تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۳۰

ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۴ چيزى که ممکن است در توضيح اين حديث تا اندازه اى موثر باشد اين است که گفته شود: شکى نيست در اينکه اسماء حسناى پروردگار واسطه هايى براى ظهور اعيان موجودات و حدوث حوادث بى شمار در آنها هستند، زيرا هيچ شبهه نيست در اينکه خداى تعالى مخلوقات را - از باب مثال - از اين جهت آفريده که خالق جواد و مبدء بوده . نه از جهت اينکه منتقم و شديدالبطش است . و همچنين روزى داده از اين جهت که رزاق بوده نه از جهت اينکه قابض و مانع است . به زنده ها افاضه حيات فرموده چون حى و محيى بوده نه چون مميت و معيد است . آيات قرآن بهترين شاهد بر اين حقيقت است ، چه مى بينيم در ذيل هر يک از معارفى که در متون آيات قرآنى بيان شده علتى از اسماء الله ذکر شده که مناسب با آن است . چه بسا از آيات قرآن که به يک اسم و يا دو اسم از اسماء الهى که مناسب با مضمون آيه است ختم مى شود. و از همين جا ظاهر مى شود که اگر يکى از ما از علم اسماء و علم روابطى که بين آنها و موجودات عالم است و اقتضاءاتى که مفردات آن اسما و مؤ لفات آنها دارد بهره اى داشته باشد سر از نظام خلقت و آنچه جارى شده و مى شود، در خواهد آورد، و به قوانين کلى اى اطلاع پيدا خواهد کرد که بر جزئياتى که يکى پس از ديگرى واقع مى شوند منطبق مى گردد. قرآن شريف هم بطورى که از ظواهر آن استفاده مى شود قوانين عمومى بسيارى درباره مبداء، معاد، سعادت و شقاوت که خداى تعالى ترتيب داده بيان نموده ، آنگاه رسول الله را به اين جمله مخاطب قرار داده است : «و نزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء» ليکن همه اين قوانين با اينکه قوانينى است کلى و ضرورى مع ذلک دست بند دست خداى تعالى نيست ، زيرا ضرورت آنها از خودشان و به اقتضاى ذاتشان نيست . بلکه اين ضرورت و لزوم را خداوند به آنها داده ، پس وقتى همين حکومت عقلى قطعى درباره اين قوانين نيز از ناحيه خداى تعالى و اراده او باشد در نتيجه معلوم مى شود عقل که خود فعلى از افعال او است او را عليه خودش مجبور به کارى نمى کند، آرى چيزى نيست که در ذات خداى سبحان غالب بر او باشد، بلکه او قاهر و غالب است ، چگونه چيزى بر او غلبه پيدا مى کند با اينکه از هر جهت به خود او منتهى مى شود، و در عين و اثرش محتاج به اوست (دقت فرمائيد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۵ بنابراين محال است عقل و همچنين ساير حقايق با اينکه همه احکام آنها از خود پروردگار است حاکم بر او و مقتضى در او باشد به حکم و اقتضائى که خود پروردگار آن را به عقل و ساير حقايق داده و بعد از دادن هم ، بر آنها قاهر و غالب است ، چون بقاى آن حکم و اقتضا براى عقل و ساير حقايق نيز از ناحيه خدا است . به عبارت ديگر هر حکم و اقتضائى که در هر چيزى هست وجود و بقايش در آن چيز، اثرى است که خدابه آن داده ، و معنا ندارد موجودى چيزى را به عين همان ملکى که خداى تعالى آن را مالک است مالک باشد پس مالک على الاطلاق اوست و بطور کلى بهيچ وجهى از وجوه خودش مملوک واقع نمى شود. بنابراين اگر فرضا خداوند به گنهکار ثواب داده و ثوابکار را عقاب کند و يا هر کار ديگرى که بخواهد انجام دهد مى تواند و کسى نيست که او را منع کند نه عقل و نه موجودى از خارج ، چيزى که هست خودش ما را به دو وعده اى که داده دلگرم فرموده است ، يکى اينکه وعده به سعادت و حسن جزا و وعيد به شقاوت و سوء جزا، و نيز خبر داده که به وعده خود وفا مى کند: «ان الله لا يخلف الميعاد» دوم اينکه از طريق وحى و عقل ما را به امورى خبردار نموده و دنبالش هم فرموده که او جز حق نمى گويد، از اين جهت دلها مطمئن و خاطرها آسوده شده ، به طورى که جاى شبهه اى نمانده «والحق اقول » نظير اين مطلبى که به زبان قرآنش بيان شده ، در احکام ضرورى عقلى هم قرار داده . و اتفاقا مقتضاى اسماى حسنايش هم تا آنجا که از تعليمات خود آن جناب به دست آمده همين است . ليکن با همه اينها همانطورى که گفتيم نه آن قوانين کلى و احکام ضرورى عقل و نه آن وعده هائى که در قرآن کريمش داده و نه آن اقتضاآتى که در اسماى حسناى اوست هيچيک مانع قدرت او نمى شود. باز هم مالک على الاطلاق هست و هر عملى که بخواهد و هر حکمى که اراده کند مى کند کما اينکه خودش فرمود: «لا يسال عما يفعل و هم يسئلون » و اين معنا هم ، خود اسمى است از اسماى او، اسمى است که علم احدى از مخلوقاتش راه به کنه آن نمى برد. زيرا آنچه که ما از اسماى او مى دانيم چيرهايى است که از دريچه مفاهيم به آن پى برده و سپس به همان نسبت آثار وجوديش را تشخيص داده ايم . از اينجا مى فهميم که اگر از بارى تعالى در عالم وجود آثارى است که ما نمى توانيم آنرا تشخيص دهيم لابد آثار اسمى از اسماء اوست که راهى براى به دست آوردن آن اسم نيز نداريم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۶ و اگر خواستى بگو: اسمى که به هيچ مفهومى نمى توانيم صيدش نموده و به دام فکر و انديشه و عقل خود بياندازيم . منتها چيزى که درباره آن مى توانيم بگوييم که مختصرى به آن اشاره داشته باشد، همان صفت «مالک على الاطلاق » است . پس به اين بيان معنى آنچه در حديث بود: خداوند با يک حرف از خلق خود ححجوب شده ، روشن شد و معلوم شد که چطور بعضى از اسماء الله هست که احدى را بدان راه نيست و به همان اسم از مخلوقات خود در پرده و پنهان شده است (دقت فرمائيد). ر اين گفتار در خلال چند فصل از ادبى که خداى تعالى انبيا و فرستادگان خود را به آن مودب نموده بحث مى شود: گفتارى پيرامون معناى ادب معناى ادب و بيان اختلاف مفهوم آن با اختلاف مقاصد در جوامع مختلف ۱ - ادب بنا بر آنچه که از معناى آن استفاده مى شود - هياءت زيبا و پسنديده ايست که طبع و سليقه چنين سزاوار مى داند که هر عمل مشروعى چه دينى باشد مانند دعا و امثال آن و چه مشروع عقلى باشد مانند ديدار دوستان ، بر طبق آن هياءت واقع شود، به عبارت ديگر: ادب عبارتست از ظرافت عمل . و معلوم است که عمل وقتى ظريف و زيبا جلوه مى کند که اولا مشروع بوده و منع تحريمى نداشته باشد، پس در ظلم و دروغ و خيانت و کارهاى شنيع و قبيح ادب معنا ندارد. و ثانيا عمل اختيارى باشد، يعنى ممکن باشد که آنرا در چند هياءت و شکل در آورد و شخص به اختيار خود آنرا به وجهى انجام دهد که مصداق ادب واقع شود، نظير ادبى که اسلام در غذا خوردن مرعى داشته و آن گفتن «بسم الله » است در اول غذا و گفتن «الحمدلله » در آخر آن و احتراز از خوردن در حال پرى شکم و امثال اينها و نيز نظير ادب نشستن در حال نماز که «تورک » ناميده مى شود و آن عبارت است از نشستن به روى ران ها و گذاشتن دست ها روى زانو و نگاه کردن به دامن ، و همچنين نظائر آن . گر چه معنى ادب ، حسن و ظرافت عمل است ، و در معنى حسن که موافقت عمل است با غرض زندگى ، هيچگونه اختلافى نيست ، ليکن تطبيق اين معناى اصلى با مصاديق آن در نظر مجتمعات مختلف بزرگ مانند اقوام و ملل و اديان و مذاهب مختلف و همچنين در مجتمعات کوچک مانند خانواده ها، بسيار مختلف است ، و اين اختلاف از جهت اختلافى است که در تشخيص کار نيک از بد دارند، مثلا چه بسا چيرهائى که در نزد قومى از آداب به شمار مى رود و حال آنکه در نزد ساير اقوام ادب نيست و چه بسا آدابى که در نزد قومى مست حسن و در نزد قوم ديگرى شنيع و زشت است مانند تحيت در موقع برخورد و ملاقات با يکديگر که در اسلام اين تحيت سلام است که از طرف خداى متعال ، مبارک و طيب ناميده شده ، و در نزد اقوامى ديگر برداشتن کلاه و يا بلند کردن دست و يا سجده و رکوع کردن و يا پائين انداختن سر است و در بين زنان اروپا آدابى در برخورد معمول است که اسلام آنرا شنيع و زشت دانسته و همچنين آداب ديگر، الا اينکه همه اين اختلافات ناشى از اختلاف در مرحله تشخيص مصداق است ، و گرنه همانطورى که گفتيم در اصل معناى ادب که عبارت بود از هياءت زيبائى که سزاوار است عمل بر طبق آن انجام شود، اختلافى نيست ، حتى دو نفر از عقلاى بشر در معناى آن و اينکه ادب امر مست حسنى است اختلاف ندارند. اخلاق وصف روح ، و ادب وصف عمل است و ادب ، ناشى از اخلاق مى باشد و ادب الهى انبياءهياءت زيباى اعمال دينى ايشان است ۲ - بعد از آنکه در فصل گذشته معلوم شد که زيبائى و حسن از مقومات معنى ادب است و نيز معلوم شد که اين زيبائى در مجتمعات مختلف از نظر اختلافى که در مقاصد خاصه دارند مختلف و در نتيجه آداب و رسومشان نيز مختلف مى شود، اينک مى گوييم بنابراين دو مقدمه اى که گذشت ، آداب و رسوم اجتماعى به منزله آئينه افکار و خصوصيات اخلاقى آن اجتماع است . زيرا اين آداب زائيده شده مقاصد اجتماعى شان مى باشد و مقاصدشان ناشى از عوامل اجتماعى و طبيعى و تاريخى آنها است ، شايد بعضى ها خيال کنند که اخلاق و آداب يکى است و حال آنکه چنين نيست ، زيرا اخلاق عبارتست از ملکات راسخه در روح ، و در حقيقت وصفى است از اوصاف روح ، ولى آداب عبارتست از هياءت هاى زيباى مختلفى که اعمال صادره از آدمى متصف بدان مى گردد و اعمال آدمى نحوه صدورش بستگى به صفات مختلفه روحى دارد و بين اين دو قسم اتصاف (اتصاف روح به اخلاقيات و اتصاف عمل به آداب ) فرق بسيارى است ، پس معلوم شد که آداب ناشى از اخلاق و اخلاق زائيده از مقتضيات اجتماع است . و مطلوب نهائى انسان در زندگى همان چيزى است که ادبش را در رفتار مشخص ساخته و برايش خط مشيى ترسيم مى کند که در کارهائى که به منظور رسيدن به آن مطلوب انجام مى دهد از آن خط مشى تعدى نمى کند. ۳ - وقتى معلوم شد که ادب در خصوصياتش تابع مطلوب نهائى در زندگى است ، بنابراين ، ادب الهى که خداى سبحان انبيا و فرستادگانش ‍ را به آن مودب نموده همان هياءت زيباى اعمال دينى ايست که از غرض ‍ و غايت دين حکايت مى کند و آن غرض به طورى که قبلا هم گفته شد عبوديت و بندگى است ، البته اين عبوديت در اديان حق از جهت زيادى دستورات و کمى آن و همچنين از جهت مراتب کمال که در آن اديان است فرق مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۷ بنابراين ، چون هدف اسلام سر و سامان دادن به جميع جهات زندگى انسانى است و هيچ يک از شوون انسانيت نه کم و نه زياد نه کوچک و نه بزرگ را از قلم نينداخته ، از اين جهت سر تا پاى زندگى را داراى ادب نموده و براى هر عملى از اعمال زندگى هياءت زيبائى ترسيم کرده که از غايت حيات حکايت مى کند، پس از نظر دين اسلام هيچ غايتى براى حيات جز توحيد خداى سبحان در مرحله اعتقاد و عمل نيست ، به اين معنا که اسلام کمال انسانيت و غرض نهائى زندگيش را اين مى داند که معتقد شود به اينکه براى او معبودى است که هر چيزى را او آفريده و برگشت هر چيزى به سوى اوست ، و براى او اسماى حسنا و مثالهاى بلندى است ، آنگاه بعد از تحصيل چنين اعتقادى در مجراى زندگى قدم نهاده ، هر عملى را که انجام مى دهد يک يک ، حکايت از عبوديت او و عبوديت هر چيزى نزد خداى سبحان مى نمايد و به همين وسيله توحيد پروردگار در ظاهر و باطنش سرايت نموده و خلوص در بندگى و عبوديتش از اقوال و افعال و ساير جهات وجوديش ظاهر مى گردد، ظهورى که هيچ پرده اى نتواند آنرا بپوشاند، خلاصه ادب الهى و يا ادب نبوت همانا عمل را بر هياءت توحيد انجام دادن است . اسلام سرتاپاى زندگى را داراى ادب نموده است و آن عبارت است از انجام دادناعمال بر هياءت توحيد ۴ - توضيح بيشتر اينکه : يکى از مطالبى که به طور قطع به ثبوت رسيده و تجربه قطعى نيز آنرا تاييد نموده اين است که علوم عملى - نه علوم نظرى - يعنى علومى که به منظور عمل کردن و به کار بستن فرا گرفته مى شود وقتى مى تواند در مرحله عمل بطور کامل نتيجه دهد که فراگرفتنش در ضمن تمرين و آزمايش باشد، زيرا کليات علمى اگر بر جزئيات و مصاديقش تطبيق نشود تصديق آن و ايمان به صحتش براى نفس سنگين و دشوار خواهد بود. چون اصولا انسان در همه عمر سر و کارش با جزئيات محسوس است ، و اگر هم گاهگاهى اسمى از کليات مى برد به طبع ثانوى و از جهت برخورد اتفاقى به کليات عقلى ايست که از حيطه حواس خارج است ، مثلا کسى که از معلم و يا کتاب درباره خوبى شجاعت چيرهايى آموخته و آنرا تصديق هم کرده و ليکن هيچوقت به آن عمل نکرده و شجاعتى از خود نشان نداده وقتى به يکى از مواقف خطرناکى که دل انسان را پر از وحشت و ترس مى کند برخورد نمايد نمى تواند از معلوماتى که درباره خوبى شجاعت کسب کرده استفاده نمايد، زيرا قوه واهمه اش در اين موقع او را به احتراز از مقاومت وا مى دارد و هشدارش مى دهد که مبادا متعرض هلاکت جسمانى و از دست دادن حيات شيرين مادى گردد، اين کشمکش بين واهمه و عقلش براه افتاده و در ترجيح يکى از دو طرف ، دچار حيرت و سرگردانيش مى سازد، سرانجام هم در اين نبرد غلبه با قوه واهمه اش ‍ خواهد بود، چون حس او مويد و کمک کار واهمه است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۹ پس بر هر متعلمى که مى خواهد علوم عملى را فرا گيرد لازم است فرا گرفته هاى خود را بکار بسته و تمرين کند تا آنکه به عمل عادت کند و به اين وسيله اعتقادات بر خلافى که در زواياى دلش هست به کلى از بين برود و تصديق به آنچه که آموخته در دلش رسوخ نمايد، زيرا مادامى که عمل نکرده احتمال مى دهد که شايد اين عمل ممکن نباشد ولى وقتى مکرر عمل کرد، رفته رفته اين احتمالات از بين مى رود. آرى بهترين دليل بر امکان هر چيزى وقوع آن است ، و لذا مى بينيم عملى که انسان سابقه انجام آنرا ندارد انجام آن به نظرش دشوار بلکه ممتنع است ولى وقتى براى بار اول آنرا انجام داد امتناعى که قبلا در نظرش بود مبدل به امکان مى شود، ولى هنوز در نفس اضطرابى درباره آن هست و درباره وقوع اولين بار آن تعجب مى کند، گويا کارى نشدنى انجام داده ، و اگر بار دوم و سوم آنرا انجام داد، رفته رفته آن عظمت و صولت سابقش از بين مى رود و عمل مزبور در نظرش از عاديات مى شود، و ديگر هيچ اعتنايى به آن ندارد و لذا گفته اند: همانطورى که شر عادت مى شود خير هم عادت مى شود. اثر عمل در پرورش خود و ديگران ، و بيان اينکه مربى بايد بدانچه به ديگران مىآموزد ايمان داشته ، عملش مطابق علمش باشد اين روشى که در تعليم و تربيت گفتيم رعايتش در تعليمات دينى على الخصوص در تعليمات دينى اسلامى از روشن ترين امور است ، چه شارع مقدس اسلام در تعليم گروندگان خود اکتفا به بيان کليات عقلى و قوانين عمومى نکرده ، بلکه مسلمين را از همان ابتداء تشرفشان به اسلام به عمل واداشته ، آنگاه به بيان لفظى پرداخته ، روى اين حساب هر فرد مسلمانى که در فرا گرفتن معارف دينى و شرايع آن تکميل شده باشد قهرا قهرمان عمل به آن شرايع هم هست . چنين کسى به هر عمل صالحى مجهز و از توشه تقوا و فضيلت توانگر است . و اين اسلوب خود قاعده ايست کلى ، يعنى هر معلم و مربى که بخواهد در تعليم و تربيت اشخاص موفقيتى کسب کند بايد خودش به گفته ها و دستورات خود عمل کند، آرى براى علم بى عمل هيچ تاءثيرى نيست ، زيرا همانطورى که براى الفاظ دلالت هست عمل هم داراى دلالت است ، به اين معنا که اگر عمل بر خلاف قول بود دلالت مى کند بر اينکه در نفس صاحبش حالتى است مخالف گفته هاى او که گفته هايش را تکذيب مى کند و مى فهماند که گفته هايش جز کيد و نوعى حيله براى فريب دادن مردم و به دام انداختن آنها نيست . و لذا مى بينيم دلهاى مردم از شنيدن مواعظ اشخاصى که خود در طريقه اى که به مردم پيشنهاد مى کنند صبر و ثبات ندارند نرم نمى شود، و نفوس شان منقاد نصايح آنان نمى گردد، و چه بسا بگويند: گفته هايش ‍ همه باطل است زيرا اگر حق بود خودش به آن عمل مى کرد. و اگر هم به اين صراحت حکم به بطلان آن نکنند لا اقل درباره صحت و بطلان آن ترديد نموده و مى گويند: معلوم مى شود او خودش گفته هاى خود را صحيح و حق نمى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۰ پس يکى از شرائط تربيت صحيح اين است که مربى اوصافى را که به شاگرد پيشنهاد و سفارش مى کند بايد به همان جورى که مى خواهد شاگرد داراى آن اوصاف و متلبس به آن باشد خودش ملبس باشد، آرى عادتا محال است مردى ترسو شاگردى شجاع و دليرى بى باک تربيت کند و يا مکتبى که مکتب دارش لجوج و متعصب است دانشمندى آزاده در آرا و نظريات علمى بيرون دهد، خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «افمن يهدى الى الحق احق ان يتبع ام من لا يهدى الا ان يهدى » و نيز مى فرمايد: «اتامرون الناس بالبر و تنسون انفسکم » و نيز از قول حضرت شعيب (عليه السلام )حکايت نموده مى فرمايد: «و ما اريد ان اخالفکم الى ما انهاکم عنه ان اريد الا الاصلاح ما استطعت » و همچنين آيات ديگر، براى خاطر همين بود که گفتيم معلم و مربى خودش بايد به مواد تعليمى و تربيتى خود عمل کند. علاوه بر همه اينها، کسانى که دلهايشان از ايمان به گفته هايشان تهى است حتى منافقينى که در عوام فريبى مهارت کامل دارند و وقتى که پاى عمل صالح به ميان مى آيد خود را کنار کشيده و در مرحله ادعا خود را صاحب ايمان صريح و خالص ، جا مى زنند با اينحال زير نظرشان جز اشخاصى مانند خودشان پليد تربيت نمى شوند، زيرا اگر چه ممکن است زبان مغاير با قلب باشدو چيرهايى که دل راضى به آن نيست بگويد و ليکن چون گفتار هم خود فعلى است از افعال بدنى و افعال همه از آثار نفس اند، از اين جهت ممکن نيست فعل کسى با نفسانياتش مخالف باشد. بنابراين ، مى توان گفت کلام ، صرفنظر از دلالت لفظى وضعى اش ، دلالت بر طبيعت گوينده ، کفر و ايمان و ساير نفسانيات نيز دارد آنهائى که ساده لوح و بى بصيرت اند و نمى توانند بين جهت صلاح (دلالت وضعيه ) و جهت فساد (ساير جهات ) آن تميز دهند بجاى اينکه تربيت شوند گمراه مى شوند، تنها صاحبان بصيرتند که اين جهات را از هم تميز مى دهند، چنانکه خداى تعالى منافقين را براى پيغمبر گرامى خود چنين توصيف کرده : «و لتعرفنهم فى لحن القول ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۱ پس معلوم شد که تربيتى داراى اثر صالح است که مربى آن داراى ايمان به آنچه که به متعلم مى آموزد باشد. علاوه بر اين ، عملش با علمش ‍ مطابقت کند، و اما کسى که اصلا به گفته هاى خود ايمان ندارد و يا بر طبق آن عمل نمى کند اميد خيرى از تربيتش نبايد داشت . و براى اين حقيقت مثالهاى زيادى درباره سلوک ما شرقى ها و مسلمان ها مخصوصا در تعليم و تربيت مى باشد، و به همين جهت تعليم و تربيت هاى ما چه رسمى و چه غير رسميش بهيچ وجه نافع و موثر واقع نمى شود. اينکه مى بينيم کلام خداى تعالى مشتمل است بر حکايت و نقل فصولى از ادب الهى متجلى از اعمال انبيا و فرستادگان براى رعايت همين جهت يعنى نشان دادن عمل است در تعليم و تربيت ، چه آن حکايت هايى که مربوط به اقسام عبادتها و ادعيه آنهاست ، چه داستانهايى که مربوط به طرز معاشرت و برخوردشان با مردم است . آرى ايراد مثال در تعليم و تربيت خود نوعى تعليم عملى و نشان دادن عمل است . مراد از هدايت انبياء (ع ) توحيد ايشان است و امر به اقتداء به هدايت آنان (فبهديهم اقتده )امر به پيروى آنان است در عمل ۵ - خداى متعال در سوره انعام بعد از آنکه داستان ابراهيم و قومش را درباره توحيد نقل کرده ، مى فرمايد: «و تلک حجتنا اتيناها ابراهيم على قومه نرفع درجات من نشاء ان ربک حکيم عليم . و وهبنا له اسحق و يعقوب کلا هدينا و نوحا هدينا من قبل و من ذريته داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هرون و کذلک نجزى المحسنين . و زکريا و يحيى و عيسى و الياس کل من الصالحين و اسمعيل و اليسع و يونس و لوطا و کلا فضلنا على العالمين . و من ابائهم و ذرياتهم و اخوانهم و اجتبيناهم و هديناهم الى صراط مستقيم . ذلک هدى الله يهدى به من يشاء من عباده و لو اشرکوا لحبط عنهم ما کانوا يعملون . اولئک الذين اتيناهم الکتاب و الحکم و النبوه فان يکفر بها هولاء فقد وکلنا بها قوما ليسوا بها بکافرين . اولئک الذين هدى الله فبهداهم اقتده ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۲ خداى تعالى در اين آيات گروهى از انبياى گرام خود را نام برده و سپس ‍ خاطر نشان ساخته که ايشان را به هدايت الهى خود اکرام کرده است . و مراداز اين هدايت تنها توحيد است و بس به دليل اينکه در آخر مى فرمايد: «و لو اشرکوا لحبط عنهم » چه همانطورى که مى بينيد غير از شرک منافى ديگرى براى آنچه که از هدايت روزى شان فرموده ذکر نکرده ، پس معلوم مى شود که آنها را جز به توحيد هدايت نفرموده . و اين توحيد است که در تمامى اعمالشان اثر کرده ، براى اينکه مى فرمايد شرک که امر قلبى است در اعمالشان اثر نموده و باعث حبط آن مى شود. وقتى شرک چنين اثرى داشته باشد معلوم است که توحيد هم منافى و ضد آن است ، اثر ضد آنرا در عمل خواهد داشت . به اين معنا که صورت عمل طورى مى شود که توحيد درونى را مجسم ساخته و آنرا مانند آينه اى که صورتها را نشان مى دهد، حکايت مى کند، به طورى که اگر فرضا ممکن باشد اعتقاد درونى مجسم شود و به صورت اعمال در آيد هر آينه اعتماد به توحيد به صورت اينگونه اعمال در خواهد آمد، و به عکس اگر فرضا ممکن باشد که عمل برگردد و اعتقاد درونى شود هر آينه اين اعمال صالح به صورت اعتقاد به توحيد در خواهد آمد، و اين معنا در صفات روحى مصداق بسيار دارد، زيرا ما به چشم خود مى بينيم کسانى که مثلا در دل مبتلا به رذيله تکبرند، همين حالت درونى شان از اعمال شان هويدا مى شود، و همچنين رفتار اشخاص ‍ مسکين ، شکستگى و مسکنت آنانرا حکايت مى کند. تاءديب الهى انبياء (ع ) از طريق وحى تسديدى و تاءديبى است که جداى از وحى نبوت وتشريع بوده است خداى تعالى سپس پيغمبر خود را از باب تاديب دستور مى دهد به اينکه به هدايت انبياء گذشته اقتدا کند، نه بخود آنان . چون اقتدا عبارتست از متابعت در عمل نه در اعتقاد. اعتقاد به تنهائى امرى است غير اختيارى و تقليد ناپذير، بنابراين معنى اين دستور اين مى شود که عمل صالح انبياء را که بر مبناى توحيد و تاديب عملى الهى از آنان صادر شده اختيار نموده و مورد عمل قرار دهد، و مراد از اين تاديب الهى هم همان چيزى است که خداى تعالى در اين آيه به آن اشاره فرموده : «و جعلناهم ائمه يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوه و ايتاء الزکوه و کانوا لنا عابدين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۳ چون اضافه مصدر در فعل الخيرات دلالت دارد بر اينکه مراد از اين فعل افعالى است که مى کردند، نمازى است که مى خواندند، زکاتى است که مى دادند، نه ايجاب و فرض آنها. پس اين وحى که متعلق به اينگونه افعال صادره از انبيا است ، وحى تاديبى و تسديدى است نه وحى نبوت و تشريع ، چون اگر مراد به آن وحى نبوت بود جا داشت بفرمايد:«و اوحينا اليهم ان افعلوا الخيرات و اقيموا الصلوه و اتوا الزکوه - وحى کرديم به آنها که خيرات را به جا آريد و نماز را بپا داريد و زکات را بپردازيد» نظير آيه «ثم اوحينا اليک ان اتبع و آيه و اوحينا الى موسى و اخيه ان تبوءا لقومکما بمصربيوتا و اجعلوا بيوتکم قبله و اقيموا الصلوه » و از اين قبيل آيات ديگر که مراد از وحى در آنها وحى نبوت و مربوط به تشريع احکام است . و مقصود از اينکه گفتيم مراد وحى تسديد است ، اين است که پروردگار متعال بنده اى از بندگان خود را به روح القدس اختصاص دهد تا او آن بنده را در انجام کارهاى نيک و دورى از گناه ارشاد کرده و موفق کند، همانطورى که روح انسانى ما را در تفکر در خير و شر و روح حيوانى را در اختيار و جذب چيرهائى که طبع اشتهاى آن را دارد، و دفع چيرهائى که طبع اشتهاى دفعش را دارد راهنمائى و ارشاد مى کند. اين است معناى وحى تسديدى و ما به زودى راجع به آن مفصلا بحث خواهيم کرد (ان شاء الله تعالى ). خلاصه کلام اينکه خداى تعالى فرمود: «فبهداهم اقتده » و با اين بيان رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را بطور اجمال به تاديب الهى خود مودب نموده و به پيروى از توحيدى که انبياء را - که منزه از شرکند - به عمل صالح واداشت ، توصيه مى فرمايد و آنگاه بعد از اينکه در اين آيات عده اى از انبياى خود را اسم برد در سوره مريم مى فرمايد: «اولئک الذين انعم الله عليهم من النبيين من ذريه ادم و ممن حملنا مع نوح و من ذريه ابراهيم و اسرائيل و ممن هدينا و اجتبينا اذا تتلى عليهم ايات الرحمن خروا سجدا و بکيا فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوه و اتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا. الا من تاب و امن و عمل صالحا فاولئک يدخلون الجنه و لا يظلمون شيئا» ادب الهى انبياء (ع ) هم شامل ادب نسبت به خداوند مى شود و همشامل ادب نسبت به مردم (ادب فردى و ادب اجتماعى ) در اين آيات ادب عامى را که انبيا در همه شوون زندگى خود آنر ا رعايت مى کرده و خضوعى را که قلبا و عملا براى خداى متعال داشتند ذکر مى فرمايد، آرى سجده در مواقعى که به ياد آيات خدا مى افتادند مثالى است براى فهماندن آن خضوع ، چنانکه گريه شان که خود ناشى از رقت قلب و تذلل نفس است نشانه ديگرى است از آن ادب و خشوع ، و اين سجده و گريه ، کنايه است از استيلاى صفت عبوديت بردلهاى آنان ، به طورى که هر وقت به ياد آيه اى از آيات مى افتاده اند اثرش در سيما و ظاهرشان معلوم مى شده ، پس انبياء چه در آن موقعى که با خداى خود خلوت مى کرده اند و چه آن موقعى که با مردم مواجه مى شده اند در هر دو حال ادب الهى را که همان جنبه بندگى است از دست نمى دادند. يکى از شواهدى که دلالت دارد بر اينکه مراداز ادب اعم است از ادب نسبت به خدا و ادب نسبت به مردم جمله «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوه و اتبعوا الشهوات » است ، زيرا تضييع نمازى که همان توجه به خداست ، معرف حال خلف آنان است با پروردگارشان و پيروى شهوات معرف حالشان است با مردم ، و چون در اين آيات ، انبياء در مقابل اين خلف ناصالح قرار گرفته اند مى فهميم که بر خلاف اينان ، انبيا، هم در مراجعه به پروردگارشان ، و هم در برخورد با مردم جنبه عبوديت و ادب را از دست نمى دادند و مى فهماندند که پايه و اساس ‍ زندگى شان بر اين است که براى آنان پروردگاريست که مالک و مدبر امورشان مى باشد، ابتداى شان از او و بازگشت شان به سوى اوست ، اصل اساسى در جميع احوال و اعمال شان همين است و بس . و اينکه تائبين را استثنا کرده ، خود ادب الهى ديگرى را مى رساند، و نخستين کسى که اين ادب را از خود نشان داد آدم (عليه السلام ) بود و قرآن درباره اش فرموده : «و عصى آدم ربه فغوى . ثم اجتباه ربه فتاب عليه و هدى ». و اما اينکه چطور آدم عصيان ورزيد، بزودى بعضى از مطالب درباره آن خواهد آمد(ان شاء الله ) و درباره ادب جامع ديگرى که خداى متعال انبياى خود را به آن م ودب نموده ، فرموده است : «ما کان على النبى من حرج فيما فرض الله له سنه الله فى الذين خلوا من قبل و کان امر الله قدرا مقدورا الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و لا يخشون احدا الا الله و کفى بالله حسيبا» و آن ادب جامع و سنت جارى در انبياء اين بود که در آن اندازه از زندگى که نصيب ش ان شده و در هيچ امرى از امور خود را به زحمت نيندازند، زيرا انبياء پايه و اساس زندگيشان بر فطرت است و فطرت انسان آدمى را جز به کارهائى که خداوند وسائل رسيدن به آنرا فراهم ساخته هدايت نمى کند و آدمى را مکلف به کارهائى که خداوند نيل به آنرا دشوار کرده نمى سازد. خداى تعالى همين معنا را از پيغمبر گرامى خود چنين حکايت مى کند: «و ما انا من المتکلفين » و نيز فرموده : «لا يکلف الله نفسا الا وسعها» و نيز فرموده :« لا يکلف الله نفسا الا ما اتيها» و چون تکليف خروج از فطرت است ، قهرا اتباع شهوات نيز هست و انبياء از پيروى شهوات منزهند پس از تکلف نيز مبرايند. عدم تکلف و استفاده از طيبات و رزق حلال از آداب انبياء (ع ) بوده است ادب جامع ديگرى که خداوند انبياى خود را به آن مودب نموده استفاده از طيبات و رزق حلال است ، و در اين باره فرموده : «يا ايها الرسل کلوا من الطيبات و اعملوا صالحا انى بما تعملون عليم . و ان هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاتقون ». در اين آيات انبيا را چنين تاديب فرموده که اولا از طيباتى که مواد حيات ى اند استفاده و در آن تصرف کنند و ثانيا از خبائث يعنى هر چيزى که طبع سليم از آن نفرت مى کند اجتناب نمايند، و ثالثا عمل را صالح انجام دهند. و عمل صالح عب ارتست از هر کارى که فطرت بشر به آن رغبت داشته و سزاوار مى داند که از آدمى سرزند، و خلاصه کارهائى است که بر وفق مقتضاى اسبابى باشد که خداوند در ابقاى حيات بشر مقرر فرموده است ، يا عبارتست از کارهائى که لايق و صالح براى تقديم به پيشگاه ربوبى باشد، و هر دو معنا با هم متقاربند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۶ و البته اين ادبى است فردى ، و دنبال اين ادب فطرى فردى ، ادب اجتماعى را ذکر مى کند، و آن اين است که مردم جز امت واحده اى نيستند، و براى آنها جز يک پروردگار نيست ، پس بايد همه در ترس از او و پرهيز از عقابش اجتماع کنند و به ا ين وسيله اختلاف و تفرقه را به ميان خود راه ندهند. وقتى آن ادب فردى و اين ادب اجتماعى دست به دست هم داد مجتمع واحد و بدون سر و صدائى در بشر تشکيل مى شود و همه با کلمه واحد، پروردگار واحدى را مى پرستند و مبناى فرد فردشان ادب الهى مى شود، در نتيجه از کارهاى زشت پرهيز مى کنند و سرانجام بر اريکه سعادت قرار خواهند گرفت . اين ادب فردى و اجتماعى را يک آيه ديگر از آيات قرآن متضمن آن است : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه » زيرا اين يک آيه هم ادب فردى يعنى ادب نسبت به پروردگار را که اقامه دين است ذکر کرده ، و هم ادب اجتماعى يعنى ادب نسبت به مردم را و آن متفرق نشدن است . رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه