تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۱۵

و اين فال زدن با ازلام بطورى که از روايات استفاده مى شود اينطور بوده که سه عدد چوب نازک و شبيه به هم نظير چوبه تير تهيه کرده و به يکى مى نوشتند: «انجام بده » و به ديگرى مى نوشته اند: «انجام مده »، آنگاه شخص فال گير اين دو را با چوبه سومى بدون اينکه چيزى در آن نوشته باشد در امانه اى که همراه دارد ريخته کسانى که فال مى خواسته اند به او مراجعه کرده و او يکى از آن سه چوبه را از خريطه بيرون مى کشيد، اگر به آن نوشته بود: «انجام بده » آن شخص تصميم مى گرفت و در پى انجام آن کار مى رفت ، و اگر نوشته بود: «انجام مده » از آن کار صرفنظر مى کرد، و اگر چيزى بر آن نوشته نبود بار ديگر فال مى گرفت ، و اين عمل را اينقدر تکرار ميکرد تا يکى از آن چوبه ها که نوشته داشت بيرون آيد، اين عمل را استقسام مى گفته اند، و وجه تسميه اش به اين اسم اين بوده که با اين عمل به خيال خود قسمت و سهم خود را از روزى و خيرات طلب مى کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۷۶ و در شريفه ، خود دليل بر حرمت اين عمل است ، چه در حقيقت در پى کسب علم غيب بودن است ، و همچنين هر عملى که نظير اين باشد، مانند استخاره با تسبيح يا امثال آن . جواب اين گفتار يکى همان است که گفتيم «ازلام » در اول سوره ظهور در استقسام به «اقداح » دارد که خود نوعى قمار بوده ، در اين جا هم به همان معنا است . و به فرض اينکه اول سوره شاهد و قرينه براى اينجا نباشد تازه لفظى است مشترک در دو معنا، که چون در خود آيه قرينه اى بر تعيين يکى از آن دو نيست تعيين مراد از آن منوط به دليل خارج و روايت است ، و خوشبختانه روايات زيادى از ناحيه ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) داريم که همه دلالت دارند بر اينکه مراد از «ازلام » همان قمار است نه «تفال »، و آن رواياتى است که در باب استخاره با تسبيح و غير آن در مواقع حيرت و سرگردانى وارد شده است ، و وقتى «تفال » جايز شد متعينا «ازلام » به همان معناى قمار خواهد بود، و حقيقت امر در خصوص عمل استخاره حقيقت امر اين است که انسان وقتى بخواهد به کارى دست بزند ناچار است زير و روى آن کار را بررسى نموده و تا آنجا که مى تواند فکر خود را که غريره و موهبتى است خدادادى بکار بيندازد، و چنانچه از اين راه نتوانست صلاح خود را در آن کار تشخيص دهد ناگزير بايد از ديگران کمک فکرى گرفته و تصميم خود را با کسانى که صلاحيت مشورت و قدرت تشخيص صلاح و فساد را دارند در ميان بگذارد، تا به کمک فکر آنها خير خود را در انجام دادن و ترک آن کار تشخيص دهد، و اگر از اين راه هم چيزى دستگيرش نشد چاره اى جز اينکه متوسل به خداى خود شده و خير خود را از او مسئلت نمايد ندارد. و اين همان استخاره است ، و نبايد اين عمل را که عبارتست از اختيار چيزى که با استخاره تعيين شده دعوى علم غيب ناميد، و نيز نبايد آنرا تعرض به شوون الوهيت پروردگار نام نهاد، کما اينکه مشورت را هم نبايد به خيال اينکه تشريک غير خداى تعالى است در امور خود شرک ناميد، و خلاصه هيچ مانع و محذور دينى در استخاره و مشورت نيست ، چون استخاره کارى جز تعيين يکى از دو طرف ترديد را انجام نمى دهد، نه غير واجبى را واجب و حلالى را حرام و خلاصه حکمى از احکام خداى را تغيير مى دهد، و نه آدمى را به آنچه در پس پرده غيب است خبردار مى کند، تنها و تنها مى گويد: خير صاحب استخاره در فعل است يا در ترک ، و به اين وسيله او را از حيرت و ترديد نجات مى دهد، و اما اثر فعل و ترک در آينده چه خواهد بود و چه حوادثى را به بار خواهد آورد از عهده استخاره بيرون است ، و استخاره از تعيين اين جهت ساکت است ، و آينده صاحب استخاره از خير و شر عينا مانند آينده کسى است که استخاره نکرده ، و کار خود را با فکر و مشورت انجام داده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۷۷ رد يک توهم در خصوص استخاره با قرآن همين اشکال را ممکن است کسى در استخاره با قرآن کرده و توهم کند که استخاره با قرآن بدست آوردن علم غيب است ، چون نفس صاحب استخاره از استخاره با قرآن و تفال به آن و امثال آن نحوست و ميمنتى احساس مى کند، و اگر استخاره اش خوب بود انتظار خير و نفعى را مى کشد، و اگر بد بود مترصد شر و ضررى مى شود. ليکن اين اشکال نيز توهمى بيش نيست ، چون بطريق صحيح هم از شيعه و هم از اهل سنت رواياتى داريم که پيغمبر (صلى الله عليه و آله ) خودش تفال به خير مى زد، و مردم را هم به اين عمل توصيه مى فرمود، و از فال بد زدن نهى مى نمود، و مى فرمود: هر جا هم که فال بد زده شد توکل به خدا کنيد و در پى کار خود رويد، بنابراينهيچ مانعى از تفال زدن با قرآن کريم و امثال آن بنظر نمى رسد، چه اگر استخاره خوب بود صاحب استخاره عمل را با طيب نفس و دل پاک انجام مى دهد، و اگر بد بود توکل به خدا کرده و در پى کار خود مى رود. پس استخاره با قرآن جز همان طيب نفس و رفع ترديد و سرگردانى و اميد به نفع و سعادت اثر ديگرى ندارد، و ما بزودى راجع به خصوص ‍ استخاره بحثى مفصل خواهيم کرد (ان شاء الله تعالى ). از آنچه گفته شد بدست آمد اينکه بعضى از مفسرين «ازلام » را به معناى «تفال » حمل نموده ، آنگاه حرمت استخاره را از آن استنتاج کرده و آيه را دليل بر بطلان آن قرار داده اند، صحيح نيست ، و نمى توان آنرا به آيه نسبت داد. معناى رجس ... «رجس من عمل الشيطان » «رجس » (به کسر را) بنابرآنچه راغب در مفردات خود گفته مانند نجس هر چيز پليدى را گويند، و اما «رجاست » (به فتح را و سکون جيم ) به معناى وصف پليدى است ، مانند نجاست و قذارت که عبارتند از پليدى يعنى حالت و وصفى که طبايع از هر چيزى که داراى آن حالت و وصف است از روى نفرت دورى مى کنند، و پليد بودن اينهايى که در آيه ذکر شده است از همين جهت است که مشتمل بر وصفى است که فطرت انسانى نزديکى به آن را براى خاطر آن وصفش جايز نمى داند، چون که در آن هيچ خاصيت و اثرى که در سعادتش دخيل باشد و احتمال دهد که روزى آن خاصيت از آن پليدى جدا شود، نمى بيند، کما اينکه چه بسا آيه شريفه «يسئلونک عن الخمر و الميسر قل فيهما اثم کبير و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما» هم اشاره به اين معنا داشته باشد، چون بطور مطلق گناه خمر و ميسر را بر نفع آنها غلبه داده ، و هيچ زمانى را استثنا نکرده ، و شايد از همين جهت پليدى هاى مذکور را به عمل شيطان نسبت داده ، و کسى را با شيطان شريک در آنها نکرده ، چه اگر در آنها جهت خيرى بود لابد از ناحيه غير شيطان بود، و آن غير شيطان با شيطان شريک مى شد، و در آيه بعد هم فرمود: «انما يريد الشيطان ان يوقع بينکم العداوه ...» يعنى شيطان مى خواهد بوسيله همين پليدى ها يعنى شراب و قمار بين شما دشمنى و کدورت بوجود آورده و مانع شما از ذکر خدا و نماز شود. و نيز در آيات زيادى شيطان را براى انسان دشمن معرفى نموده که هيچگاه خير آدمى را نمى خواهد، و فرموده : «ان الشيطان للانسان عدو مبين » و نيز فرموده : «کتب عليه انه من تولاه فانه يضله » و نيز فرموده : «ان يدعون الا شيطانا مريدا لعنه الله » پس لعنت خود را بر او ثابت و او را از هر خيرى طرد کرده است ، و از طرفى هم در آيات زيادى بيان فرموده که اعمال شيطان نظير اعمال ما نيست بلکه تماسش ‍ با انسان و اعمال انسان از راه تسويل و وسوسه و اغواء است يعنى در قلب او القاآتى مى کند و در نتيجه او را گمراه مى سازد، از آن جمله در آيه زير از قول خود شيطان مى فرمايد: «قال رب بما اغويتنى لازينن لهم فى الارض و لاغوينهم اجمعين الا عبادک منهم المخلصين قال هذا صراط على مستقيم . ان عبادى ليس لک عليهم سلطان الا من اتبعک من الغاوين » بندگان خداى را به اغواء و گمراه ساختن تهديد کرده ، و خداى تعالى هم در جوابش نفوذ و قدرت وى را از بندگان خالص خود نفى کرده ، و فرموده : نفوذ تو تنها در گمراهانى است که تو را پيروى کنند. و نيز پاره اى از کلمات او را که روز قيامت در خطاب به مردم مى زند از او نقل کرده مى فرمايد: «ما کان لى عليکم من سلطان الا ان دعوتکم فاستجبتم لى » و درباره چگونگى دعوتش مى فرمايد: يا بنى آدم لا يفتننکم الشيطان )) تا آنجا که مى فرمايد: «انه يراکم هو و قبيله من حيث لا ترونهم » يعنى هان اى بنى آدم زنهار که شيطان فريب تان ندهد، چه او و نفرات او شما را مى بينند از جائى که شما آنان را نمى بينيد، بيان فرموده است که دعوت او نظير دعوت يک انسانى از ديگرى به گفتن او و شنيدن آن ديگرى نيست ، بلکه بطوريست که داعى (شيطان ) مدعو (انسان ) را مى بيند، و ليکن مدعو، داعى را نمى بيند، و آيه شريفه «من شر الوسواس الخناس الذى يوسوس فى صدور الناس . من الجنه و الناس » در حقيقت تفصيل آن اجمالى است که ما از آن آيات استفاده کرديم ، چه صريحا مى فرمايد: اعمال شيطان به تصرف و القا در دلها است ، از اين راه است که انسان را به ضلالت دعوت مى کند. پس از آنچه گفته شد اين معنا به خوبى روشن گرديد که : رجس و شيطانى بودن شراب و ساير مذکورات در آيه از اين جهت است که اينها کار آدمى را به ارتکاب اعمال زشتى که مخصوص به شيطانست مى کشانند، و شيطان هم جز اين کارى ندارد که وسوسه هاى خود را در دلها راه داده و دلها را گمراه کند، و از همين جهت در آيه مورد بحث آنها را رجس ناميده ، چون در آيات ديگرى هم گمراهى را رجس خوانده ، از آن جمله فرموده است : «و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا کانما يصعد فى السماء کذلک يجعل الله الرجس على الذين لا يومنون و هذا صراط ربک مستقيما» آنگاه در آيه بعدى اين معنا را که رجس ‍ بودن اينها ناشى از اين است که عمل شيطانيست بيان نموده و مى فرمايد: «انما يريد الشيطان ان يوقع بينکم العداوه و البغضاء فى الخمر و الميسر و يصدکم عن ذکر الله و عن الصلوه - شيطان از دعوت به اينگونه اعمال جز شر شما را نمى خواهد، و لذا گفتيم رجس از اعمال شيطانى است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۰ اشاره به اينکه شيطان بر فکر آدمى در بعضى موارد سلطه دارد و مراد از مجسم شدنشيطان ، مجسم شدن براى فکر بشر است خواهيد گفت ملخص اين بيان اين شد که معناى رجس بودن شراب و امثال آن اين است که ساختن و يا مثلا خوردن آن کار آدمى را به وسوسه هاى شيطانى و گمراهيش مى کشاند و بس ، و حال آنکه از روايات زيادى استفاده مى شود که شيطان خودش بصورت آدمى مجسم شده و طرز تهيه شراب را به انسانها ياد داده است . در جواب مى گوييم آرى درست است اينکه چنين اخبارى داريم ، و اينکه گر چه اخبار در باب تجسم شيطان در ساختن شراب بحد تواتر نمى رسند و ليکن در ابواب مختلف مانند تجسم او براى انبيا و اوليا و بعضى از افراد انسانى و مانند تجسم ملائکه يا تجسم دنيا و يا اعمال انسانى و امثال آن بسيار بچشم مى خورند، و نيز درست است که قرآن هم بعضى از اين اخبار را تاييد مى کند، مانند آيه ((فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا» الا اينکه بايد دانست که ورود يک قصه در يک خبرى و يا چند خبر باعث نمى شود که ما دست از ظهور آيه قرآنى با اينکه مورد تاييد آيات ديگرى است برداريم ، خلاصه از آيات بيش از اين استفاده نمى شود که شيطان تنها درافکار، آنهم در بعضى از موارد تسلط دارد و بس ، و اگر هم در روايتى داشت شيطان مجسم شده و چيزى را ساخته يا ساختن آنرا به بشر ياد داده بيش از اين دلالت ندارد که براى فکر بشر مجسم شده ، و در فکرش تصرف کرده باشد. و ما (ان شاء الله تعالى ) بزودى بحثى را راجع به اين موضوع يعنى تجسم شيطان و فرشته و امور معنوى ديگر در تفسير آيه : «سبحان الذى اسرى بعبده » در جاى مناسب ديگرى عنوان خواهيم کرد، و فعلا به انتظار رسيدن موقع مناسب مى گذاريم «فاجتنبوه لعلکم تفلحون » گفتيم : يکى از وجوهى که نهى را در اين آيه تاکيد مى کند - بعد از ذکر مفاسد - امر به اجتناب است ، و اين امر براى اين است که نهى بهتر در دلها جاى گير شود، يکى ديگر از وجوه تاکيد اميد به رستگارى است ، براى کسى که اجتناب کند، که خود شديدترين مراتب تاکيد را مى رساند، زيرا اين معنا را که : اميد رستگارى نيست براى کسانى که از اين عمل اجتناب نمى ورزند، تثبيت مى کند. إِنَّمَا يُرِيدُ الشيْطنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَدَوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فى الخَْمْرِ وَ الْمَيْسرِ ... راغب در کتاب مفردات خود گفته است ، «عدو» به معناى تجاوز ضد التيام است که اگر نسبت به قلب غير ملتئم لحاظ شود گفته مى شود: «عداوه و معاداه » «دشمنى » و اگر نسبت به راه رفتن غير ملتئم رعايت شود گفته مى شود «عدو - دويدن »، و اگر نسبت به معاشرت غير ملتئم ملاحظه شود گفته مى شود «عدوان و عدو» و از آن باب است قول خداى تعالى که مى فرمايد: «فيسبوا الله عدوا بغير علم » و اگر نسبت به اجزاء محل نشستن غير ملتئم ملاحظه شود گفته مى شود: «مکان ذو عدواء - محلى ناصاف » و «عدو» به معناى دشمنى را هم در مفرد و هم در جمع «عدو» مى گويند، هم مى گويند «رجل عدو» و «قوم عدو» و در قرآن است : «و يوم يحشر اعداء الله ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۱ «بغض » و «بغضاء» ضد محبت است ، و صد به معناى گردانيدن راه است بر کسى و يا چيزى «انتها» هم به معناى پذيرفتن نهى است و هم به معناى ضد ابتدا. معناى لغات آيه بيان شد اينک به تفسير آن پرداخته و مى گوييم : وجه اينکه شراب و قمار رجس و عملى شيطانى شمرده شده اند همانطورى که سابقا اشاره شد سياق اين آيه بيان جمله «من عمل الشيطان » يا «رجس من عمل الشيطان » است ، و معنايش اين است که اينکه گفته شد اين امور از عمل شيطانند يا هم رجس و هم از عمل شيطانند براى اين است که شيطان هيچ غرضى از اين اعمال خود يعنى خمر و ميسر ندارد، مگر ايجاد عداوت و بغضا بين شما، و اينکه به اين وسيله شما را به تجاوز از حدود خدا و دشمنى با يکديگر وادار کند، و در نتيجه بوسيله همين شراب و قمار و انصاب و ازلام شما را از ذکر خدا و نماز باز بدارد، و اينکه عداوت و بغضا را تنها از آثار شراب و قمار دانسته از اين جهت است که اين اثر در آن دو ظاهرتر است ، چون معلوم است که نوشيدن شراب باعث تحريک سلسله اعصاب شده و عقل را تخدير و عواطف عصبى را به هيجان در مى آورد، و اين هيجان اعصاب اگر در راه خشم و غضب بکار رود معلوم است که چه ثمرات تلخى به بار مى آورد و بزرگترين جنايت را، حتى جناياتى را که درندگان هم از ارتکاب آن شرم دارند براى شخص مست تجويز مى کند، و اگر در مسير شهوت و بهيميت قرار گيرد معلوم است که سر به رسوائى در آورده و هر فسق و فجورى را چه درباره مال و عرض خود و چه درباره ديگران در نظرش زينت داده و او را به هتک جميع مقدسات دينى و اجتماعى وا مى دارد، دزدى و خيانت و دريدن پرده محارم خود و فاش کردن اسرار و ورود به خطرناک ترين ورطه هاى هلاکت و امثال آن را در نظرش ناچيز جلوه مى دهد، چنانکه آمار ممالک مترقى که نوشيدن مشروبات الکلى در بينشان رواج دارد نشان داده که درشت ترين ارقام جنايات و حوادث ناگوار و فسق و فجورهاى شرم آور و ننگين در اثر نوشيدن اين آب آتشين است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۲ ميسر (قمار) و مفاسد اجتماعى آن اما «ميسر» که همان قمار است آن نيز در ضرر و مفسده دست کمى از شراب ندارد زيرا قمار سعى و کوششى را که شخص در مدتهاى طويل در راه جمع مال و بدست آوردن وجهه و آبرو بکار برده در کمترين مدت از بين برده و علاوه بر اينکه مال آدمى را تباه مى سازد چه بسا عرض و آبرو و بلکه جان آدمى را هم در مخاطره قرار مى دهد. حال اگر در راه قمار پيروز شد و از اين راه مالى بدست آورد تازه همين مال او را به يک انحرافهاى ديگر دچار مى سازد، و آن اينست که چون اين مال را به زحمت کسب نکرده در راه صحيح هم خرج نمى کند، و سير معتدلى را که تاکنون در زندگى صحيح و عاقلانه خود اتخاذ کرده بود تباه ساخته و او رامردى ولخرج و تنبل و اهل لهو و فجور مى سازد، چنين کسى هيچ وقت حوصله اينکه مايحتاج زندگى خود را از راه مشروع بدست آورد نداشته و همواره در پى راه هاى نامشروع است ، و همچنين اگر مغلوب شود و هستى خود را ببازد که همين بى پولى و زيانکاريش او را به کينه توزى نسبت به حريف قمار خود واداشته و در نتيجه يک عمر را به حسرت يا خشم و عصبانيت مى گذارند. اين مفاسدى که گفته شد گر چه از آنجائى که کمتر بچشم اشخاص عوام و ساده لوح مى خورد، و شايد يک يک آنها بيش از يکبار و دوبار مواجه با آنها نشود، از اين جهت فسادش خيلى براى آنها روشن نيست ، و ليکن همين نادر است که اگر جلوگيرى نشود غالب و اين يکبار چند بار و اين اندک بسيار شده ، رفته رفته کار جامعه را بجائى مى کشاند و بلوايى از وحشيت و همجيت در آن راه مى اندازد، که هيچ چيز جز عواطف سرکش و وسوسه کشنده در آن حکومت نکند. پس ، از آنچه تاکنون گفته شد اين معنا روشن شد که حصرى که از کلمه «انما» در آيه : «انما يريد الشيطان ان يوقع بينکم العداوه و البغضاء فى الخمر و الميسر و يصدکم عن ذکر الله و عن الصلوه » استفاده مى شود راجع به يک يک آن گناهان يعنى خمر و ميسر و انصاب و ازلام نيست ، بلکه راجع است به مجموع آنها مگر مفسده «صد - جلوگيرى » از ذکر خدا و نماز که از مفاسد همه و يک يک آنها است ، نتيجتا عداوت و بغضا مخصوص به شراب و قمار خواهد بود، و از اين که در جمله «و يصدکم عن ذکر الله و عن الصلوه » نماز را جداى از ذکر خدا اسم برد، با اينکه نماز هم ذکر خداست ، استفاده مى شود که چون نماز فرد کامل از ذکر است ، خداى تعالى اهتمام بيشترى به امر آن دارد، و در روايت صحيح از رسول الله وارد است که فرمود: نماز ستون دين است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۳ و همچنين در آيات بسيار زيادى از قرآن کريم به اين معنا اشاره شده است ، بطورى که جا براى شک و ترديد باقى نگذاشته ، از آن جمله فرموده است : «قد افلح المؤ منون . الذين هم فى صلوتهم خاشعون ...» و نيز فرموده : «و الذين يمسکون بالکتاب و اقاموا الصلوه انا لا نضيع اجرا المصلحين » و نيز فرموده : «ان الانسان خلق هلوعا. اذا مسه الشر جزوعا. و اذا مسه الخير منوعا. الا المصلين ...» و فرموده : «اتل ما اوحى اليک من الکتاب و اقم الصلوه ان الصلوه تنهى عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله اکبر» و فرموده : «فاسعوا الى ذکر الله » و نيز فرموده : «و اقم الصلوه لذکرى » و همچنين آيات بسيار ديگرى . و اينکه در آيه مورد بحث ذکر را از نماز مقدم داشته براى اين بوده است که تنها و تنها مقصود از دعوت الهى آن بوده است . آرى ، ذکر خدا خمير مايه سعادت دنيا و آخرت ، و روح زنده هر پيکره اى از عبادات است ، کما اينکه در اين آيات : «قال اهبطا منها جميعا بعضکم لبعض عدو فاما ياتينکم منى هدى فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى . و من اعرض عن ذکرى فان له معيشه ضنکا. و نحشره يوم القيامه اعمى » که مربوط است به اولين روز تشريع دين و خطاب است به آدم ابوالبشر و همچنين در اين آيات : «و يوم يحشره م و ما يعبدون من دون الله فيقول ء انتم اضللتم عبادى هولاء ام هم ضلوا السبيل . قالوا سبحانک ما کان ينبغى لنا ان نتخذ من دونک من اولياء و لکن متعتهم و آباءهم حتى نسوا الذکر و کانوا قوما بورا» و در اين آيه «فاعرض عن من تولى عن ذکرنا و لم يرد الحيوه الدنيا ذلک مبلغهم من العلم » و ذکر خدا در اين آيات در مقابل فراموشى او بکار رفته که مستلزم از ياد بردن عبوديت و انجام مراسم دينى است که جز انجام آن راه ديگرى براى سعادت نفس نيست ، چنانکه آيه شريفه «و لا تکونوا کالذين نسوا الله فانسيهم انفسهم » هم اشاره به همين معنا دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۴ چگونه شيطان با شراب و قمار بين آدميان دشمنى و کينه ايجاد کرده ، انان را از ذکر خداو نماز غافل مى سازد اما اينکه فرمود: «فهل انتم منتهون » استفهامى است توبيخى که مختصر دلالتى بر اينکه مسلمين آنروز خيلى گوش به فرمان خدا نبوده اند دارد، چون از آن استفاده مى شود که نواهى ديگرى را که قبل از اين نهى بگوششان خورده اطاعت نکرده اند، اين آيه يعنى : «انما يريد الشيطان ان يوقع ...» به منزله تفسيرى است براى آيه «يسئلونک عن الخمر و الميسر قل فيهما اثم کبير و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما» زيرا بيان مى کند که نفع و گناهى که در آن آيه در خمر و ميسر فرض شد طورى نيستند که روزى از هم جدا شده و تنها نفع آندو بماند، يا نفعش غالب شود، تا در نتيجه حلال گردد، و مانند دروغ مصلحت آميز نيست که در عين اينکه گناه است ممکن است روزى نافع شود، و چه بسا روزى در اصلاح ذات بين و امثال آن نفعش بحدى برسد که بر ضررش غالب و در نتيجه حلال و جايز گردد، و تفسير بودنش از اينجاست که بعد از اينکه مى فرمايد: «رجس من عمل الشيطان » آنگاه رجس بودن آنرا بوسيله کلمه «انما» حصر نموده و فرموده : «انما يريد الشيطان ان يوقع بينکم العداوه و البغضاء فى الخمر و الميسر و يصدکم عن ذکر الله و عن الصلوه - اين اعمال جز اين نخواهد بود که هر وقت واقع شوند، رجس و پليد و عمل شيطانند، و شيطان هم جز اينکه بوسيله اين ها بين شما عداوت و بغضا بيندازد و شما را از نماز و ياد خدا غافل سازد غرض ديگرى ندارد» و کوتاه سخن اينکه ، هيچ اميدى به اينکه روزى نفع اين اعمال از گناهش بيشتر و در نتيجه مباح شوند، نيست . (دقت بفرمائيد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۵ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ وَ احْذَرُوا ... تاکيد امرى است که قبلا به اجتناب از اين پليدى ها کرده بود، و وجه تاکيد نخست اين است که امر مى کند به اطاعت خداوند سبحان که امر تشريع بدست اوست ، و در ثانى به اطاعت رسول اللهى که اجراى دستورات شرع محول به اوست ، و در ثالث به تحذير صريح از مخالفت . و در اين فقره : «فان توليتم فاعلموا انما على رسولنا البلاغ المبين » تاکيدى است که در آن معناى تهديد است ، مخصوصا از جهت اينکه مى فرمايد: «فاعلموا» زيرا اين خود اشاره است به اينکه شما مرتکبين خمر و ميسر و غيره و نافرمانيهاى خود را يک نوع غلبه بر رسول الله (صلى الله عليه و آله ) پنداشته ايد، و نفهميديد، يا فراموش ‍ کرديد که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در اين بين سود و زيانى ندارد، و جز رسانيدن پيغام و تبليغ ماموريت خود وظيفه ديگرى ندارد، و اين نافرمانيها برگشتش به دشمنى با خداى تعالى است ، و ندانستيد که شما در حقيقت در مقام معارضه با ربوبيت پروردگار خود بر آمده ايد. سابقا در اول همين بحث گذشت که اين آيات در تحريم خمر و ميسر و غيره مشتمل بر فنون مختلفى است از تاکيد. يکى ابتداى به جمله «يا ايها الذين آمنوا» آنگاه بکار رفتن کلمه حصر «انما» سپس پليد خواندن آن گناهان ، بعد از آن نسبت دادن آنها به عمل شيطان ، و امر صريح به اجتناب و اميد داشتن به رستگارى دردورى و اجتناب از آنها، بعد از آن بر شمردن مفاسد عمومى آنها يعنى عداوت و بغضا، و انصراف از نماز و ذکر خدا، سپس توبيخ مرتکبين به اينکه از نهى الهى متاثر و منتهى نمى شوند، آنگاه امر به اطاعت خدا و رسول و تحذير از مخالفت ، و بعد از همه اينها تهديد به اينکه اگر بار ديگر مرتکب شوند و از دستور خدا سرپيچى کنند بدانند که سرپيچيشان بعد از اتمام حجت و بلاغ مبين بوده است . لَيْس عَلى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ جُنَاحٌ فِيمَا طعِمُوا ... «طعم » و «طعام » به معناى خوردن است ، و تنها در خوردنى ها بکار مى رود، نه خوردنيها و آشاميدنيها، و در لسان اهل مدينه به معناى گندم است ، گاهى هم اين کلمه به معناى چشيدن مره طعام مى آيد، در آن صورت هم در معناى آشاميدن و هم در معناى خوردن استعمال مى شود، کما اينکه در قرآن در آنجا که مى فرمايد: «فمن شرب منه فليس منى و من لم يطعمه فانه منى » به معناى آشاميدن آمده و در بعضى از احاديث که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در توصيف آب زمزم فرموده دارد که هم طعامى است براى خوردن و هم شفا براى مرض ، که به معناى غذا استعمال شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۸۶ سياق اين آيه شريفه طورى است که نمى توان آنرا غير مربوط به آيات قبليش گرفت ، چنانکه بعضى گرفته اند و جز براى اينکه آنرا متصل به ما قبل دانست صلاحيت ندارد، بنابراين آيه جواب است از سؤ الى که ممکن است بخاطر کسى بيايد. و آن اينست که با اين همه گناه که در اين عمل است پس مؤ منين ى که قبل از حرام شدن آن يا قبل از نزول اين آيه مرتکب آن شده اند تکليفشان چيست ؟ جواب مى دهد اگر تقوا پيشه کنند خطرى متوجهشان نيست . و اينکه گفتيم سياق آيه جز اين را نمى پذيرد، براى اين بود که جمله : «فيما طعموا» مطلق است و قيدى هم در کلام نيست . و از طرفى ، آيه در مقام رفع خطر از اين طعام مطلق است ، و اين مطلق را با اين بيان : «اذا ما اتقوا و آمنوا و عملوا الصالحات ثم اتقوا و امنوا ثم اتقوا و احسنوا» مقيد کرد به تقوا، و قدر متيقن از اين تقوا که سه بار در آيه ذکر شده است ، حق تقوا است ، يعنى تقواى شديد. بنابراين ، اينکه گفتيم بعضى مراد از طعام را خوردنيها گرفته آنگاه براى اينکه آيه معناى صحيحى بخود بگيرد توجيهاتى کرده اند صحيح نيست ، زيرا بنابراين ، معنا يا اين است که اين آيه مى خواهد مفهوم خود را ثابت کند، يا آنکه در اين مقام نيست ، اگر غرض اثبات مفهوم باشد يعنى خوردنيهاى حلال را بر غير مؤ منين با تقوا حرام کند سر به مخالفت صريح امثال آيه : «قل من حرم زينه الله التى اخرج لعباده والطيبات من الرزق قل هى للذين آمنوا فى الحيوه الدنيا خالصه يوم القيمه » در مى آورد. زيرا از اين آيه و امثالش بلکه از مذاق دين اسلام استفاده مى شود که احدى را منع از خوردنيهاى حلال نکرده چون فطرت انسان ناچار به مباح دانستن آن در حيات انسانى مى باشد. و يا اين است که نمى خواهد مفهوم خود را اثبات کند، در اين صورت برگشت معناى آيه به اين مى شود: جايز است خوردن براى کسانى که ايمان آورده اند و عمل صالح مى کنند بشرطى که تقوا پيشه خود سازند. و حال آنکه جواز خوردن مختص به پارسايان نيست ، بلکه براى مردم بى تقوا هم جايز است ، و بفرضى هم که مختص به مردم با تقوا باشد شرط نيست که مرتبه شديد از تقوا را دارا باشند، اين اشکال به تمام وجوهى که در توجيه آيه بنابر حمل «فيما طعموا» بر مطلق طعامهاى حلال نه بر شراب ذکر کرده اند وارد است ، و هيچکدام خالى از اين اشکال نيست ، زيرا برگشت معناى همه آن وجوه به اين معنا است : کسانى که ايمان آورده و عمل صالح مى کنند اگر از محرمات بپرهيزند حرجى بر آنها نيست که از خوردن حلالها بهره مند شوند. و واضح است که اين معنا خالى از يکى از آن دو اشکال نيست . وجوه مختلفى که در بيان مراد آيه : «ليس على الذين امنوا و عملو الصالحات جناح فيماطعموا» گفته شده است بعضى گفته اند که در اين آيه چيزى حذف شده ، و تقدير آن چنين است : «ليس على الذين آمنوا و عملوا الصالحات جناح فيما طعموا و غيره اذا ما اتقوا المحارم - حرجى نيست بر کسانى که ايمان آورده و عمل صالح انجام مى دهند در آنچه تاکنون از اين گناه و غير آن مرتکب شده اند مادامى که از حرامها بپرهيزند»، و اين وجه صحيح نيست ، زيرا صرفنظر از اينکه در کلام دليلى بر اين تقدير نيست اشکال سابق هم در جاى خود باقى است . بعضى ديگر گفته اند: ايمان و عمل صالح با هم شرط حقيقى نيستند، بلکه شرط، تنها تقوا و پرهيز از محرمات است ، و ايمان و عمل صالح را بعنوان دليل بر وجوب تقوا ذکر فرموده . اين وجه نيز صحيح نيست و از ظاهر آيه بسيار بعيد است ، زيرا ظاهر سياق آيه اينست که مى خواهد نفى کند حرج را از شرابخوارى هاى گذشته ، و اين نفى حرج هيچ شرطى ندارد، نه ايمان و نه عمل صالح و نه تقوا و پرهيز از محارم . کسانى ديگر هم در توجيه آيه گفته اند: ايمان ، عمل صالح و تقوا هر سه شرطند، نه فقط تقوا، بدليل اينکه نسبت به مومن صحيح است گفته شود که حرجى بر او نيست و ليکن نسبت به کافر صحيح نيست ، چون او مستحق عقاب است . اين وجه هم باطل است ، براى اينکه با اين حرفها نمى توان آيه را مخصوص به مؤ منين کرد، چون اين آيه عينا نظير آيه «قل من حرم زينه الله التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق و آيه قل لا اجد فيما اوحى الى محرما على طاعم يطعمه الا ان يکون ميته او دما مسفوحا» است که هيچ اختصاصى به مؤ منين ندارند، و اسمى از مؤ منين در آنها برده نشده ، يا نظير آيه «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى » تا جمله «ان اکرمکم عند الله اتقيکم » است که خطاب را متوجه عنوان «ناس » کرده که هم شامل مؤ من است و هم شامل کافر. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه