تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۱۷

و در تفسير عياشى از ابى الصباح از امام صادق (عليه السلام ) نقل شده که فرمود: من از آن جناب از «نبيذ» و «خمر» پرسيدم که آيا هر دو به يک منزلت و هر دو حرامند؟ فرمود: نه ، نبيذ به منزله خمر نيست ، زيرا خداى تعالى خمر را حرام کرده چه کم باشد و چه زياد، کما اينکه ميته و خون و گوشت خوک کم و زيادش را حرام نموده ، و رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از هر مشروبى مسکرش را تحريم کرده ، و البته هر چه را که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) تحريم کند خدا تحريم کرده است . و در کافى و تهذيب به اسناد خود از امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: خداى تعالى شراب را حرام نکرده از جهت اينکه با اسم آن دشمن است ، بلکه آنرا تحريم فرموده براى خاطر آثار سوء و عاقبت وخيم آن ، بنابراين هر چيزى که در اثر و عاقبت سوء با آن شريک باشد آن هم خمر و حرام است و. و در روايت ديگرى است که هر چيزى که کار خمر را بکند خمر است . مؤ لف : اخبار در حرمت خمر و ميسر از طريق شيعه و سنى از حد شمار بيرون است ، اگر کسى بخواهد به همه آنها اطلاع پيدا کند بايد به کتب حديث مراجعه نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۲ آيات ۹۹ - ۹۴، سوره مائده يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لَيَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشىْءٍ مِّنَ الصيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيکُمْ وَ رِمَاحُکُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِک فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۹۴) يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَقْتُلُوا الصيْدَ وَ أَنتُمْ حُرُمٌ وَ مَن قَتَلَهُ مِنکُم مُّتَعَمِّداً فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ هَدْيَا بَلِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفَّرَةٌ طعَامُ مَسکِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِک صِيَاماً لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سلَف وَ مَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ(۹۵) أُحِلَّ لَکُمْ صيْدُ الْبَحْرِ وَ طعَامُهُ مَتَعاً لَّکُمْ وَ لِلسيَّارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَيْکُمْ صيْدُ الْبرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى إِلَيْهِ تحْشرُونَ(۹۶) جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَيْت الْحَرَامَ قِيَماً لِّلنَّاسِ وَ الشهْرَ الْحَرَامَ وَ الهَْدْى وَ الْقَلَئدَ ذَلِک لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فى السمَوَتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ أَنَّ اللَّهَ بِکلِّ شىْءٍ عَلِيمٌ(۹۷) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ وَ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۹۸) مَّا عَلى الرَّسولِ إِلا الْبَلَغُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا تَکْتُمُونَ (۹۹) ترجمه آيات اى کسانى که ايمان آورديد خداوند هر آينه و مسلما شما را با چيزى از شکار مى آزمايد بطورى که شکار تا دست رس و تيررس شما به شما نزديک مى شود تا بداند که کيست که از او به غيب مى ترسد پس ‍ کسى که از اين به بعد از حدود خداوند تجاوز کند (و در حال احرام شکارکند). براى اوست عذابى دردناک (۹۴) اى کسانى که ايمان آورديد شکار را نکشيد در حالى که شما در احراميد و کسى که از شما عمدا شکارى بکشد کفاره آن نظير همان شکار است از چهارپايان اهلى ، دو نفر از شما که صاحب عدالتند حکم به آن مى کنند، در حالى که آن کفاره را هدى قرار داده و آنرا به کعبه مى رساند. يا اينکه کفاره اش طعام دادن به مسکينان و يا به جاى اطعام هر مسکين يک روز روزه است تا بچشد کيفر نافرمانى خود را. خداوند گناهان گذشته را عفو کرده است ، و اگر کسى دو باره چنين معصيتى کند پس خدا از او انتقام مى گيرد و خداوند عزيز و انتقام گير است .(۹۵) حلال شده است براى شما شکار دريايى و خوردن آن براى اينکه براى شما و رهگذرها متاعى باشد، و حرام شده است بر شما شکار خشکى مادامى که در احراميد، و بترسيد از خدايى که بسوى او محشور مى شويد .(۹۶) خداوند مکه را بيت الحرام و مايه قوام مردم قرار داده و نيز بهمين منظور، شهر حرام و بردن هدى به مکه و قلائد را تشريع فرموده است ، تشريع فرموده تا بدانيد که خداوند ميداند آنچه را که در آسمانها و در زمين است و بدرستى خداوند بهر چيز دانا است .(۹۷) بدانيد بدرستى خداوند سختگير و شديد العقاب است و بخشنده و مهربان است .(۹۸) بر عهده رسول جز رسانيدن پيام چيزى نيست و خداوند مى داند آنچه را که اظهار مى کنيد و آنچه را که کتمان مى نمائيد .(۹۹) بيان آيات اين آيات درباره حکم شکارهاى دريايى و صحرايى در حال احرام نازل شده است . يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لَيَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشىْءٍ مِّنَ الصيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيکُمْ وَ رِمَاحُکُمْ «بلاء» به معناى امتحان و آزمايش است ، و لام قسم و نون مشدد هر دو براى تاکيدند، و اينکه فرمود: «بشى ء من الصيد» مى خواهد ناچيزى و بى مقدارى شکار را تلقين کند، تا مخاطب را در انتهاى از نهيى که در آيه بعدى است و دست برداريش از سود ناچيز آن ، کمک کند، و اينکه فرمود: «تناله ايديکم و رماحکم » مى خواهد به شکار از جهت آسانى و دشوارى تعميم دهد، يعنى چه آن شکار آسان بدست آيد مانند جوجه هاى مرغ و بره هاى وحشى و تخم مرغ هاى وحشى که با دست و به آسانى صيد مى شوند. و چه به دشوارى بدست آيد مانند حيوانات وحشى بزرگ که عادتا جز بوسيله سلاح شکار نمى شود. و ظاهر آيه و سياقش اين است که مقدمه است براى حکم مشددى که در آيه دومى است ، و لذا دنبالش فرمود: «ليعلم الله من يخافه بالغيب » چون در اين جمله اشعار هست به اينکه در اينجا حکمى از قبيل منع و تحريم در بين هست ، سپس فرمود: «فمن اعتدى بعد ذلک فله عذاب اليم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۴ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يخَافُهُ بِالْغَيْبِ بعيد نيست اينکه فرمود خداوند شما را مى آزمايد تا بداند چه و چه کنايه باشد از اينکه بزودى پيشامدى را مقدر مى کند تا مردم تشخيص ‍ داده شوند کدام يک از آنان از عذاب ناديده خداوند مى ترسند و کدام يک نمى ترسد، زيرا جهل در ساحت مقدس پروردگار راه ندارد، تا بخواهد با پيش آوردن اين صحنه ها مطيع و عاصى را تشخيص دهد، و به اين وسيله جهل خود را بر طرف سازد، و ما سابقا هم راجع به معناى امتحان خداوند در ذيل آيه : «ام ا حسبتم ان تدخلوا الجنه ...»، در جلد ۴ عربى اين کتاب بحث مفصل و کاملى ايراد کرده و معناى ديگرى هم براى علم خداوند بيان نموديم ، اما اينکه فرمود: «من يخافه بالغيب » ظرف «بالغيب » در اينجا متعلق است به خوف و معناى خوف بالغيب اين است که انسان از عذابهاى دردناک اخروى که خداى تعالى انسان را از آنها تحذير کرده - با اينکه محسوس به هيچيک از حواس ظاهره اش نيست - بترسد، چنانکه مى فرمايد: «انما تنذر من اتبع الذکر و خشى الرحمن بالغيب » و نيز مى فرمايد: «و ازلفت الجنه للمتقين غير بعيد. هذا ما توعدون لکل اواب حفيظ. من خشى الرحمان بالغيب و جاء بقلب منيب » و نيز مى فرمايد: «الذين يخشون ربهم بالغيب و هم من الساعه مشفقون » و اينکه فرمود: «فمن اعتدى بعد ذلک » به اين معنا است که اگر کسى بعد از اين امتحان از حدى که خداوند برايش معين نموده تجاوز کند براى اوست عذابى دردناک . بيان حرمت صيد در حال احرام يَأَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَقْتُلُوا الصيْدَ وَ أَنتُمْ حُرُمٌ ... «حرم » (به ضم حا و را) جمع حرام ، و حرام صفت مشبه است ، در مجمع البيان گفته است : «رجل حرام » و «رجل محرم » به يک معنا است کما اينکه «رجل حلال » و «رجل محل » به يک معنا است ، و «احرم الرجل » به اين معنا است که فلان مرد داخل در ماه حرام شد، و نيز «احرم الرجل » يعنى فلان مرد براى حج احرام بست ، و «حرم » نيز به معناى احرام است ، چنانکه در روايت دارد: ((کنت اطيب النبى لحرمه - من رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را در احرامش خوشبو مى کردم )) و معناى اصلى اين کلمه منع است ، و از همين جهت زنان را «حرم » مى گويند، زيرا مردان دست اغيار را از آنان منع مى کنند، و محروم را هم از اين رو محروم مى گويند که از روزى ممنوع شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۵ و نيز گفته است مثل (به کسر ميم ) و مثل (به فتح ميم و ثا) و همچنين «شبه » و «شبه » به يک معنا هستند. و نيز گفته است - بنابر گفته زجاج «نعم » در لغت به معناى شتر و گاو و گوسفند است ، و در خصوص شتر به تنهايى هم «نعم » گفته مى شود، اما گاو به تنهايى و گوسفند به تنهايى را «نعم » نمى گويند. و نيز گفته است فراء چنين گفته که «عدل » (به فتح عين ) چيزى را گويند که معادل چيزى از غير جنس خود باشد، و «عدل » (به کسر عين ) به معناى مثل است ، مى گويى ، من غلامى عدل غلام تو دارم ، يا گوسفندى عدل گوسفند تو دارم ، در اينجا عدل را به کسر عين مى خوانى چون غلام يا گوسفند تو از جنس غلام يا گوسفند اوست ، و اما اگر بخواهى از جهت قيمت ملاحظه کرده و چيزى را به غير جنس خود مقايسه کنى عدل را به فتح عين مى خوانى ، ليکن بصريين اين حرف را نپذيرفته و گفته اند عدل و عدل هر دو به معناى مثل است ، چه در دو چيز از يک جنس بکار رود، و چه در دو چيز از دو جنس . و نيز صاحب مجمع البيان گفته است : «و بال » سنگينى نامطلوب هر چيزى را گويند، و به همين معنا است «طعام وبيل » و «ماء وبيل » يعنى خوراک و آبى ناگوار و سنگين و غير قابل هضم ، و نيز به اين معنا است آيه شريفه «فاخذناه اخذا وبيلا - او را بطرز شديد و ناگوارى دستگير کرديم » و به همين اعتبار چوب کرباس شوى را «وبيل » مى گويند. «لا تقتلوا الصيد و انتم حرم » نهى است از کشتن شکار، ليکن جمله بعدى يعنى «احل لکم صيد البحر» تا اندازه اى آنرا از جهت صيد بودن تفسير مى کند، و مى فهماند مراد از آن صيد، صيد خشکى و صحرايى است ، چنانکه از جهت معناى قتل جمله «و من قتله منکم متعمدا فجزاء...» با کلمه «متعمدا» که حال است از «من قتله » آنرا تفسير مى نمايد، و ظاهر تعمد مقابل خطاست و معناى قتل خطايى اين است که قتل را بدون قصد انجام دهد مثلا به منظور تمرين در تيراندازى تير به هدفى مى اندازد، اتفاقا تير به شکارى اصابت مى کند و آنرا از پاى در مى آورد، بنابراين از آيه استفاده مى شود که اگر تير و يا سلاح ديگر خود را به قصد شکار بکار برد و شکار را از پاى در آورد کفاره واجب مى شود، چه اينکه بياد احرامش باشد يا آنرا فراموش کرده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۶ کفاره صيد در حال احرام «فجزاء مثل ما قتل من النعم يحکم به ذوا عدل منکم هديا بالغ الکعبه » ظاهرا معنايش اين است که اگر چنين کند بعهده اوست اينکه جزا و کفاره آنرا حيوانى اهلى نظير حيوانى که کشته است بدهد، و تشخيص اينکه اين حيوان نظير آن شکار هست يا نيست بعهده دو نفر از مردان عادل و ديندار شما است ، و در حالى اين جزا جزاى در راه خدا مى شود که به صورت هدى درآيد، يعنى به مکه فرستاده شود تا طبق دستور سنت در خود مکه يا در منا نحر و يا ذبح شود، بنا بر اين ، لفظ «جزاء» مرفوع است به ابتدا، و مبتدائى است براى خبر محذوف که ظاهر کلام دلالت بر آن محذوف دارد، و تقديرش : «فعليه جزاء» است ، و جملات : «مثل ما قتل » و «من النعم » و «يحکم به ...» همه اوصافى هستند از براى کلمه «جزاء»، و جمله «هديا بالغ الکعبه » وصف و موصوف است ، و هدى همانطورى که گفتيم حال است از «جزاء»، اين بود معنايى که ما براى آيه بنظرمان رسيد، البته ديگران هم طور ديگرى معنا کرده اند. «او کفاره طعام مساکين او عدل ذلک صياما»: دو خصلت ديگرى است براى کفاره صيد در حرم ، و اما اينکه آيا بين اين سه خصلت ترتيب هست ، يعنى اگر ممکن است اول هدى کردن حيوانى نظير آن شکار، اگر ممکن نشد اطعام مساکين ، و اگر اين نيز ميسور نشد به همان مقدار روزه واجب است ، يا اينکه ترتيب در بين نيست حتى اگر دو کفاره اولى هم ممکن باشد مى تواند سومى را اختيار کند؟ اين سؤ الى است که جوابش ‍ را بايد از اخبار استفاده کرد، و گرنه صرف اينکه کلمه «او» در آيه بکار رفته دلالت بر عدم ترتيب ندارد، و بيش از ترديد را نمى رساند، چيزى که هست اينکه فرمود: «او کفاره » از آنجا که طعام مساکين را کفاره ناميد سپس معادل آنرا از روزه معتبر دانست خالى از اشعار به ترتيب بين سه خصلت نيست : «ليذوق وبال امره »: لام در «ليذوق » براى غايت است ، که با مدخولش متعلقند به کلمه «فجزاء» و بنابراين ، از آيه شريفه اين معنا که کفاره خود نوعى از مجازات است بخوبى استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۷ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سلَف وَ مَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ...)) اينکه «عفو» را متعلق به «ما سلف - کارهاى گذشته » فرموده قرينه است بر اينکه مراد از ما سلف شکارهايى است که قبل از نزول اين آيه در حال احرام کرده اند، نه شکارهايى که در حين نزول اين آيه و يا بعد از آن صيد شده اند، بنابراين جمله «عفاالله ...» براى اين است که کسى خيال نکند آيه کفاره شامل شکارهاى سابق بر نزول حکم هم هست ، بنابراين خود يکى از ادله اى است که مى توان به آن استدلال کرد بر اينکه صحيح است عفو خداوند شامل عملى شود که گر چه گناه نيست ليکن در طبعش مفسده ايست که اقتضاى نهى مولوى را دارد، اما اينکه فرمود: «و من عاد فينتقم الله منه و الله عزيز ذو انتقام »: ظاهر «عود» تکرار کردن عمل است ، ليکن در اينجا مراد تکرار افعال گذشته نيست تا معناى آيه اين بشود: کسى که تکرار کند مثل اعمال گذشته را خداوند از او انتقام مى ستاند. زيرا اگر به اين معنا باشد آيه منطبق مى شود با عملى که حکم «و من قتله منکم متعمدا فجزاء...» متعلق است به آن ، و در نتيجه مراد از «انتقام » همان حکم به کفاره که حکمى است فعلى خواهد بود. ليکن ظاهر جمله «فينتقم الله منه » اين است که مى خواهد از يک امرى آينده خبر دهد، نه از حکمى فعلى ، و اين خود شاهد است بر اينکه مراد از عود تکرار عملى است که کفاره به آن متعلق شده است ، و در نتيجه مراد از انتقام ، عذاب الهى خواهد بود، نه همان کفاره . بنابراين ، آيه شريفه با صدر و ذيلش در صدد بيان جهات مساءله قتل صيد است . که خدا از آنچه قبل از نزول آيه ارتکاب شده عفو فرموده ، و هم اينکه از اين به بعد هر کس مرتکب شود کفاره اى شبيه به آنچه صيد کرده به گردنش مى آيد و هم اينکه اگر بار دوم آنرا مرتکب شود کفاره نداشته و خداوند عذابش مى کند، بيشتر اخبارى که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) در تفسير اين آيه وارد شده به همين معنا دلالت دارد، و اگر اين معنى ، مقصود نباشد متعينا بايد «انتقام » را حمل کرد بر چيزى که شامل وجوب کفاره هم بشود، مانند مواخذه و امثال آن ، و «عود» را هم بايد حمل کرد بر عملى که شبيه باشد به اعمال گذشته ، يعنى شکارکشى ، آنگاه معناى آيه اين مى شود: هر کس بار ديگر شکارکشى سابق خود را از سر گيرد خداوند از او انتقام مى ستاند. يعنى او را با ايجاب کفاره مواخذه مى فرمايد، و اين معنا همانطور که ملاحظه مى کنيد خيلى از ظاهر آيه بعيد است . أُحِلَّ لَکُمْ صيْدُ الْبَحْرِ وَ طعَامُهُ مَتَعاً لَّکُمْ وَ لِلسيَّارَةِ ... اين آيات در مقام بيان حکم شکار کردن حيوانات دريايى و صحرايى است ، نه حکم خوردن آنها، و اين خود شاهد است براينکه بايد متعينا بگوييم مراد از «طعامه - خوردن » که معناى مصدرى است ، نيست ، بلکه مراد شکار کردن است و مقصود از حليت طعام دريا حليت خوردن آن است ، در نتيجه از حليت صيد جواز شکار کردن حيوانات دريايى استفاده مى شود، و از طعام دريا حليت خوردن هر چيزى که از دريا گرفته شود بدست مى آيد، و لو اينکه اين عنوان (آنچه از دريا گرفته شود) اعم است ، هم شامل شکار مى شود و هم مردارهايى که آب بيرون مى اندازد و هم غير حيوان ، الا اينکه آنچه از اخبار اهل بيت (عليهم السلام ) وارد شده است اين عنوان (آنچه از دريا گرفته مى شود) را تفسير مى کند به ماهى هاى شور و امثال آن از شکارهاى مانده و کهنه ، و اينکه فرمود: «متاعا لکم و للسياره » کانه حال است براى «صيد البحر و طعامه » و در آن اشاره اى هم به اين جهت هست که خداوند از در منت آنرا حلال فرموده ، و چون خطاب به مؤ منين از جهت محرم بودنشان است عبارت «لکم و للسياره » بمنزله اينست که گفته شود براى شما محرمها و غير شما يعنى آنهايى که احرام ندارند. اين را هم بايد دانست که در آيات مورد بحث گفتگوهاى فقهى زيادى هست که ، اگر کسى بخواهد از آن اطلاع حاصل کند بايد به کتب فقهى مراجعه نمايد. توضيح آيه شريفه : «جعل الله الکعبة البيت الحرام قياما للناس ...» جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَيْت الْحَرَامَ قِيَماً لِّلنَّاسِ وَ الشهْرَ الْحَرَامَ وَ الهَْدْى وَ الْقَلائدَ تعليق کلام به «کعبه » و سپس توصيف آن به «بيت الحرام » کعبه بيت الحرام است ، و همچنين توصيف ماه را به حرام و سپس ذکر «هدى » و «قلائد» که از شؤ ونات حرمت کعبه هستند همه دلالت دارند بر اينکه ملاک دراين امرى که در آيه است همانا احترام است . راغب گفته : «قوام » و «قيام » چيزى است که انسان يا هر چيز ديگرى بوسيله آن بر پا مى شود، و قيام و قوام هر دو اسم اند براى چند چيز، مانند ستون و تکيه گاه ، و به همين معنا است قيامى که در اين آيه است : «و لا توتوا السفهاء اموالکم التى جعل الله لکم قياما - اموال خود را بدست سفيهان ندهيد، چون خداوند کال را مايه قوام و امساک شما قرار داده و سفيه آنرا ضايع مى سازد»و همچنين قيامى که در آيه «جعل الله الکعبه البيت کالحرام قياما للناس - خداوند کعبه را بيت الحرام و مايه قوام شما قرار داده » چون دنيا و آخرت آنان قوامش به کعبه بود. اصم گفته است چون کعبه الى الابد پايدار است و نسخ نمى شود. البته بعضى از قراء «قياما»را «قيما» خوانده اند، که آن نيز به معناى قيام است . و بنابر گفته او برگشت معناى آيه مورد بحث به اين مى شود: خداى تعالى کعبه را احترام کرده و آنرا بيت الحرام قرار داده ، و به همين منظور بعضى از ماهها را هم حرام کرده و بوسيله حکم به وجوب حج در آن ماهها، بين ماههاى حرام و بيت الحرام ارتباط برقرار کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۰۹ البته در اين بين امورى را هم که مناسب با حرمت است مانند هدى و قلائد جعل فرمود، و غرض از همه اينها اين بود که کعبه را پايه حيات اجتماعى سعيدى براى مردم قرار دهد، و آنرا قبله گاه مردم کند، تا در نماز، دل و روى خود را متوجه آن کنند و اموات خود و ذبيحه هاى خود را بسوى آن توجه دهند، و در هر حال احترامش نمايند و در نتيجه جمعيت واحده اى را تشکيل داده و جمعشان جمع و دينشان زنده و پايدار گردد، از اقطار مختلف گيتى و نقاط دور در آنجا گرد هم آيند و همه قسم طريق عبادت را پيموده و منافعى را که خصوص اين قسم عبادت براى آنان دارد به چشم خود ديده استيفا کنند، و نيز اهل عالم بشنيدن اسم آن و به گفتگوى از آن و رفته رفته نزديک شدن و ديدن آن و توجه بسوى آن هدايت شوند. خداى تعالى قريب به اين وجه را در آيه «ان اول بيت وضع للناس للذى ببکه مبارکا و هدى للعالمين » ذکر فرموده و ما قبلا در جلد سوم عربى ، اين کتاب در تفسير آن مطالبى که براى روشن شدن ذهن خواننده موثر است گذرانديم ، و نظير آن کلام در معناى قيام در شهرالحرام مى آيد، چه شهر حرام نيز مايه قوام مردم است ، و خداوند در آن ايام جنگ را تحريم نموده و جان و مال و عرض ‍ آنان را از دستبرد دشمن ايمن کرده ، و در نتيجه به آنها فرصتى داده تا امور خود را اصلاح کنند، شهر حرام در حقيقت منزلگاه مسافر را مى ماند که در آن به استراحت و رفع تعب و رنج و سفر مى پردازند. و کوتاه سخن بيت الحرام و شهر الحرام و هر چه که متعلق است به آن مانند هدى و قلائد از جهت باعث بودن بر قوام معاد و معاش مردم منافعى است که شمردن اشخاصى را که از جزئيات ثابت و غير ثابت آن منتفع شده و مى شوند هر متفکرى را به شگفت درمى آورد، و اين حقيقت را بعد از چند آيه در بيان نهى از صيد براى اين منظور تذکر داد که جوابى باشد از توهمى که ممکن است کسى بکند و بگويد: نهى از شکار کردن با اينکه يا اصلا اتفاق نمى افتد و يا بندرت وقوع مى يابد حکمى است بسيار کم فائده و يا بى فايده ، چه تحريم شکار در يک مکانى از امکنه و در زمانى از زمانها و همچنين سوق دادن هدى جز تقليد از خرافات امم جاهليت و همجيت چه سودى در بر دارد؟ از اين سؤ ال جواب داده شده که اعتبار بيت الحرام و شهر الحرام و احکامى که بر آن دو تشريع شده مبنى بر حقيقتى علمى و اساسى و جدى است ، و آن اينست که اين بيت الله و احکام و مناسکش مايه قوام و حيات مردم است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۱۰ از اين جا روشن مى شود چطور جمله «ذلک لتعلموا...» به ما قبل خود متصل مى شود، و اما اشاره ذلک يا بخود حکمى است که در آيات قبل بيان شده ، و جمله «جعل الله الکعبه البيت الحرام قياما للناس ‍ ...» حکمت آن را بيان مى کند، يا بيان حکمى است که جمله «جعل الله الکعبه ...» آنرا توضيح مى دهد، اگر مشاراليه ، اولى باشد معناى آيه اين مى شود: خداوند بيت الحرام و شهر الحرام را باعث قوام مردم قرار داده ، و احکامى را مناسب آن دو جعل فرموده تا با عمل کردن و حفظ احترام آنها به اين حقيقت پى ببرند که خداوند به آنچه در آسمان ها و زمين است دانا است چنين خدائى مى داند که هر موجودى چه چيز برايش نافع است ، از همين جهت اين احکامى را که مى بينى (حرمت صيد و ساير احکام احرام ) تشريع کرده ، نه از جهت تقليد از خرافات مردم نادان . و اگر معناى دوم باشد مفاد آيه اين مى شود: ما براى شما اين حقيقت (قرار دادن بيت الحرام و غيره را قوام مردم ) را بيان کرديم تا بدانيد که خداوند مى داند آنچه را که در آسمانها و زمين است ، و همچنين امور و احکامى که در آن دو (بيت الحرام و شهر الحرام ) جعل فرموده از روى مصلحت بوده ، پس کسى توهم نکند که اين احکام لغو و يا ناشى از خرافات عهد جاهليت است . اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ وَ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ... اين دو آيه تاکيدند براى بيان احکام مذکور و تثبيت انذار براى موفقيت آنها و وعده اند براى فرمانبران و وعيدند براى نافرمانان ، و چون شائبه تهديد هم در آن هست از اين رو وصف شدت عقاب را مقدم داشت بر وصف مغفرت و رحمت ، و نيز از همين جهت در دنبالش فرمود: «ما على الرسول الا البلاغ و الله يعلم ما تبدون و ما تکتمون ». بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات مربوط به کعبه و شکار درحال احرام و...) در کافى به سند خود از حماد بن عيسى و ابن ابى عمير از معاويه بن عمار از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) نقل کرده که در تفسير آيه شريفه «ليبلونکم الله بشى ء من الصيد تناله ايديکم و رماحکم » فرمود: حيوانات وحشى در عمره حديبيه براى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) محشور شدند، و همه تا حدود تيررس آن جناب و يارانش بلکه تا دسترس آنها نزديک آمدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۱۱ مؤ لف : اين روايت را عياشى از معاويه بن عمار بطور مرسل نقل نمود، و نيز اين معنا را کلينى در کافى و شيخ در تهذيب هر کدام به سندى که به حلبى دارند از امام صادق (عليه السلام ) نقل نموده اند، عياشى از سماعه و همچنين قمى در تفسير خود بطور مرسل نقل کرده اند و از مقاتل ابن حيان بطريقى که خواهد آمد نقل شده است . و در در المنثور است که ابن ابى حاتم از مقاتل ابن حيان نقل کرده که گفت : اين آيه در عمره حديبيه نازل شده ، و اتفاقا آن سال بقدرى شکارهاى صحرايى و هوايى زياد بود که هيچ سابقه نداشت ، بطورى که دوش بدوش راحله (مرکب ) ها آمد و شد مى کردند. رسول الله (صلى الله عليه و آله ) مسلمين را نهى فرمود از اينکه در حال احرام از آنها شکار کنند، و اين نهى از براى اين بود که معلوم شود کيست که در چنين حالى که شکارهاى ناياب اينطور در بين دست و پاى مرکب ها آمد و شد دارند از خدا مى ترسد و از اين نعمت وافر چشم مى پوشد. مؤ لف : اين دو روايت با بيان سابق ما که گفتيم صيد اعم است از اينکه در دست رس باشد و مثال زديم به جوجه و تخم مرغ و بچه شکار يا در دسترس نباشد و مثال زديم به شکارهاى بزرگ منافات ندارند، براى اينکه در کافى با ذکر سند تا احمد بن محمد و از او بطور رفع نقل مى کند که امام (عليه السلام ) در ذيل آيه «تناله ايديکم و رماحکم » فرمود: مراد از دسترس بودن «تناله ايديکم » همان تخم و جوجه است ، و مراد از رسيدن نيزه ها «ورما حکم » همان شکارهاى بزرگى است که با دست صيد نمى شوند. و در تفسير عياشى به اسناد خود از حريز از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: اگر مرد محرم کبوترى را بکشد کفاره اش گوسفندى است ، و اگر جوجه آنرا بکشد کفاره اش شترى است ، و اگر تخم مرغى را با پا لگد کرده و بشکند بر اوست يکدرهم ، که آن را و آن گوسفند و شتر را در مکه و يا منا تصدق دهد، و اين همان قول خداست که فرمود «ليبلونکم الله بشى ء من الصيد تناله ايديکم » (جوجه و تخم ) «و رماحکم » (مادران آنها). ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۱۲ مؤ لف : همين روايت را شيخ در تهذيب از حريز از آن جناب با اکتفاى به قسمت اخير آن نقل کرده است . و در تهذيب به سند خود از ابن ابى عمير از حماد از حلبى از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: محرم وقتى صيدى را بکشد جزايى به گردنش مى آيد که بايد آنرا به مسکينان تصدق دهد، و اما اگر بار دوم چنين کند کفاره اى بر او نيست ، و خداوند از او انتقام مى ستاند، و مقصود از انتقام همان نقمت و عذاب آخرت است . و نيز در تهذيب از کلينى از ابن ابى عمير از بعضى از اصحابش از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: اگر محرم اشتباها صيدى را بکشد بر او کفاره است ، و اگر براى بار دوم عمدا چنين کند ديگر کفاره ندارد، و ليکن اين چنين شخص از کسانى است که خدا از آنها انتقام مى ستاند. و نيز در تهذيب از ابن ابى عمير از معاويه بن عمار نقل مى کند که گفت : خدمت امام ابى عبدالله (عليه السلام ) عرض کردم محرمى صيدى را شکار کرد تکليفش چيست ؟ فرمود کفاره بايد بدهد، عرض کردم : اگر تکرار کرد چطور؟ فرمود هر دفعه که تکرار کند کفاره دارد. مؤ لف : روايات همانطورى که مى بينيد مختلف و متعارضند، و لذا مرحوم شيخ طوسى در مقام جمع آنها بر آمده و فرموده : مراد از آن رواياتى که براى بار دوم کفاره را واجب ندانسته صورت عمد است ، و مراد از روايات ديگر در صورت نسيان است ، که هر چند دفعه تکرار شود کفاره واجب مى شود. و نيز در تهذيب به سند خود از زراره از امام ابى جعفر (عليه السلام ) درباره قول خداى تعالى که فرموده : «يحکم به ذوا عدل منکم » نقل کرده که فرموده : مراد از «عدل » رسول الله و امامان بعد از اوست ، هر حکمى از احکام که بدانى از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و ائمه بعد از او صدور يافته ، ديگر لازم نيست در مقام پرسش از آن برآيى . مؤ لف : و در اين معنا تعداد زيادى از روايات وارد شده ، که در بعضى از آنها دارد: من (راوى ) نزد امام صادق (عليه السلام ) اين آيه را تلاوت کردم : «ذوا عدل منکم » فرمود: «ذو عدل منکم » اين يکى از جاهائى است که نويسندگان قرآن اشتباه کرده اند، البته معلوم است که اين اختلاف در قرائت است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۱۳ و در کافى از زهرى از على بن الحسين (عليهماالسلام ) نقل کرده که فرمود، روزه کفاره شکار واجب است ، زيرا خداى تعالى فرموده : «و من قتله منکم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحکم به ذوا عدل منکم هديا بالغ الکعبه او کفاره طعام مساکين او عدل ذلک صياما» اى زهرى هيچ ميدانى معناى اينکه روزه بمقدار اطعام مساکين و عدل آن باشد چيست ؟ زهرى مى گويد: عرض کردم : نه نمى دانم ، فرمود: شکار را قيمت مى کنند، آنگاه قيمت آنرا با گندم مى سنجند، و بدست مى آورند که با قيمت آن چقدر گندم مى توان خريدارى کرد، سپس ‍ آنمقدار گندم مفروض را به صاع تقسيم کرده ببينند چند صاع است . آنگاه در مقابل هر نصف صاع يک روز روزه مى گيرند. و در کافى به سند خود از احمد بن محمد از بعضى از رجال روايتى خود از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: کسى که در احرامش هدى بر او واجب شده مى تواند هدى خود را در هر جا که بخواهد نحر کند، مگر فدا و کفاره صيد، که بايد آنرا به مکه برساند، چون خداى تعالى در خصوص آن فرمود: «هديا بالغ الکعبه » هديى که به کعبه برسد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه