المیزان جلد۶ بخش۱۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۰
با اين حال اگر ما همين مفهوم محدود را بر خداى تعالى اطلاق کرده و سپس بمنظور رفع محدوديتش قيدى به او زده و بگوئيم : علمى نه چون ساير علوم ، درست است که مفهوم را از بعضى جهات مطلق کرده و از قيد حدودى آزادش ساخته ايم ، ليکن اين را چه کنيم که هنوز مفهوم است ، و از عالم مفهوم که عالم تصور است پا فراتر نگذاشته ، و شامل مفاهيم ديگر نمى شود؟ چون گفتيم که براى هر مفهوم ماورايى است که شامل آن نمى شود، و روشن است که هر چه هم مفهوم روى مفهوم بچينيم باز خاصيت مفهوم بودن را از بين نبرده ايم ، و همين معنا است که هر انسان عاقلى را متحير و سرگردان مى سازد که با اين قضاوت هايى که فطرت و عقل سليمش درباره خدا مى کند چگونه خداى خود را توصيف کند، و با چه زبانى دم از او بزند؟ اين تحير و سرگردانى از جمله «لا تحده الصفات » و از جمله اى که در خطبه قبلى اش بود، يعنى جمله «و کمال الاخلاص له نفى الصفات عنه » و نيز از جمله ديگر همان خطبه يعنى جمله «الذى ليس لصفته حد محدود و لا نعت موجود» بخوبى استفاده مى شود.
چون امام (عليه السلام ) در عين اينکه صفت را با گفتن کلمه «لصفته » براى خدا اثبات مى کند، در عين حال ، آن را در کلمه «نفى الصفات » يا حد آنرا در «لا تحده الصفات » نفى مى نمايد؟ با اينکه معلوم است که اثبات صفت منفک از حد نيست ، با اين حال نفى کردن حد در حقيقت نفى بعد از اثبات است ، و برگشتش به اين است که اثبات چيزى از صفات کماليه درباره خداى تعالى ، ساير صفات کماليه اش را نفى نمى کند.
پس صفات همه با هم متحدند، و همه آنها با ذات متحد است ، و برايشان حدى هم نيست . و در عين حال چيرهائى که درباره اش ثابت کرده ايم معنايش اين نيست که در ساحت مقدسش چيز ديگرى از کمالات زايد بر آنچه ما مفهوممان شده است نيست ، نه ، ممکن است چيرهايى باشد که ما نتوانيم آنها را حکايت کنيم ، و مفهومى که حاکى از آنها باشد در دست نداشته باشيم ، و داراى ادراکى که بتواند آن صفات کماليه را درک کند نباشيم - دقت کنيد -.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۱
و اگر مفاهيم در نزديک شدن به ساحت مقدسش - به معنائى که گذشت - ساقط و بى اعتبار نمى شد ممکن بود عقل همان مقدارى که از مفاهيم عامه و مبهمه در دست دارد به همان مقدار به خداى تعالى احاطه پيدا کند، و بگويد مثلا خداى تعالى ذاتى است نه چون ساير ذوات ، و داراى علمى است نه چون ساير علوم ، داراى قدرتى است نه چون قدرت ديگران ، داراى حيات است نه مانند ساير اقسام حيات ، چون با چنين توصيفى ممکن است عقل ، تمامى اوصافش را بشمارد، و به همه بطور اجمال احاطه پيدا کند، و ليکن اين احاطه ، و لو اجمالى ، آيا صحيح است ؟ و آيا احاطه اى که ممتنع است احاطه تفصيلى است . و اما اينکه آيا احاطه اجمالى ممکن است ، سؤ الى است که جوابش را مى توان از آيه «و لا يحيطون به علما» و آيه «الا انه بکل شى ء محيط» استفاده نمود، چه از اين دو آيه استفاده مى شود که هيچ چيزى و به هيچ نحوى از انحاء نه اجمالى و نه تفصيلى به او احاطه نمى يابد، و ذات مقدس او اجمال و تفصيل نمى پذيرد، تا بتوان گفت : احاطه اجمالى حکمى دارد (ممکن است ) و احاطه تفصيلى حکم ديگرى (محال است ) دقت کنيد.
خطبه ديگرى از اميرالمؤ منين (ع ) درباره توحيد الهى از کتاب احتجاج طبرسى
در احتجاج از امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) نقل مى کند که در خطبه اى فرمود: «دليله آياته ، و وجوده اثباته ، و معرفته توحيده ، و توحيده تمييره من خلقه ، و حکم التمييز بينونه صفه لا بينونه عزله ، انه رب خالق ، غير مربوب مخلوق ، ما تصور فهو بخلافه - سپس فرمود: - ليس باله من عرف بنفسه ، هو الدال بالدليل عليه و المودى بالمعرفه اليه - دليل او آيات و آثار صنع او است ، و وجود او اثبات او است ، و معرفتش توحيد اوست ، و توحيدش تميز دادن اوست از خلق او، و حکم تميز، جدايى صفت است ، نه جدايى به معناى کناره جويى ، آرى پروردگارى است آفريننده که مربوب و مخلوق کسى نيست ، به هر صورتى که تصور شود خود بر خلاف آن صورت است - آنگاه فرمود - کسى که ذاتش شناخته شود اله نيست ، اله پروردگار متعال است که بدلالت و راهنمائى خودش شناخته شده است ، چون او ادله اى را که بوجود او دلالت دارند دليل کرده ، خلاصه دلالت دليل هم از ناحيه خود اوست ، و معرفت را او طورى بوجود آورده که بتواند فى الجمله به خود او متعلق شود».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۲
مؤ لف : تامل در آنچه گذشت اين معنا را روشن مى کند که سوق خطبه فوق براى بيان اين جهت است که وحدت بارى تعالى وحدت غير عددى است ، چون به اين معنا صراحت دارد که معرفت خداى تعالى عين توحيد او است ، يعنى اثبات وجودش عين اثبات وحدت اوست ، و اگر مراد از اين وحدت ، وحدت عددى بود مسلما غير ذات بود و اثبات او نيز غير اثبات ذات بود، در نتيجه ذات به خودى خود کافى براى وحدت نبود، مگر اينکه سببى از خارج ذات تقاضاى آنرا مى داشت ، و اين بيان بليغ ترين بيان و عجيب ترين منطقى است که در باب توحيد وارد شده ، و شرح و بسط آن محتاج به مجال وسيع ترى است ، که متاسفانه طريقه بحث ما در اين کتاب اجازه تشريح بيشتر آنرا بما نمى دهد، و از جمله لطيف ترين مطالبى که در اين خطبه است اين جمله است که مى فرمايد: «وجوده اثباته » و مرادش اين است که برهان بر اثبات بارى تعالى همان وجود خارجى او است ، يعنى چيدن برهان کار ذهن است ، و او در ذهن و عقل نمى گنجد. و اما اينکه امام فرمود: «ما تصور فهو بخلافه » مقصود اين نيست که بفرمايد خداى تعالى صورت ذهنيه نيست ، چه اين حرف اختصاص به خداى تعالى ندارد، بلکه هيچ چيزى عين صورت ذهنيه خودش نيست ، بلکه مراد اين است که غير خداى تعالى صورت ذهنيش مطابق با خارج اوست ، بخلاف خداى تعالى که تصوراتى که از او در ذهن وارد مى شود هر چه باشد مخالف با خارج و واقع اوست ، و آنصورت ، صورت او نيست چون ذهن نمى تواند به او احاطه يابد، تا از او عکس بردارى کند، اين را هم نبايد از نظر دور داشت که ساحت مقدس او حتى از اين حرفى هم که زده شده (او بر خلاف هر تصورى است ) منزه است .
و نيز از جمله آن مطالب لطيف اين قول است که مى فرمايد: «ليس باله من عرف بنفسه » اين جمله در مقام بيان اين جهت است که خداى تعالى بزرگ تر از آن است که بتوان او را شناخت ، و اجل از آن است که مقهور فهم و ادراکش قرار داد، به اين بيان که هر کسى که معرفت ما به خود او تعلق بگيرد معلوم مى شود که او غير ما و غير معرفت ما است .
و از جهت اينکه جداى از ما و معرفت ما است ، معرفتما به او متعلق مى شود و چون خداى تعالى محيط به ما و معرفت ما و قيم بر اين معنا است ، پس چيزى که ما و معرفت ما را از دائره سلطنت و احاطه او بيرون برده و ما را از محاط بودن براى او نگهدارد، نيست ، تا به آن وسيله خود را از تحت احاطه او کنار کشيده و آنگاه او را متعلق معرفت و درک خود قرار دهيم ، و امام (عليه السلام ) اين معنا را با اين جمله از گفتار خود که مى فرمايد: «هو الدال بالدليل عليه و المودى بالمعرفه اليه » بيان مى کند و معنايش اين است که خداى تعالى خود دليل بر وجود خويش است حتى دليل را هم او راهنمائى کرده که چگونه دلالت کند، و اوست که معرفت انسان را چنان مى کند که بنحو مخصوصى بسوى او معطوف شود، و آدمى را به او آشنا سازد، چون اوست که بر هر چيزى احاطه و سلطنت دارد، با اين حال چگونه ممکن است کسى به ذات او راه يابد تا او را محاط خود قرار دهد، با اينکه او بر آنکس و راه يابى او محيط است ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۳
فرمايش رسول خدا (ص ) درباره معناى توحيد بروايت اميرالمؤ منين (ع )
صدوق (عليه الرحمه ) در کتاب معانى الاخبار به سند خود از عمرو بن على از على (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: رسول الله (صلى الله عليه و آله ) فرموده : معناى توحيد او اين است که معتقد باشيم که ظاهرش در باطن او و باطنش در ظاهر او است ، ظاهرش موصوفى است ناديدنى و باطنش موجودى است آشکار و غير خفى ، او در همه جا يافت مى شود، و هيچ جا نيست که لحظه اى از او خالى باشد، حاضر است اما محدود نيست ، غايب است اما مفقود نيست .
مؤ لف : کلام رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در اين مقام است که وحدت غير عددى خداى تعالى را که فرع نامحدودى اوست بيان نمايد، چه نامحدودى است که باعث مى شود ظاهر توحيد و توصيفش از باطن آن و باطنش از ظاهر آن جدا نباشد، زيرا ظاهر و باطن از جهت داشتن حد از هم جدا و متفاوتند، و وقتى حد در بين نبود اين جدايى و تفاوت از بين رفته و مختلط و متحد خواهند شد، و همچنين وقتى ظاهر موصوف درک کردنى و باطن آن راه نيافتنى و پوشيده است که اين ظاهر و باطن داراى حدى مخصوص به خود باشند، و هيچيک از حد خود تجاوز نکنند، و همچنين حاضر از اين جهت که محدود است وجودش جمع و جور و حاضر براى شخصى است که نزد او است ، و غايب از اين جهت که محدود است ، مفقود است براى شخصى ، و گرنه اگر پاى حد از ميان برداشته شود نه حضور، حاضر را به تمام وجودش براى کسى مجتمع مى سازد و نه غيبت ، غايب را از نظر او مفقود و پوشيده مى دارد.
بحثى تاريخى
(درباره اعتقاد به ودت عددى خداوند و رد آن در سخنان امام على (ع ))
بايد دانست اين مساءله که براى عالم صانعى است و اينکه اين صانع يگانه است ، از قديم ترين مسائلى است که در بين متفکرين در اينگونه مسائل داير و رايج بوده ، و فطرتشان آنان را به اين حقيقت رهنمائى نموده است ، حتى آيين بت پرستى هم که بنايش بر شرک است اگر حقيقت معنايش مورد دقت قرار گيرد معلوم خواهد شد که اين آيين هم در آغاز پيدايشش بر اساس توحيد صانع و اينکه بت ها شفيع در نزد خدايند بنا شده است ، «ما نعبدهم الا ليقربونا الى الله زلفى - ما عبادت نمى کنيم بت ها را مگر براى اينکه ما را به خدايمان قدمى نزديک کنند»، گر چه اين نيز بتدريج از مجراى اصلى خود منحرف شده و کار به جائى رسيد که بت ها را نيز مستقل و اصيل در الوهيت پنداشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۴
و اين انحراف از اينجا سرچشمه گرفت که گر چه فطرتى که آدمى را به توحيد معبود دعوت مى کند - همانطورى که بيانش با استفاده از آيات قرآن عزيز گذشت - دعوت مى کند به خدايى که هم از جهت ذات و هم از جهت صفات يگانه است به يگانگى غير محدودى در عظمت و کبريا، الا اينکه الفت و انسى که انسان در زندگيش به واحدهاى عددى دارد از يکطرف ، وابتلاآتى که مليين يعنى دينداران براى نفى تعدد خدايان و اثبات خداى واحد در برابر بت پرستان مجوس و ديگران داشتند از طرف ديگر شبهه عددى بودن وحدت خدا را در دلها جاى گير و مسجل نموده ، و در نتيجه حکمى که فطرت انسان داشت به اينکه خداوند نامحدود است تقريبا از نظرها کنار رفته و مردم از حکم فطرى خود غافل شدند. لذا مى بينيد کلماتى که از قدماى فلاسفه و اهل بحث ، مصر، يونان ، اسکندريه و فلاسفه بعدى نقل شده و در دست است بخوبى مى رساند که مقصودشان از وحدت بارى تعالى همان وحدت عددى است حتى شيخ الرئيس ابوعلى سينا در کتاب شفاى خود به اين معنا تصريح نموده است ، و کلمات غير او از حکمايى که بعد از او تا حدود سنه هزار هجرى برخاسته اند و آثارشان در دست است نيز به همين منوال است .
اما متکلمين : آنان نيز احتجاجاتشان بر توحيد طورى است که با اينکه عموما همان مطالب قرآن عزيز است مع ذلک از طرز استدلالشان بيش از وحدت عددى استفاده نمى شود، اين است آن معنائى که از کلمات دانشمندان و اهل بحث در اين مساءله بدست مى آيد.
بنابراين بيانى که قرآن عزيز راجع به معناى توحيد دارد اولين گامى است که در تعليم و بدست دادن اين حقيقت برداشته شده است ، و در حقيقت قرآن مبتکر در شناسائى اين حقققت است ، چيزى که هست کسانى که در اين قرون متمادى در صدد تفسير قرآن و بيان معارف و علوم آن بر آمده اند، چه اصحاب ، و چه تابعين و چه مفسرين بعد از آنها، عموما بحث درباره اين مطلب را مهمل گذاشته و متعرض اين بحث شريف نشده اند، اين کتب تفسير و جوامع حديث است که همه در دسترس خواننده هست ، و اطمينان داريم که خواننده محترم نخواهد توانست اثرى از اين حقيقت را در آنها پيدا کند، و نه به بيانى که اين حقيقت را شرح دهد بر خواهد خورد، و نه از طرز استدلالاتشان بويى از آن استشمام خواهد نمود.
آرى ما تاکنون به بيانى که پرده از روى اين حقيقت برداشته باشد بر نخورده ايم جز همين بيان شيوايى که تنها و تنها در کلمات امام على بن ابيطالب (عليه افضل الصلوات و السلام ) ديده مى شود، آرى تنها کلام آن جناب است که گشاينده اين در و فاش کننده اين راز نهفته است ، او است که با روشن ترين اسلوب و واضح ترين برهان آنرا تشريح و اثبات نموده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۵
از کلمات آن جناب که بگذريم ، در کلمات فلاسفه اسلام که در قرون بعد از قرن دهم مى زيسته اند نيز اين حقيقت به چشم مى خورد، الا اينکه به اعتراف خود آنان سرچشمه کلماتشان همان کلمات امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) است . اين بود سر اينکه ما در بحث روايتى خود تنها اکتفا به نقل نمونه هائى از کلمات غرا و زيباى آن جناب نموده و از نقل کلمات ديگران خود دارى کرديم ، چه اسلوبى که امام (عليه السلام ) در اين مساءله و تشريح آن از احتجاج برهانى بکار برده ، اسلوبى است که در کلمات ديگران ديده نمى شود، و به همين جهت از عنوان کردن بحثى فلسفى مستقل بمنظور بررسى و تحقيق در اطراف اين مساءله خوددارى نموده و تنها به همان بحث روايتى اکتفا کرديم ، چون براهينى که فلاسفه براى بدست دادن اين غرض چيده اند براهينى است که از همين مقدمات که در کلام امام است تشکيل يافته ، و زايد بر آن چيزى ندارد، چون همگى آنها يعنى کلمات امام (عليه السلام ) و فلاسفه همه مبنى بر صرافت وجود پروردگار، و احدى بودن آن ذات مقدس است (جلت عظمته ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۶
آيات ۸۹ - ۸۷، سوره مائده
يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تحَرِّمُوا طيِّبَتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْمُعْتَدِينَ(۸۷)
وَ کلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلَلاً طيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ(۸۸)
لا يُؤَاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فى أَيْمَنِکُمْ وَ لَکِن يُؤَاخِذُکم بِمَا عَقَّدتُّمُ الاَيْمَنَ فَکَفَّرَتُهُ إِطعَامُ عَشرَةِ مَسکِينَ مِنْ أَوْسطِ مَا تُطعِمُونَ أَهْلِيکُمْ أَوْ کِسوَتُهُمْ أَوْ تحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَّمْ يجِدْ فَصِيَامُ ثَلَثَةِ أَيَّامٍ ذَلِک کَفَّرَةُ أَيْمَنِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظوا أَيْمَنَکُمْ کَذَلِک يُبَينُ اللَّهُ لَکُمْ ءَايَتِهِ لَعَلَّکمْ تَشکُرُونَ .(۸۹)
ترجمه آيات
اى کسانى که ايمان آورده ايد! حرام نکنيد طيباتى را که خداوند بر شما حلال نموده و تجاوز نکنيد که براستى خداوند دوست نمى دارد تجاوزکاران را .(۸۷)
و بخوريد از آنچه خداوند روزيتان کرده در حالى که حلال و طيب است و بپرهيزيد از خدايى که شما به او ايمان آورده ايد .(۸۸)
خداوند شما را به قسمهاى لغو و بيهوده تان مواخذه نمى فرمايد و ليکن مواخذه مى کند از قسمهائى که با آن عهد و پيمانى بسته ايد، پس کفاره آن اطعام ده مسکين است از غذاهاى متوسطى که به اهل و عيال خود مى خورانيد يا از لباسى که به آنان مى پوشانيد يا آزاد کردن بنده اى . پس کسى که استطاعت مالى ندارد و نمى تواند اين کفارات را انجام دهد سه روز روزه بگيرد، اين است کفاره قسمهايتان زمانى که قسم خورديد، و حفظ کنيد سوگندهايتان را و آنرا مشکنيد، خداوند اين چنين بيان مى کند آيات خود را باشدکه شما شکرگزارى کنيد .(۸۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۷
بيان آيات
اين سه آيه و تعدادى از آياتى که بعد از آنها واقع شده اند، يعنى حدود صد و اندى از آيات اين سوره در مقام بيان پاره اى از احکام فرعى هستند، و اين آيات مجموعا نظير جمله معترضه ايست که در بين دو دسته از آياتى واقع شده اند که متعرض داستانهاى مسيح (عليه السلام ) و مسيحيان است . و اين آيات چون طوايف متفرقه اى هستند و درباره احکام مختلفى نازل شده اند، از اين جهت مى توان گفت هر کدام براى خود مستقل اند، و در فهمانيدن مدلول خود تمام و غير مربوط به مابقى آيات اند، بنابراين مشکل است گفته شود که همه آنها يکدفعه نازل شده اند، و يا با بقيه آيات سوره نازل شده اند، زيرا مضامين اين آيات طورى است که نمى توان بين آنها ارتباط بر قرار کرد، تا بتوان آنرا شاهد اين حرف قرار داد، و اما رواياتى که درباره شاءن نزول آنها وارد شده به زودى بعضى از آنها را که عمده آنها است در بحث روايتى آينده نقل خواهيم نمود.
در اين سه آيه نيز مطلب از همين قرار است ، يعنى بين آنها ارتباط زيادى نيست ، چون آيه سومى مستقل در معنا و آيه اولى هم از سومى اجنبى است ، گر چه از بعضى جهات خالى از نوعى مناسبت هم نيست ، و آن اين جهت است که يکى از وسايل حرام کردن طيبات سوگند است ، و از جمله مصاديق سوگند لغو، سوگنديست که بعضى طيبات را که خداوند حلالش کرده حرام نمايد، و شايد همين جهت باعث بوده که بعضى ها - بطورى که از آنها نقل شده - نزول همه اين آيات را راجع به سوگند لغو دانسته اند. اين حال آيه اولى با سومى است و اما آيه دومى ، کانه دنباله همان آيه اولى است ، کما اينکه ذيل آن يعنى جمله «و اتقوا الله الذى انتم به مؤ من ون » بلکه و همچنين صدرش به بعضى عنايات به اين معنا شهادت مى دهد، زيرا صدر آيه مشتمل بر «واو» عاطفه و امر به خوردن حلال طيبى است که آيه اولى از تحريم و اجتناب از آن نهى مى کند، و به اين توجيه مى توان اين دو آيه را از نظر معنا ملتنم و از جهت حکم متحد و سياقشان را يکى کرد.
يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تحَرِّمُوا طيِّبَتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ
راغب در مفردات گفته است : «حرام » به معناى چيزى است که از آن منع شده باشد، چه اين منع به تسخير الهى باشد، و چه به منع قهرى ، و چه به منع عقلى يا منع شرعى يا از ناحيه کسى که اطاعت امرش لازم است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۸
معناى کلمه : «حل » و مشتقات آن
و درباره معناى کلمه «حلال » هم گفته است «حل » در اصل به معناى گشودن گره است ، و به همين معنا است آيه شريفه «و احلل عقده من لسانى : بگشاى گره از زبان من » و حلول به معناى نزول است ، و گويا مناسبتش با معناى اصلى اين است که نوعا در موقع پياده شدن و نزول در منزل بارها را مى گشايند، و گره ها را باز مى کنند، آنگاه در نزولى هم که بار گشودن ندارد استعمال شده و گفته شده است : «حل حلولا واحله ». خداى عزوجل هم در قرآن فرموده : «اوتحل قريبا من دارهم - يا عذاب فرود مى آيد نزديکى خانه هايشان ». «و احلوا قومهم دار البوار - و فرود آوردند قوم خود را در خانه هلاکت » و گفته مى شود: ((اذا حل الدين وجب ادائه - وقتى قرض حلول کرد (سر رسيد) واجب است اداى آن ))، و «حله » به معناى قومى است که پياده شوند، و به همين معنا است «حى حلال » يعنى قبيله اى که نازل شدند، و «محله » به معناى مکان حلول و جاى نزول است ، و اينکه گفته مى شود: فلان چيز حلال است . استعاره است از حل عقده ، يعنى گشودن گره . و به اين معنا در کلام خداى تعالى استعمال شده است ، آنجا که مى فرمايد: «کلوا مما رزقکم الله حلالا طيبا - و بخوريد از حلال و طيب آنچه روزيتان کرده ايم » و نيز مى فرمايد: «هذا حلال و هذا حرام - اين حلال است و اين حرام ».
و ظاهرا از اين جهت «حل » را هم در مقابل «حرمت » و هم در مقابل «احرام » و هم «حرم » ذکر مى کنند، و مى گويند: «الحل و الحرمه » و «الحل و الحرام » و «الحل و الحرم » که در اين سه لفظ يعنى حرمت و احرام و حرم گرهى خيالى بنظر مى رسد، چون ممنوعيتى که همان معناى حرمت و احرام و حرم است خود در حقيقت گره و عقده ايست .
و اين ظهور از اين جهت که اين سه لفظ در مقابل حل قرار مى گيرد روشن تر مى شود، زيرا حل استعاره است براى معناى جواز و اباحه ، و اين دو لفظ يعنى حل و حرمت از حقايق عرفى است ، نه از مخترعات و اصطلاحات شرعى يا متشرعه ، و آيه مورد بحث ، مؤ منين را از تحريم حلال نهى مى کند، يعنى دستور مى دهد آنچه را که خدا برايشان حلال کرده بر خود حرام نکنند، و اين تحريم حلال يا به اين مى شود که در مقابل حليت شارع حرمتش را تشريع کنند، و يا به اين مى شود که کسى از انجام آن عمل حلال جلوگيرى نموده يا خودش از انجامش امتناع بورزد، چه همه اينها تحريم و منع و در حقيقت نزاع با خداى سبحان است در سلطنت او، و تجاوز به اوست ، و پر معلوم است که اين نزاع و تجاوز با ايمان به خدا و آيات خداسازگار نيست ، و لذا در آيه مورد بحث نهى از اين عمل را صادر کرده و فرموده : «يا ايها الذين آمنوا...» پس در حقيقت معناى آيه اين است : حرام نکنيد آنچه را که خدا برايتان حلال کرده ، با اينکه ايمان به خدا آورده ايد و خود را تسليم امر او نموده ايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۵۹
الزام و التزام به ترک آنچه خدا حلال کرده تعدى از حدود الهى و تجاوز به سلطنتتشريعى او است
و ذيل آيه بعدى هم که مى فرمايد: «و اتقوا الله الذى انتم به مؤ منون » اين معنا را که آيه هم تشريع و هم جلوگيرى و هم امتناع را شامل است تاييد مى کند، و اينکه کلمه «طيبات » را اضافه کرده است به جمله «احل الله لکم » با اينکه کلام بدون ذکر آن هم تمام بود، براى اين بود که به تتميم جهت نهى اشاره کرده باشد، و بفهماند تحريم حلال علاوه بر اينکه تجاوز از حد بندگى و معارضه با سلطنت خدا و مناقض با ايمان و تسليم است ، خروج از حکم فطرت هم هست ، زيرا فطرت ، خود هر حلالى را پاکيره و طيب مى داند، و از آنها هيچ نفرتى ندارد، کما اينکه در آيه ذيل که رسول خدا(صلى الله عليه و آله ) شريعتى را که آورده توصيف مى فرمايد و از اين معنايى که گفتيم خبر داده ، يعنى آنچه را که حلال است طيب و آنچه را که حرام است خبيث و پليد دانسته ، و فرموده است : «الذين يتبعون الرسول النبى الامى الذى يجدونه مکتوبا عندهم فى التوريه و الانجيل يامرهم بالمعروف و ينهيهم عن المنکر و يحل لهم الطيبات و يحرم عليهم الخبائث و يضع عنهم اصرهم و الاغلال التى کانت عليهم ...».
و به همين معنائى که بيان کرديم تاييد مى شود که :
اولا مراد از تحريم طيبات الزام و التزام به ترک حلالها است .
و ثانيا مراد از «حل » به قرينه مقابله با حرمت بطور عموم هر چيزى است که در قبال حرمت باشد، پس هم مباحات و هم مستحبات و هم واجبات را شامل مى شود.
و ثالثا اضافه «طيبات » به «ما احل الله » اضافه بيانيه است .
و رابعا مراد از «اعتداء» در جمله «و لا تعتدوا» همان تجاوز بر خداى سبحان است نسبت به سلطنت تشريعيش . يا اينکه مراد تعدى از حدود اوست به کناره گيرى از اطاعت و تسليم او و تحريم حلالهاى او. چنان که در ذيل آيه طلاق مى فرمايد: «تلک حدود الله فلا تعتدوها و من يتعد حدود الله فاولئک هم الظالمون » و نيز در ذيل آيه ارث مى فرمايد: «تلک حدود الله و من يطع الله و رسوله يدخله جنات تجرى من تحتها الانهار خالدين فيها و ذلک الفوز العظيم . و من يعص الله و رسوله و يتعد حدوده يدخله نارا خالدا فيها و له عذاب مهين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۶۰
و اين آيات همانطورى که ملاحظه مى کنيد اطاعت خدا و رسول را از روى استقامت و التزام به آنچه تشريع فرموده ، ممدوح دانسته ، و بر عکس خروج از مقام تسليم و رضا و التزام و انقياد را از راه تعدى و تجاوز نسبت به حدود خدا مذموم دانسته ، و مرتکبش را سزاوار عقاب معرفى نموده است ، بنابراين محصل مفاد آيه مورد بحث نهى است از تحريم محللات ، يعنى از اينکه کسى از استفاده از آنچه خدايش حلال کرده اجتناب و از نزديکى به آن امتناع ورزد، چون اين امتناع با ايمان به خدا و آيات او مناقض است ، و با اين نمى سازد که محللات چيرهائى هستند که فطرت بشر آنرا طيب مى داند، و هيچگونه پليدى در آنها نيست تا از آن جهت از آنها اجتناب شود، و اجتناب بى جهت تجاوز است ، و خداوند متجاوزين را دوست نمى دارد.
وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْمُعْتَدِينَ
گفتيم ظاهر سياق آيه اين است که مراد از «اعتدا» همان تحريم حلالى است که شرحش تا اندازه اى داده شد، پس اينکه فرمود: «و لا تعتدوا» بمنزله تاکيد است براى : «لا تحرموا...».
وجوهى که درباره مراد از اعتداء در جمله : «ولا تعتدوا ان الله لايحب المعتدين » گفتهشده است
بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از اعتدا تجاوز از حد اعتدال است در چيرهاى حلال ، و آيه نهى است هم از اينکه کسى يکباره روى به محللات نهاده و سرگرم تمتع و لذت بردن از آنها شود و هم از اينکه يکسره روى از آنها برتافته و رهبانيت و زهد و عبادت و تقرب به خدا را اختيار کند، بنابراين ، معنى آيه اين مى شود: نه چنان باشيد که آنچه را که خدا برايتان حلال کرده بر خود حرام کنيد، و نه طورى باشيد که از حد اعتدال گذرانده و در تمتع از آنها اسراف و افراط بورزيد، و به اين وسيله به جان و تن خود ضرر رسانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۶۱
عده ديگرى گفته اند مراد از اعتدا تجاوز از «محللات طيبه » است به «خبائث محرمه »، بنابراين ، برگشت معنى آيه به اين معنى مى شود که نه از محللات اجتناب کنيد و نه محرمات را مرتکب شويد، به عبارت ديگر، آنچه را که خدا حلال کرده بر خود حرام و آنچه را حرام کرده بر خود حلال مکنيد.
و اين دو معنايى که نقل شد گر چه در جاى خود معانى صحيحى هستند و حتى آيات صريحى هم از قرآن بر طبق آن داريم ، ليکن هيچکدام از آنها با آيه مورد بحث منطبق نمى شود، زيرا سياق آيه و آيه بعدش با اين دو معنا سازگارى ندارد، و بنا نيست هر حرف صحيحى را بر هر کلامى اگر چه با سياق و موقعيت آن نسازد تحميل کرد.
وَ کلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طيِّباً ...
ظاهر عطف ، يعنى عطف شدن جمله «و کلوا» بر «لا تحرموا» اين است که مفاد آيه دومى به منزله تکرار و تاکيد مضمون آيه سابق باشد، کما اينکه همينطور هم هست ، به شهادت سياق صدر آيه ، چون صدر آيه مشتمل است بر حلالا طيبا که محاذى است با جمله «طيبات ما احل الله » در آيه سابقه ، و همچنين به شهادت ذيل آن از جهت محاذاتى که بين جمله «و اتقوا الله ان کنتم مؤ منين » از آن آيه و جمله «يا ايها الذين آمنوا» از آيه سابقه است ، و ما سابقا اين معنا را بيان نموديم .
و بنابراين ، جمله «کلوا مما رزقکم الله ...» از قبيل ورود امر است در مقام توهم حظر که جز بر جواز، دلالت ندارد. يعنى چون جاى اين بود که کسى خيال کند بهرمندى از نعمت هاى خدا زياده از حد ضرورت جايز نباشد و اين آيه در چنين مقامى مى فرمايد: بخوريد از چيرهائى که خدا روزيتان کرده . از اين رو کلمه «بخوريد» دلالت بر وجوب ندارد. تنها جواز را مى رساند، و تخصيص جمله «کلوا» بعد از تعميمى که در جمله «لا تحرموا» است ، يا تخصيص بحسب لفظ تنها است ، و در معناى عام و به معناى مطلق تصرف در طيبات از نعمتها و داده هاى خدا است ، چه به خوردن باشد و چه به ساير وجوه تصرف ، و سابقا هم در چند جا گذشت که استعمال «اکل » در مطلق تصرف ، استعمالى است شايع و متداول ، يا آنکه تخصيص بحسب لفظ و معنا هر دو است ، و ممکن هم هست که اينطور باشد، و مراد از اکل همان خوردن به معناى واقعى خود باشد، و سبب نزول اين دو آيه اين باشد که بعضى از مؤ منين در روزهاى نزول اين دو آيه بعضى از خوردنى هاى طيب را بر خود حرام کرده بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۶۲
و روى اين فرض اين دو آيه درباره نهى از اين عمل نازل شده باشد، و اينکه در آيه اولى نهى را بطور عموم بيان فرمود نه تنها از نخوردن ، از اين جهت است که مى خواهد قاعده کلى بيان کند، چون ملاک نهى ، هم در خوردنى هاى حلال است و هم در غير خوردنى ها، و لازمه استظهارى که ما از معناى آيه کرديم اين است که جمله «مما رزقکم الله » مفعول باشد براى «کلوا» و نيز بنابراين معنا«حلالا طيبا» دو حال خواهند بود از براى «ما» موصوله ، و به همين معنايى که ما استظهار کرديم اين دو آيه مربوط و متوافق مى شوند. و چه بسا کسانى که گفته اند: «جمله حلالا طيبا» مفعول است براى «کلوا» و جمله «مما رزقکم الله » متعلق است به «کلوا» يا حال است از براى حلال ، که چون نکره است مقدم بر خود آن ذکر شده است ، يا آنکه «حلالا» وصفى باشد براى موصوفى محذوف ، و تقدير چنين باشد: «و کلوا مما رزقکم الله رزقا حلالا طيبا» و همچنين توجيهاتى ديگر.
و چه بسا بعضى از مفسرين استدلال کرده اند به کلمه «حلالا» بر اينکه رزق شامل حلال و حرام هر دو مى شود، و گرنه ذکر اين کلمه لغو بود.
جوابش اينست که وقتى «حلالا» چنين دلالتى دارد که قيد احترازى باشد، و بخواهد رزق غير حلال و غير طيب را خارج کند، و ليکن چنين نيست ، بلکه قيد توضيحى است که با مقيدش مساوى است ، و نکته اى که در ذکر آنست - کما اينکه سابقا هم گفتيم - اين است که اشاره کند به اينکه حلال و طيب بودن روزى عذر براى کسى که بخواهد پيرامون رهبانيت بگردد باقى نمى گذارد، و ما در سابق در ذيل آيه ۲۷ از سوره آل عمران (جلد ۳ ترجمه ) راجع به رزق مطالبى بيان کرديم .
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۶۸ سوره مائدهآیه ۶۹ سوره مائدهآیه ۷۰ سوره مائدهآیه ۷۱ سوره مائدهآیه ۷۲ سوره مائدهآیه ۷۳ سوره مائدهآیه ۷۴ سوره مائدهآیه ۷۵ سوره مائدهآیه ۷۶ سوره مائدهآیه ۷۷ سوره مائدهآیه ۷۸ سوره مائدهآیه ۷۹ سوره مائدهآیه ۸۰ سوره مائدهآیه ۸۱ سوره مائدهآیه ۸۲ سوره مائدهآیه ۸۳ سوره مائدهآیه ۸۴ سوره مائدهآیه ۸۵ سوره مائدهآیه ۸۶ سوره مائدهآیه ۸۷ سوره مائدهآیه ۸۸ سوره مائدهآیه ۸۹ سوره مائده