تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۲۵

در بعضى از لغات بجاى قسم و در مقابل آن ، خبر را به چيزى که فاقد شرف و احترام است مربوط مى سازند، و غرضشان از اين قسم پيوندها، اظهار بى اعتنايى است نسبت به خبرى که مى دهند و يا مى شنوند، در حقيقت اين يک قسم زخم زبان به شمار مى رود. و ليکن از اين قسم پيوندها در کلام عرب بسيار کم ديده مى شود. تا آنجا که ما سراغ داريم سوگند از عادات و رسومى است که در تمامى زبانها متداول است و پيداست که آنرا از نياکان خود به ارث برده اند، نه اينکه مختص به يک زبان و از مخترعات يک نسل بوده باشد، و اين خود دليل بر اين است که سوگند از شوون تلفظات يک لغت نيست بلکه حيات اجتماعى انسان وى را بسوى آن هدايت نموده است ، زيرا انسان در بعضى از موارد مى فهمد که چاره اى جز توسل به سوگند و استفاده از آن ندارد، و هميشه توسل به سوگند در بين امم دائر بوده و چه بسا در موارد متفرقه اى که نمى توان در تحت قاعده اش در آورد و احيانا در مجتمعات انسانى پيش ‍ مى آيد بمنظور دفع تهمت و دروغ و يا تسکين نفس و تاييد خبر به آن متوسل مى شده اند، تا اندازه اى که حتى قوانين کشورى هر امت در پاره اى از موارد از قبيل تحليف سلاطين و اولياى مملکت در ابتداى تاجگذارى و يا افتتاح مجلس شورا و امثال آن به آن اعتبار و قانونيت داده است ، اسلام نيز کمال اعتبار را نسبت به سوگندى که با نام خداوند واقع شود مبذول داشته و اين نيست مگر براى خاطر عنايتى که اسلام به رعايت احترام مقام ربوبى دارد، آرى اسلام ساحت قدس خداى تعالى را از اينکه مواجه با صحنه هايى که با مراسم ربوبيت و عبوديت منافى باشد حفظ کرده ، و لذا کفاره هاى مخصوصى براى شکستن سوگند وضع نموده و سوگند زياد را هم مکروه دانسته ، و فرموده : «لا يواخذکم الله باللغو فى ايمانکم و لکن يواخذکم بما عقدتم الايمان فکفارته اطعام عشره مساکين » و نيز فرموده : «و لا تجعلوا الله عرضه لايمانکم »و سوگند را در مواردى که مدعى در محکمه ، شاهدى بر دعوى خود ندارد معتبر دانسته و فرموده : «فيقسمان بالله لشهادتنا احق من شهادتهما و ما اعتدينا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۳ و از کلمات رسول الله (صلى الله عليه و آله ) است که فرموده : شاهد آوردن به عهده مدعى و سوگند خوردن به عهده منکر است . و اين اعتبار سوگند در حقيقت اکتفا کردن محکمه است به دلالت سوگند بر ايمان - درونى طرف در جايى که دليل ديگرى بر صدق گفتارش نباشد، اعتماد به سوگند مدعى ، به خدا، در شرع اسلام ، ناشى از اعتماد به ايمان افراد درمجتمع اسلامى است توضيح اينکه : مجتمع دينى مجتمعى است که بر پايه ايمان به خداى تعالى بنا نهاده شده و اجزاى اين مرکب که باهم تاءليف شده و اجتماع را تشکيل داده اند، انسان هاى با ايمان است ، خلاصه در چنين مجتمع سرچشمه همه سنت هايى که پيروى مى شود و محور جميع احکامى که جارى مى گردد ايمان به خدا است . و کوتاه سخن ، جميع آثارى که از اين چنين مردم بروز مى کند همه و همه ناشى از حالت درونى و ايمان آنها است . چنانکه در يک مجتمع بى دين محور همه اينها ايمان افراد است به مقاصد قومى خود و همه سنن و قوانين کشورى و آداب و رسومى که در بينشان دائر است ناشى از ايمان است . وقتى حال يک جامعه دينى چنين باشد و صحيح باشد اعتماد و اتکاء بر ايمان افراد در جميع شوون اجتماعى و لوازم زندگى ، همچنين صحيح است اعتماد به ايمان شان در جائى که جز ايمان به خدا دليل ديگرى بر صدق گفتارشان در بين نيست و اين اعتماد به ايمان همان سوگندى است که شارع در مواردى که مدعى گواهى بر صدق دعوى خود ندارد براى وى تشريع فرموده ، تا منکر، انکار خود را مربوط و بسته به ايمان درونى خود کند و بر صدق گفتار خود سوگند ياد نمايد، به طورى که اگر کشف شود که در انکار و اظهاراتش دروغ گفته ، کشف شود که در اظهار ايمانش به خدا نيز دروغگو بوده است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۴ پس در حقيقت ايمانش که بوسيله عقد قسم مربوط و مرهون صدق گفتارش شده به منزله گروگانى است که مديون ، آنرا در اختيار طلبکار خود مى گذارد که وقتى مجاز است گروگان را بگيرد که در وعده اى که داده وفا کند يعنى در سر موعد طلب وى را بپردازد و گرنه ديگر دست به گروگان پيدا نمى کند، همچنين منکر که در عالم اعتبار ايمانش گروگان به مطلبى بسته است که بر آن سوگند ياد کرده ، به طورى که اگر خلاف آن مطلب کشف شد ايمانش نيز از بين رفته و از اين سرمايه تهى دست شده و ايمانش در جامعه از درجه اعتبار ساقط مى شود، و از ثمرات ايمانش ‍ - که در چنين مجتمع عبارت است از همه مزاياى اجتماعى - محروم مانده و در اين مجتمع که گفتيم بايد اجزايش با هم موتلف باشند رانده و مطرود شده بلکه رانده زمين و آسمان مى شود، نه در زمين ماوايى دارد که در آن قرار گيرد و نه آسمانى که بر سرش سايه افکند. مويد اين مطلب انزجار و تنفر شديدى است که مسلمين صدر اسلام در برابر کسانى که از سنن دينى مانند نماز جماعت و حضور در جبهه جنگ تخلف مى ورزيدند از خود نشان داده اند، چه از اعتراض مسلمين آنروز که در حقيقت روزگار سلطه دين بر همه هواها بوده به خوبى مى فهميم تا چه اندازه يک مرد متخلف از سنن دينى در نظر مجتمع مطرود و منفور بوده است ، و عالم در نظر آن بى نوا، تا چه اندازه تنگ مى شده . اينکه گفتيم مسلمين صدر اسلام براى اين بود که اسلام ، مجتمعى که به تمام معنى دينى باشد و دين بر تمامى شوون اجتماعى حکومت کند جز در صدر اسلام بخود نديده ، است . در جوامع مادى امروز، نه تنها سوگند بلکه هيچ قانون و ضابطه ديگرى کوچکتريناثرى ندارد مجتمع کشورهاى اسلامى امروز با اينکه اسمش اسلامى است در حقيقت مجتمعى است که دين در آنها رسما حکومت و نفوذ ندارد، و بيشتر تمايلات مادى در دلها حکمفرماست ، مجتمعى است که از مختصرى تمايلات دينى آنهم بسيار ضعيف و مورد اعراض و طعن عموم و از تمايلات مادى بس شديد، ترکيب يافته است ، مجتمعى که تمدن جديد قسمت عمده توجه مردم را بخود جلب کرده و علاقه اش تا اعماق دلها ريشه دوانيده و در نتيجه کشمکشى بس عجيب بين اين دو علاقه و دو داعى در دلها براه انداخته و همواره در نزاع بين داعى دين و دنيا، غلبه و پيروزى نصيب تمايلات مادى بوده در نتيجه آن وحدت نظامى که اسلام در مجتمع دينى مسلمين بوجود آورده بود و در همه شوون اجتماع گسترش داشت از بين رفته و در روحيات مردم هرج و مرج عجيبى بپا خاسته است ، البته در چنين روزگارى سوگند بلکه هر قانون ديگرى هر چه هم در حفظ حقوق مردم از سوگند قوى تر باشد در مجتمعات امروز کوچکترين اثرى ندارد، براى اينکه در اين اجتماع نه تنها سلب اعتماد از قوانين دينى موجود در مجتمع شده ، بلکه به هيچ يک از نواميس و مقررات جديد هم اعتمادى نيست . اين را هم بايد تذکر داد که ما نمى خواهيم بگوييم چون امروز ايمان مردم ضعيف شده پس ‍ بايد احکام مربوط به يمين (سوگند) از بين برود، نه ، خداى تعالى به مقتضات هر عصر و روزگارى احکامش را نسخ نمى کند و اگر مردم از دين اعراض کنند و از آن به ستوه آيند، خداوند از شرايع دينيش دست بر نمى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۵ با اعراض مردم از دين ، احکام دينى منفسخ نمى شوند آرى دين در نزد خداى تعالى اسلام است و بس ، و خداوند هيچوقت به کفر بندگانش راضى نمى شود، اگر بنا بود حق و حقيقت پيرو تمايلات آنان شود آسمانها و زمين تباه مى گرديد، جز اين نيست که اسلام دينى است متعرض جميع شوون زندگى انسانى و شارح و مبين احکام آن ، دينى است که هر يک از احکام آن نسبت به مابقى متناسب و متلازم است ، به اين معنا که يک پيوستگى و وحدت خاصى در سراسر احکام آن حکمفرما است و طورى به هم مربوطند که اگر فتورى در يکى از آنها دست دهد و يا يکى از آنها از بين برود اثرش در سراسر دين بروز مى کند، عينا مانند بدن يک انسان که اگر يکى از اجزايش مريض شود در مابقى هم اثر مى گذارد، و نيز همانطورى که در بدن انسان اگر عضوى فاسد و يا مريض شود نبايد از ساير اعضا چشم پوشيد و بدن را يکسره بدست مرض سپرد، بلکه بايد آنرا سالم نگهداشت و در صدد علاج مريضى آن بر آمد. همچنين اگر اخلاق مردم رو به ماديت نهاد خداوند از ساير احکامش چشم نمى پوشد، آرى اسلام گر چه ملتى حنيف و دينى آسان و پر گذشت است ، و داراى مراتب مختلف وسيعى است و تکاليف خود را به قدر طاقت انجام و اجراء، متوجه اشخاص مى کند و اگر چه در عين اينکه داراى حالتى است که در آن حالت بايد حفظ جميع شرايع و قوانينش يکجا و بدون استثناء رعايت شود، ليکن در عين حال داراى حالت ديگرى است و آن حالت انفرادى است . همانطورى که براى روز امنيت و سلامت احکامى دارد همچنين براى روز اضطرار احکام ديگرى جعل کرده ، نماز در روز امنيت و سلامت نمازى است شامل جميع شرايط و فاقد جميع موانع و در روز خوف و اضطرار نمازى است فاقد اغلب شرايط و عبارت است از اشاره و بس ، و ليکن اين گذشت و تنزل از مرتبه فوق به مرتبه مادون مشروط است به اضطرارى که رافع تکليف و مجوز ترک آن باشد، چنانکه فرموده : «من کفر بالله من بعد ايمانه الا من اکره و قلبه مطمئن بالايمان و لکن من شرح بالکفر صدرا فعليهم غضب من الله و لهم عذاب عظيم » تا آنجا که مى فرمايد: «ثم ان ربک للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا و صبروا ان ربک من بعدها لغفور رحيم » و اما اينکه افراد مجتمع در برابر تمتعات مادى شيفته و بى خود شده و دستوراتى را از دين که منافى آن تمايلات است ترک نموده و بگويند اين دستورات موافق سنن جارى در دنياى امروز نيست ، صرف اين جهت باعث نمى شود که احکام خدا از بين برود، زيرا همانطورى که گفتيم تنها اضطرار رفع تکليف مى کند و علاقه به تمايلات مادى ، اضطرار و رافع تکليف نيست ، بلکه در حقيقت ماديت و دست از دين کشيدن است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۶ پاسخ به اين توهم که سوگند به غير اسم خدا و نيز خدا را به حق پيامبر (ص ) واوليايش قسم دادن شرک است در اينجا بحث ديگرى به ميان مى آيد و آن اين است که آيا همانطورى که بعضى ها خيال کرده اند سوگند به غير اسم خدا، شرک به خداوند است يا نه ؟ بايد از کسى که چنين گمان کرده پرسيد مقصود از اين شرک چيست ؟ اگر مقصود اين است که سوگند چون مبتنى بر تعظيم است اگر به غير اسم خدا واقع شود در حقيقت غير خدا را تعظيم نموده و آنرا پرستيده . در جواب مى گوييم : هر تعظيمى شرک نيست ، بلکه شرک عبارت است از اينکه عظمتى را که مخصوص ذات خداوندى است و با آن از هر چيزى بى نياز است براى غير خدا قائل شويم ، به دليل اينکه اگر هر تعظيمى شرک بود خود پروردگار در کتاب مجيدش مخلوقات خود را تعظيم نمى کرد و حال آنکه مى بينيم به آسمان و زمين و مهر و ماده و خنس و کنس از ستارگان و شهاب هايى که فرو مى ريزند سوگند خورده است ، و همچنين به کوه و دريا و انجير و زيتون و اسب و شب و روز و صبح و شفق و ظهر و عصر و روز قيامت قسم ياد کرده ، و نيز به نفس و کتاب و قرآن عظيم و زندگى رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و به ملائکه و مخلوقاتى ديگر در آيات زيادى قسم خورده ، و معلوم است که سوگند خالى از يک نحوه تعظيم نيست . با اين حال چه مانعى دارد همانطورى که خداوند اشياء را به عظمتى که خودش به آنها داده ياد فرموده ، ما نيز آنها را به همان موهبت تعظيم ، و به همان مقدار از تعظيم ياد کنيم ؟ و اگر اين تعظيم شرک بود، کلام خداوند به احتراز از چنين تعظيم و اجتناب از چنين شرک سزاوارتر بود، و نيز خداوند متعال امور بسيارى را در کلام خود احترام نموده ، مثلا درباره قرآن خود فرموده : «و القرآن العظيم » و درباره عرش فرموده : «و هو رب العرش العظيم » و درباره پيغمبر (صلى الله عليه و آله ) فرموده : «انک لعلى خلق عظيم » و نيز براى انبيا و پيغمبران خود و هم چنين براى مؤ منين حقوقى بر عهده خود واجب نموده وآن حقوق را تعظيم و احترام کرده ، از آن جمله فرموده : «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين انهم لهم المنصورون » و نيز فرموده : «و کان حقا علينا نصر المؤ منين » با اين حال چه مانعى دارد که ما نيز اين امور را تعظيم نماييم ؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۷ و از کلامى که خداى تعالى درباره مطلق قسم دارد تبعيت نموده و خدا را به يکى از همان چيرهايى که خودش به آن قسم ياد کرده و يا به يکى از حقوقى که خودش براى اوليايش قرار داده قسمش بدهيم ؟ و چطور مى توان گفت که اين نحوه قسم شرک به خدا است ؟! آرى اين نحو قسم ، قسم شرعى که در فقه در باب يمين و قضا، آثار و احکام مخصوصى دارد نيست ، و قسم شرعى تنها قسمى است که به اسم خداى سبحان منعقد شود، و ليکن کلام ما در اين جهت نبود. و اگر مقصود اين است که بطور کلى تعظيم غير خدا چه در قسم و چه در غير قسم جايز نيست ، اين مدعائى است بدون دليل بلکه دليل قطعى بر خلافش هست . بعضى هم گفته اند که خدا را به حق رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و ساير اوليايش قسم دادن و به آنان تقرب جستن و آنان را به هر وجهى که شده شفيع قرار دادن جايز نيست ، زيرا اين عمل خود يک نحوه پرستش ‍ و براى غير خدا نفوذ معنوى قايل شدن است . جواب اين حرف هم نظير جوابى است که از حرف قبلى داده شد، زيرا از اين آقايان مى پرسيم مراد شما از اين نفوذ و سلطه غيبى چيست ؟ اگر مراد از اين سلطه ، سلطه و نفوذ استقلالى است بطورى که رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و يا امامان (عليهم السلام ) در مقابل خداى تعالى مستقل در تاءثير باشند که خود روشن است هيچ مسلمانى که به کتاب خدا ايمان داشته باشد چنين خيالى را هرگز نمى کند. و اگر مراد مطلق سلطه و نفوذ معنوى است و لو به اذن خدا باشد چنين سلطه اى هيچ دليلى برامتناعش نيست ، و هيچ اشکالى ندارد که بعضى از بندگان خدا مانند اولياى او متصف به چنين قدرتى بشوند، بلکه قرآن شريف پاره اى از سلطنت هاى غيبى را صريحا به بعضى از بندگان خدا مانند ملائکه نسبت داده ، از آن جمله فرموده است : «حتى اذا جاء احدکم الموت توفته رسلنا و هم لا يفرطون » و نيز فرموده : «قل يتوفيکم ملک الموت »و نيز فرموده : «و النازعات غرقا. و الناشطات نشطا. و السابحات سبحا. فالسابقات سبقا. فالمدبرات امرا». و نيز فرموده : «من کان عدوا لجبريل فانه نزله على قلبک » و آيات کريمه قرآن در اين باره بسيار زيادند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۸ درباره شيطان و جنود او هم مى فرمايد: «انه يريکم هو و قبيله من حيث لاترونهم انا جعلنا الشياطين اولياء للذين لا يومنون » و درباره شفاعت انبيا و غير انبيا در آخرت و همچنين درباره معجزات آنها در دنيا آيات زيادى هست ، و اى کاش مى فهميديم چه فرق است بين آثار مادى و غير مادى که اين آقايان آثار مادى را از قبيل سردى و گرمى را بدون هيچ استنکاف و انکارى براى هندوانه و عسل اثبات مى کنند، و اما وقتى به آثار غير مادى مى رسند اسمش را سلطه غيبى گذاشته و آنرا انکار مى کنند. اگر اثبات تاءثير براى غير خدا قدغن است فرقى بين آثار مادى و غير مادى نيست ، و اگر جايز است که چيزى به اذن خدا داراى اثر شود باز هم فرقى بين مادى و غير مادى نيست ، و هر دو يکسانند. بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات مربوط به شهادت کافر و شاءننزول آنها) در کافى از على بن ابراهيم از رجال روايتى خود (اسم رجال را ذکر نکرده ) نقل مى کند که تميم دارى و ابن بندى و ابن ابى ماريه به عزم سفر از خانه بيرون شدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۰۹ تميم دارى مسلمان و آن دو يعنى ابن بندى و ابن ابى ماريه نصرانى بودند، تميم دارى همراه خود خورجينى داشت که اموال خود را از آن جمله ظرفى طلائى و قلاده اى را در آن جاى داده بود، اموال مزبور را مى برد تا در بعضى از بازارهاى عرب بفروشد، تميم در بين راه به مرض ‍ شديدى دچار شد و چون احساس مى کرد که اجلش فرا رسيده آنچه از اموال که همراه داشت به ابن بندى و ابن ابى ماريه داد و سفارش کرد آنها را به ورثه اش برسانند، نامبردگان وقتى به مدينه برگشتند اموال را در حالى که ظرف طلا و قلاده را دزديده بودند نزد ورثه آورده و ماجرا را شرح دادند، ورثه وقتى خورجين را گشودند ديدند همه اموال هست جز ظرف طلا و قلاده ، از آن دو تن رسيدند آيا تميم مرضش آنقدر طول کشيد که محتاج فروش اموال خود شود؟ گفتند نه ، کسالتش جز چند روزى به طول نيانجاميد. پرسيدند آيا دزدها در سفر چيزى از اموالش ‍ ربودند؟ گفتند نه . پرسيدند آيا دادوستدى که در آن ضرر کرده باشد صورت داده ؟ گفتند نه . گفتند ما گران بهاترين متاع او را که ظرفى طلا کارى و جواهرنشان و قلاده اى قيمتى بود دربار و بنه او نمى بينيم . آن دو تن گفتند ما نيز خبر نداريم ، هر چه به ما سپرده بدون کم و کاست به شما رسانديم . ورثه تميم آن دو تن را به شکايت نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آوردند. حضرت به ايشان فرمود: سوگند بخوريد که شما اين اموال را نبرده ايد، آنها نيز سوگند خوردند، حضرت رهايشان کرد. پس از چندى اولياى تميم ظرف و قلاده را در دست ايشان ديده و نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) آمدند و عرض کردند يا رسول الله ! به آنچه که بر ابن بندى و ابن ابى ماريه دعوى دار بوديم دست يافتيم ، و اينک معلوم کرديم که اموال مذکور در دست آنها است ، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) منتظر شد تا از ناحيه خداوند متعال حکم اين مساءله برسد، خداى متعال اين آيه را نازل فرمود: «يا ايها الذين آمنوا شهاده بينکم اذا حضر احدکم الموت حين الوصيه اثنان ذوا عدل منکم او اخران من غيرکم ان انتم ضربتم فى الارض ». تا اينجا خداى متعال شهادت اهل کتاب را تنها در امر وصيت آنهم در سفرى که از اهل اسلام کسى يافت نشود معتبر دانسته سپس فرموده : «فاصابتکم مصيبه الموت تحبسونهما من بعد الصلوه فيقسمان بالله ان ارتبتم لا نشترى به ثمنا و لو کان ذا قربى و لا نکتم شهاده الله انا اذا لمن الاثمين » تا اينجا شهادت آن دو تن نصرانى و حکم رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را درباره قسم دادن شان تنفيذ مى کند: «فان عثر على انهما استحقا اثما» يعنى اگر معلوم شد که به دروغ سوگند خوردند: «فاخران يقومان مقامهما» يعنى دو تن از اولياى ميت که مدعى هستند «من الذين استحق عليهم الاوليان »، «اوليان » به معنى «اولان » يعنى دوتاى اول است «فيقسمان بالله » به خدا سوگند مى خورند که آنها به اين ادعا سزاوارتر از آن دوتاى اولند و اينکه آن دو در سوگند خود دروغ گفته اند: «لشهادتنا احق من شهادتهما و ما اعتدينا انا اذا لمن الظالمين » رسول خدا به اولياى تميم فرمود تا مطابق دستورى که مى دهد قسم بخورند آنها نيز قسم خوردند حضرت قلاده و ظرف طلا را از ابن بندى و ابن ابى ماريه گرفت و به اولياى تميم داد، «ذلک ادنى ان ياتوا بالشهاده على وجهها او يخافوا ان ترد ايمان بعد ايمانهم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۰ مؤ لف : قمى نيز در تفسير خود نظير اين روايت را نقل کرده و در آن روايت بعد از جمله «تحبسونهما من بعد الصلوه » دارد که مراد از اين نماز، نماز عصر است و ظاهرا کلمه : «اولين » که در کلام امام است به صيغه تثنيه است ، و مراد از اولين که در تفسير «اوليان » است همان دو شاهد اولند. و ظاهر معنى آيه به اين نحوى که امام (عليه السلام ) قرائت فرموده يعنى کلمه «استحق » را مبنى بر فاعل خوانده و همين قرائت به على (عليه السلام ) هم نسبت داده شده ، و ما نيز در بيان سابق آنرا تاييد نموديم و گفتيم اين معنى واضح ترين معانى است که در آيه احتمال داده شده است . در در المنثور است که ترمذى (وى روايت را ضعيف دانسته ) و ابن جرير و ابن ابى حاتم و نحاس از باذان مولاى ام هانى از ابن عباس از تميم دارى نقل مى کند که در تفسير آيه «يا ايها الذين آمنوا شهاده بينکم اذا حضر احدکم الموت » در شان نزول اين آيه گفت : غير از من و عدى بن بدا کسى ديگر دخالت نداشت ، آنگاه راوى جريان را چنين نقل مى کند که تميم قبل از اسلام نصرانى بود، و در بين شام و مدينه براى تجارت رفت و آمد داشت ، در يکى از سفرها مردى از آزاد شده هاى قبيله بنى سهم که نامش بديل بن ابى مريم بود به اتفاق آن دو به شام آمده بود و جامى از نقره که عمده سرمايه اش بود همراه داشت ، و مى خواست تا به دربار سلطنتى شام ببرد، اتفاقا در راه مريض شد، به همراهان خود وصيت کرد که اموالش را به ورثه اش برسانند، تميم مى گويد ما بدين حال بوديم که بديل مرد، جام نقره اى که داشت برداشته و به مبلغ هزار درهم فروخته و پولش را بين خود تقسيم کرديم . در مراجعت مابقى اموالش را به ورثه اش رسانديم ، وقتى اثاث او را باز کردند جام را نيافتند، پرسيدند جام چه شد؟ گفتيم غير از اين اموال چيز ديگرى نداشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۱ تميم مى گويد، اين بود تا من بعد از آنکه رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به مدينه تشريف آورد مسلمان شدم ، و از اين گناه خود منفعل بودم ناچار ورثه متوفى را ديده و داستان جام و اسلام خود را شرح داده و مبلغ پانصد درهمى که سهم من از پول جام بود به آنها دادم ، و گفتم که همين مقدار هم نزد همسفر من فلانى است ، ورثه رفتند و او را گرفته و نزد رسول الله (صلى الله عليه و آله ) بردند، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) از آنها گواه خواست ، دو نفر که حاضر شوند و شهادت دهند نيافتند، فرمود: پس ابن بدا را به چيزى که در دين خودش مقدس و عظيم است سوگند دهيد، آنها نيز چنين کردند، ابن بدا بر برائت خود سوگند خورد، در اين ميان آيه مورد بحث : «يا ايها الذين آمنوا شهاده بينکم » تا آنجا که مى فرمايد: «ان ترد ايمان بعد ايمانهم » نازل شد، عمرو بن عاص چون چنين ديد با يک نفر برخاسته و به نفع ورثه سوگند خوردند، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) به حکم سوگند پانصد درهم از ابن بدا گرفت و به ورثه داد. مؤ لف : اين روايت صرفنظر از ضعف سندش همانطورى که مى بينيد کاملا با آيه مطابقت ندارد، به خلاف روايت قمى . و اتفاقا از طرق عامه هم روايتى از ابن عباس و عکرمه قريب به مضمون روايت قمى وارد شده است . و نيز در در المنثور است که فاريابى و عبد بن حميد و ابوعبيده و ابن جرير و ابن منذر و ابوالشيخ از على ابن ابيطالب (عليه السلام ) نقل کرده اند که آن حضرت در آيه «من الذين استحق عليهم الاوليان » در کلمه استحق «تا» را به فتح قرائت فرموده اند. و نيز در آن کتاب است که ابن مردويه و حاکم (وى روايت را صحيح دانسته ) از على بن ابيطالب (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نيز «استحق » را به فتح «تاء» قرائت فرموده اند. و نيز در آن کتاب است که ابن جرير از ابن عباس نقل کرده که گفت : اين آيه نسخ شده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۲ مؤ لف : دليلى بر آنچه در اين روايت راجع به نسخ هست نداريم . در کافى از محمد بن اسماعيل از فضل بن شاذان و على بن ابراهيم از پدرش از ابن ابى عمير از هشام بن حکم از امام صادق (عليه السلام ) نقل مى کند که درباره جمله «اواخران من غيرکم » فرمود: اگر شخص مسلمانى در شهرى باشد که مسلمان در آنجا يافت نشود جايز است غير مسلمان را بر وصيت شاهد بگيرد. مؤ لف : معنا و مفاد اين روايت از آيه به خوبى استفاده مى شود. و نيز در اين کتاب به اسناد خود از يحيى بن محمد نقل مى کند که گفت : از امام ابى عبدالله (عليه السلام ) از معناى آيه «يا ايها الذين آمنوا شهاده بينکم اذا حضر احدکم الموت حين الوصيه اثنان ذوا عدل منکم او اخران من غيرکم » پرسيدم ، فرمود: مراد از «ذوا عدل منکم » دو نفر مسلمان و مراد از «آخران من غيرکم » اهل کتابند، و اگر از اهل کتاب کسى يافت نشد، از مجوس ، براى اينکه سنت رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در باب جزيه درباره مجوس همان سنتى بود که درباره اهل کتاب معمول مى داشت ، و اين حکم وقتى قابل اجرا است که مردى در سرزمين غربت بميرد، و از مسلمانان کسى بر بالينش ‍ نباشد، ناگزير از اهل کتاب دو نفر را شاهد مى گيرد. و در صورت اتهام ، حاکم شرع آنان را بعد از نماز عصر توقيف مى کند تا به خداى تعالى سوگند بخورند که : «لا نشترى به ثمنا و لو کان ذا قربى و لا نکتم شهاده الله انا اذا لمن الاثمين » سپس فرمود: اين وقتى است که ولى ميت درباره شهادت شهود سوءظن داشته باشد، پس اگر به دست آوردند که شهود به باطل شهادت داده و عناد ورزيده اند، در صورتى که دو شاهد ديگر حاضر شوند و بجاى شهود نخستين شهادت دهند حاکم شهادت شهود نخستين را نقض و از اعتبار ساقط مى کند، «فيقسمان بالله » پس سوگند مى خورند که شهادت ما به حق نزديک تر از شهادت آن دو است و ما در شهادت خود تجاوز نکرده ايم ، چه اگر تجاوز کرده باشيم هر آينه از ستمکاران خواهيم بود، اگر اين دو شاهد چنين شهادتى دادند شهادت اول باطل و بر طبق شهادت دوم حکم مى شود، زيرا خداى تعالى مى فرمايد: «ذلک ادنى ان ياتوا...» مؤ لف : اين روايت همانطورى که مى بينيد موافق مطلبى است که ما قبلا در معنى آيه گفتيم ، و در معنى آيه غير از اين روايت ، روايات زياد ديگرى در کافى و تفسير عياشى از امام ابى عبدالله و امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) روايت شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۳ و در بعضى از روايات جمله «اواخران من غيرکم » به کفار که اعم از اهل کتاب است تفسير شده ، مانند روايتى که کافى از ابى الصباح کنانى از ابى عبدالله (عليه السلام ) و عياشى در تفسير خود از ابى اسامه نقل کرده اند که گفت : از آن جناب از معناى «اواخران من غيرکم » پرسيدم ، فرمودند: مراد از آنها دو نفر کافرند، پرسيدم : «ذوا عدل منکم » يعنى چه ؟ فرمود: يعنى دو مسلمان . اين دو روايت گر چه از نظر اينکه متوافق و هر دو ايجابى هستند و بحسب صناعت علمى نمى توان بين آن دو معامله اطلاق و تقييد کرد و گفت که مراد از کفار در اين روايات همان اهل کتاب در آن روايت است ، ليکن سياق روايت اول صلاحيت تفسير اطلاق دوم را دارد و مى تواند آنرا تقييد کند. معناى اين روايت که قران تماميش تقريب و باطنش تقريب است و در تفسير برهان است که صدوق به اسنادى که ابى زيد عياش بن يزيد بن حسن دارد از پدرش يزيد بن حسن نقل مى کند که گفت : موسى بن جعفر (عليه السلام ) مرا حديث کرد و فرمود که پدرم جعفر بن محمد (عليهماالسلام ) درباره قول خداى عزوجل : «يوم يجمع الله الرسل فيقول ما ذا اجبتم قالوا لا علم لنا» فرمود: مى گويند ما علمى به ما سواى تو نداريم ، موسى بن جعفر فرمود: امام صادق اضافه کرد: که قرآن تمامش تقريع و باطنش تقريب است . صاحب برهان مى گويد: صدوق فرموده : مراد از اين جمله اين است که قرآن غير از آيات توبيخ و وعيد آيات رحمت و غفران هم دارد. مؤ لف : اين معنايى که صاحب برهان درباره جمله : قرآن تمامش تقريع و باطنش تقريب است ، از صدوق نقل کرده نه با صدر روايت منطبق است و نه با سياق خود جمله . اما با صدر روايت منطبق نيست ، براى اينکه معناى گفتار رسولان که گفتند: «لا علم لنا» اين باشد که ما علمى به ما سواى تو نداريم ، معنايى است که هيچ ربطى به اين جهت که قرآن مشتمل بر آيات وعد و وعيد است ندارد. اما اينکه گفتيم با سياق خود جمله هم منطبق نيست ، براى اينکه ظاهر جمله : قرآن تماميش تقريع و باطنش تقريب است ، اين است که قرآن تماميش هم تقريع و هم تقريب است ، و تنها فرق آن دو از نظر ظاهر و باطن قرآن است ، يعنى تمام قرآن باطنش تقريب است و باز تمامى آن ظاهرش تقريع است ، نه اينکه بعضى از آيات آن تقريب و بعضى ديگر تقريع باشد. و ما اگر در اين جمله و در صدر کلام امام (عليه السلام ) تاملى بکنيم خواهيم ديد که مراد آن حضرت از تقريع به قرينه مقابله اش با تقريب معنايى است که لازمه آن مقابله با تقريب است و معلوم است که مقابل تقريب تبعيد است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۴ توضيح اينکه قرآن تماميش معارف و حقايق است ، ليکن ظاهرش ‍ حقايق را از هم دور و اجزاى معارف را از يکديگر جدا مى کند، و باطنش همه را به هم نزديک و مربوط و مستحکم مى سازد، بنابراين ما حصل معناى روايت اين مى شود که قرآن به حسب ظاهر طورى است که انسان خيال مى کند مجموعه ايست از حقايق مختلفه اى از معارف که هيچ گونه ربطى بين آنها نيست ، و ليکن در باطن با همه کثرت و بينونت و جدايى که از هم دارند کمال نزديکى و اتصال را نسبت به هم دارند، به طورى که گويى يک روح در جميع اجزاى آن جريان دارد، و آن همان روح توحيد است ، خداى تعالى هم فرموده : «کتاب احکمت آياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير». توضيح اين روايت که مرا از «لاعلم لنا» اينست که ما علمى به ماسواى تو نداريم با رعايت اين معنايى که ما براى جملات آخر روايت کرديم به خوبى روشن مى شود اينکه امام (عليه السلام ) در اين جملات ، «لا علم لنا» را تفسير کرد به اينکه : ما علمى به ماسواى تو نداريم ، تفسيرى است که کاملا با صدر روايت انطباق دارد، براى اينکه انسان و يا هر صاحب علمى که فرض شود، به وسيله و وساطت کسى و يا چيزى علم به هم مى رساند و مى داند آنچه را که مى داند، به اين معنا که خداى سبحان معلوم بالذات و غير خدا معلوم بوسيله خداست ، به عبارت ديگر وقتى علم به چيزى تعلق گيرد اول به خداى سبحان به نحوى که لايق ساحت قدس و کبريائى اوست تعلق مى گيرد، سپس از ناحيه قدس او عبور کرده و به آن چيز تعلق مى گيرد براى اينکه علم هر چيزى نزد خداست ، خداى متعال است که هر کسى را به هر قدر که بخواهد علم روزى مى کند کما اينکه فرمود: «و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بما شاء وسع کرسيه السموات و الارض ». روايتى هم که در سابق از عبدالاعلى مولاى آل سام از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرديم و هم چنين روايات ديگرى اين معنا را افاده مى کنند، پس معناى گفتار انبيا که بنا بر تفسير امام (عليه السلام ) که گفتند: ما علمى بماسواى تو نداريم بدرستى که تويى علام الغيوب ، اين است که ما را علمى به چيزى از ماسواى تو نيست و اگر علمى به چيزى از ماسواى تو بهم رسانيم از جهت علمى است که به تو داريم ، براى اينکه همه علم ما از آن تو است ، وقتى مطلب از اين قرار باشد تو از ما به آن چيز داناترى ، زيرا آن مقدار علمى که ما به چيزى داريم در حقيقت همان علم هم علم تو است که به مشيت خود پرتوى از آن را به ما روزى کرده اى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۱۵ اين جاست که معنايى دقيق تر و لطيف ترى براى جمله : بدرستى تويى علام الغيوب ، در ذهن تجلى مى کند و آن اين است که هر آفريده اى از آفريده ها از آنجايى که هستيش جداى از هستى غير خودش هست از اين نظر از غير خود غايب و نهان است ، براى اينکه وجود آن محدود و مقدر است ، و جز به آنچه که خدا بخواهد علم و احاطه نمى يابد، تنها خداى سبحان است که محيط به هر چيز و عالم به هر غيبى است ، و هيچ چيزى به چيز ديگر علم به هم نمى رساند مگر از ناحيه خداى تعالى . رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه