الموصوف و شهاده کل موصوف انه غير الصفه - و کمال اخلاصش زبان بستن از توصيف او است چون هر صفتى خود شهادت مى دهد که غير موصوف است ، کما اينکه هر موصوفى گواهى مى دهد که غير صفت است .»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۳۸
و اگر کسى دقت کند خواهد فهميد که اين تفسيرى که ما از اين فقره از خطبه کرديم معنائى است که فقرات اول خطبه آنرا تاييد مى کند، چون امام (عليه السلام ) در اوايل خطبه مى فرمايد: «الذى لا يدرکه بعد الهمم و لا يناله غوص الفطن الذى ليس لصفته حد محدود و لا نعت موجود و لا وقت معدود و لا اجل ممدود» يعنى خداوندى است که بلندى همت متفکرين هر چه هم سيمرغ فکرشان اوج بگيرد به کنه ذاتش نمى رسد، و غوطه هاى غوطه وران در درياى فهم و حذاقت ، هر چه هم عميق باشد به درک آن حقيقت نايل نمى شود، خداوندى است که براى صفات جمال و کمالش غايتى معين و وصفى موجود نيست ، و براى گنجايش آن مدتى معين و يا زمانى ، و لو هر چه هم ممتد و طولانى باشد نيست .
اما اينکه امام (عليه السلام ) فرمود: «فمن وصف الله سبحانه فقد قرنه ...»، بيانى است که از راه تجزيه و تحليل اثبات وصف به نتيجه مطلوب (براى خداوند سبحان حدى و عددى نيست ) منتهى مى شود، چنانکه بيان اول از راه تجزيه و تحليل معرفت به نتيجه منتهى مى شد، به اين بيان که هر کس خدا را وصف کند او را قرين آن وصف دانسته ، چون سابقا شناختيم که وصف غير موصوف است ، و بين آن دو تغاير هست و جمع کردن همين دو چيز متغاير همان قرين کردن آنها است ، و کسى که خدا را قرين چيزى کند به دو تائى او حکم کرده ، يکى خودش و يکى وصفش ، و کسى که به دوئيت او حکم کند او را تجزيه به دو جزء کرده ، و کسى که خدا را تجزيه کند به او جهل ورزيده ، و با اشاره عقليه به سويش اشاره کرده ، و کسى که به او اشاره کند او را تحديد کرده ، چون اشاره مستلزم جدائى مشير است از مشار اليه ، تا اينکه اشاره - که خود بعدى است بين مشير و مشار اليه و لو عقلى - آن دو را به هم مرتبط سازد، از سمت مشير گرفته و در جهت مشار اليه ختم شود، «و من حده فقد عده - و کسى که خدا را تحديد کند او را بشمار در آورده است »، يعنى وحدتش را وحدت عددى دانسته ، براى اينکه لازمه انقسام و محدوديت و انعزال وجودى ، گنجيدن در عدد هست «تعالى الله عن ذلک ».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۶۸ سوره مائدهآیه ۶۹ سوره مائدهآیه ۷۰ سوره مائدهآیه ۷۱ سوره مائدهآیه ۷۲ سوره مائدهآیه ۷۳ سوره مائدهآیه ۷۴ سوره مائدهآیه ۷۵ سوره مائدهآیه ۷۶ سوره مائدهآیه ۷۷ سوره مائدهآیه ۷۸ سوره مائدهآیه ۷۹ سوره مائدهآیه ۸۰ سوره مائدهآیه ۸۱ سوره مائدهآیه ۸۲ سوره مائدهآیه ۸۳ سوره مائدهآیه ۸۴ سوره مائدهآیه ۸۵ سوره مائدهآیه ۸۶ سوره مائده