تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۳۹

۱۷۷ - و در کتاب دعائم از على (عليه السلام ) نقل مى کند که فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در دهه آخر رمضان به کلى لحاف و تشک خود را جمع مى کرد و به عبادت مى پرداخت ، و در شب بيست و سوم اهل خانه خود را بيدار مى کرد و در آنشب آب به روى خوابيده ها مى پاشيد تا خواب از سرشان برود، و هم چنين فاطمه زهرا (س ) احدى از اهل خانه خود را اجازه نمى داد که در آنشب بخوابند، و براى اينکه خوابشان نبرد غذاى کمترى به آنان مى داد، و از روز خود را براى شب زنده دارى آن شب آماده مى کرد، و مى فرمود: محروم است کسى که از خيرات امشب استفاده نکند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۸۶ ۱۷۸ - و در کتاب المقنع گفته است : سنت در افطار عيد قربان اين است که بعد از نماز انجام شود و در عيد فطر قبل از نماز. جمله اى از آداب آن جناب در قرائت قرآن و دعا ۱۷۹ - و از جمله آداب آن حضرت درباره قرائت قرآن و دعا آنست که شيخ در کتاب مجالس به سند خود از ابى الدنيا از اميرالمؤ منين (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه و آله )هيچ امرى او را از تلاوت قرآن باز نمى داشت مگر جنابت . ۱۸۰ - و در مجمع البيان از ام سلمه نقل مى کند که گفت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) قرائت خود را آيه آيه وقف مى کرد. ۱۸۱ - و در تفسير ابو الفتوح مى گويد: رسول خدا(صلى الله عليه و آله ) از رختخواب بر نمى خواست مگر اينکه مسبحات را تلاوت مى کرد و مى فرمود: در اين چند سوره آيه ايست که فضلش از هزار آيه بيشتر است ، پرسيدند مسبحات کدامند؟ فرمود: سوره حديد، حشر، صف ، جمعه و تغابن است . مؤ لف : اين معنا در مجمع البيان از عرباض بن ساريه نيز روايت شده . ۱۸۲ - و در کتاب درر اللئالى تاءليف ابن ابى جمهور از جابر نقل شده که گفت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) هيچ وقت نمى خوابيد مگر اينکه سوره تبارک و الم تنزيل را مى خواند. ۱۸۳ - و در مجمع البيان مى گويد: روايت شده که على بن ابيطالب فرمود: رسول خدا(صلى الله عليه و آله ) سوره «سبح اسم ربک الاعلى » را دوست مى داشت و اولين کسى که «سبحان ربى الاعلى » گفت ، ميکائيل بود ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۸۷ مؤ لف : همين روايت را مجلسى در اولين حديث از بحار از در المنثور نقل کرده ، و در اين ميان اخبار ديگرى راجع به دعاهائى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در موقع خواندن قرآن و يا در موقع تلاوت سوره ها و يا آيات مخصوصى مى خواند در دست هست که اگر کسى بخواهد از آنها اطلاع حاصل کند بايد به کتبى که متعرض آن است مراجعه نمايد. آن حضرت داراى خطبه ها و بياناتى است که در آن مردم را به تمسک به قرآن و تدبر در آن ترغيب و به اهتداء به هدايت و استناره از نور آن تحريص مى فرمايد، و خود آن جناب به طريق اولى به آنچه که در اين باره توصيه مى فرمود عمل مى کرد، و از همه پيش قدم تر و سريع تر به سوى خيرات بود، همو بود که مى فرمود: سوره هود مرا پير کرد. و البته مقصود آن جناب آيه «فاستقم کما امرت » است . کما اينکه از ابن مسعود هم قريب به اين مضمون روايت شده که گفت : رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) مرا دستور دادند که مقدارى از قرآن را بخوانم ، و من چند آيه اى از سوره يونس برايش تلاوت کردم تا آنکه رسيدم به اين جمله : «و ردوا الى الله موليهم الحق ...»، ديدم که اشک در دو چشمان نازنينش حلقه زد. اين بود پاره اى از آداب و سنن آن حضرت که ما آنرا از رساله اى که سابقا درباره سنن آن حضرت تاءليف کرده بوديم انتخاب نموده ، در اينجا ذکر نموديم ، و در کتب شيعه و سنى روايات مستفيضه اى در اين باره نقل شده که البته آيات الهى قرآن نيز آنرا تاييد مى کند و هيچيک از آنها را رد و انکار نمى نمايد. و خداوند راهنما است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۸۸ گفتارى پيرامون بندگى و بنده دارى خداى تعالى در سوره مائده مى فرمايد: «ان تعذبهم فانهم عبادک » و اين کلام خلاصه ايست از معناى رقيت و بندگى ، گر چه در قرآن کريم آياتى که متضمن اين معنا هستند بسيار است ، ليکن جمله کوتاه فوق نفوذ تصرفات خود مختارانه مولا را در عبد تعليل مى کند و مشتمل است بر دليلى که مى رساند هر جا و در حق هر کسى بندگى تصور شود حق مسلم و عقلى مولا است که در آن بنده به عذاب تصرف کند، براى اينکه فرض شد که مولا و مالک اوست ، و عقل همينطور که شکنجه و ساير تصرفات و تکاليف شاقه را براى مولى و نسبت به عبد خود تجويز مى کند و چنين حقى را به او مى دهد، تصرفات غير شاقه را نيز براى او مباح مى داند، پس عقل حکم مى کند به اينکه مولا مى تواند بهر نحوى که بخواهد در بنده خود تصرف کند، و تنها تصرفاتى را تجويز نمى کند که زشت و مستهجن باشد، آنهم نه از جهت رعايت حال و احترام بنده ، بلکه از جهت رعايت احترام خود مولى و اينکه اينگونه تصرفات زيبنده ساحت مولويت نيست ، و لازمه اين معنا اين است که بنده نيز بايد در آنچه که مولايش او را بدان تکليف کرده و از او خواسته اطاعت و پيروى کند، و براى او در هيچ عملى که خوش آيند مولايش نيست هيچگونه استقلالى نخواهد بود، چنانکه آيه شريفه «بل عباد مکرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون » نيز تا اندازه اى به اين معنا اشاره دارد و همچنين آيه شريفه «ضرب الله مثلا عبدا مملوکا لا يقدر على شى ء و من رزقناه منا رزقا حسنا فهو ينفق منه سرا و جهرا هل يستوون ». و ما اگر بخواهيم جهاتى را که قرآن شريف در مساءله عبوديت متعرض ‍ شده همه را مورد بحث قرار دهيم بايد که در طى چند فصل راجع به آن بحث کنيم . اعتبار عبوديت براى خداى سبحان ۱ - اعتبار عبوديت براى خداى سبحان : در قرآن کريم آيات بسيار زيادى است که مردم را بندگان خدا حساب کرده ، و اساس دعوت دينى را بر همين مطلب بنا نهاده که مردم همه بنده و خداى تعالى مولاى حقيقى ايشان است ، بلکه چه بسا از اين نيز تعدى کرده و همه آنچه را که در آسمانها و زمين است به همين سمت موسوم کرده ، نظير همان حقيقتى که از آن به اسم ملائکه تعبير شده ، و حقيقت ديگرى که قرآن شريف آنرا جن ناميده و فرموده : «ان کل من فى السموات والارض الا آتى الرحمن عبدا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۸۹ و جهت اينکه بندگى تنها بايد براى خداوند اعتبار شود از تجزيه و تحليل خود معناى عبوديت به دست مى آيد، چه اگر ما معناى عبوديت را به اجزاى اصلى اش تجزيه کنيم و خصوصيات زائدى را که در خصوص مخلوقات صاحب عقل عارض بر معناى اصلى آن مى شود طرح کنيم بدون ترديد حکم به اعتبار عبوديت و وجوب بندگى براى خدا خواهيم نمود، براى اينکه ما اگر به بعضى از بنى نوع خود اطلاق بنده و عبد مى کنيم يا مى کرديم ، براى اين بود که مى ديديم نامبردگان نه تنها مالک چيزى نيستند بلکه خودشان هم ملک غيرند، ملکى که تجويز ميکند که آن غير يعنى همان کسى که مالک و مولاى عبد است در عبد خود بهر طورى که بخواهد تصرف کند، ملکى که هر گونه استقلالى را از عبد و از اراده و عملش سلب مى کند، وقتى معناى عبوديت در بين خود ما افراد بشر اين باشد معلوم است که معناى تام و تمامش بر ما نسبت به خدا صادق خواهد بود. بلکه اگر دقت بيشترى در معناى عبوديت شود يقينا حکم خواهيم کرد به اينکه علاوه بر افراد بشر تمامى موجودات صاحب شعور و اراده بنده خداى سبحانند، زيرا خداى سبحان به تمام معناى کلمه و حقيقتا مالک هر چيزى است که کلمه «شى ء - چيز» بر آن اطلاق مى شود، چه هيچ موجودى جز خداى سبحان ، خود و غير خود را و همچنين نفع و ضررى را و مرگ و حيات و نشورى را مالک نيست . و خلاصه در عالم هستى هيچ چيزى نه در ذات و نه در وصف و نه در عمل استقلال ندارد و مالک نيست ، مگر آنچه را که خدا تمليک کند، البته تمليکى که مالکيت خود او را باطل نمى کند، و نظير تمليک هاى ما انتقال ملکيت از مالک بغير مالک نيست ، بلکه بعد از تمليک هم باز خود او مالک آن چيزى که تمليک کرده و همچنين قادر بر آن چيزى که بندگان را بر او قدرت داده هست : «و هو على کل شى ء قدير» و «بکل شى ء محيط». سلطنت حقيقى و مالکيت واقعى پروردگار منشاء وجوب انقياد موجودات در برابر اراده اواست و همين سلطنت حقيقى و مالکيت واقعى پروردگار منشاء وجوب انقياد موجودات و مخصوصا آدميان در برابر اراده تشريعى او و دستوراتى است که خداوند بر ايشان مقرر فرموده ، چه دستوراتى که درباره کيفيت عبادت و سنتش داده و چه قوانينى که باعث صلاح امر آنان و مايه سعادت دنيا و آخرت شان ميباشد جعل فرموده . خلاصه اينکه صاحبان عقل از انس و جن و ملک همه ملک خدايند و خدا هم مالک تکوينى و به وجود آورنده ايشان است و به همين جهت همه بندگان او ذليل و زبون حکم و قضاى اويند، چه او را بشناسند چه نشناسند و چه اينکه تکاليفش را اطاعت کنند و چه اطاعت نکنند و هم مالک تشريعى ايشان است ، مالکيتى که به او حق مى دهد همه را به اطاعت خود در آورد، و همه را محکوم به تقوا و عبادت خود کند، و فرق اين مالکيت و مولويت از نظر حکم با مالکيت و مولويتى که در ميان ما مردم معمول و دائر است و همچنين فرق آن بندگى و عبوديت با بندگى و بردگى افراد بشر نسبت به يکديگر اين است که از آنجائى که خداى سبحان مالک تکوينى و على الاطلاق است و کسى جز او مالک نيست از اين جهت جايز نيست که در مرحله عبوديت تشريعى - نه تکوينى - کسى جز او پرستش شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۰ چنانکه خودش فرمود: «و قضى ربک ان لا تعبدوا الا اياه » به خلاف ساير مولاها که اطاعت کردن و فرمان بردارى آنان به استحقاق ذاتى شان نيست ، بلکه به خاطر مالکيت شان مى باشد و مالکيت شان هم ذاتى نيست ، بلکه مالکيت اينجا به معنى غلبه بر ديگران به سببى از اسباب است . فرق ديگر اين دو سنخ مالکيت اين است که خداى تعالى از اين جهت که در بندگان مملوکش کسى و چيزى نيست که مملوک او نباشد و خلاصه چنان نيست که بعضى در هستى خود مملوک او باشند و بعضى نباشند، بلکه تمامى موجودات از جهت ذاتشان و صفات و احوال و اعمالشان مملوک تکوينى اويند، از اين جهت خداى تعالى مالک تشريعى به تمام معناى آنان نيز هست ، و لذا به بندگى دائمى آنان و عبوديتى که جميع شوون آنان را فرا گيرد حکم کرده ، و ديگر نمى توانند بعضى از عبادت خود را براى خدا و بعضى را براى غير خدا انجام دهند. به خلاف مالکيت و بندگى دائر در بين افراد بشر که در اين مالکيت مالک نمى تواند هر رقم تصرفى که مى خواهد در عبد خود بکند، چون مالک به تمام معنا و مالک جميع شوون عبد نيست (دقت فرمائيد). و اين همان معنائى است که امثال آيه : «ما لکم من دونه من ولى و لا شفيع » و آيه «و هو الله لا اله الا هو له الحمد فى الاولى و الاخره و له الحکم » و آيه «يسبح لله ما فى السموات و ما فى الارض له الملک و له الحمد و هو على کل شى ء قدير» اطلاقش بر آن دلالت ميکند، و به هر تقدير روشن شد که عبوديتى که نسبت به خداى تعالى معتبر است همان معنائى است که از تجزيه و تحليل و عبوديت معتبر بين عقلا در مجتمع انسانى شان گرفته مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۱ خلاصه کلام اينکه اين عبوديت معنائى است که ريشه آن در مجتمعات بشرى نيز هست ، اکنون بايد در اين ريشه بحث و نظر کرد و ديد که به چه جهت بعضى از افراد بشر بعضى ديگر را بنده خود گرفته اند؟ برده گيرى و اسباب آن ۲ - برده گيرى و اسباب آن : تا آنجا که تاريخ بشريت نشان مى دهد از زمانهاى قديم تا حدود هفتاد سال قبل مساءله برده گيرى و خريد و فروش ‍ افرادى از جنس بشر به نام غلام و کنيز مساءله اى دائر و معروف در بين مجتمعات بشرى بوده ، و شايد امروزه هم در بين بعضى از قبائل دور افتاده و عقب مانده آفريقا و آسيا معمول باشد، و اين مساءله همانطور که گفتيم آنقدر سابقه دار و قديمى است که نمى توان ابتدائى تاريخى براى آن پيدا کرد، ولى تاريخ اين معنا را نشان مى دهد که مساءله بردگى داراى نظام مخصوصى در ميان همه ملتها بوده و مقررات مخصوصى داشته است . و معناى اصلى آن اين بوده که انسان در تحت شرائط مخصوصى آزاديش سلب شده و بصورت متاعى که قابل ملکيت است مانند ساير اجناس و متاعهائى که به مالکيت درمى آيد از قبيل حيوانات و نباتات و جمادات درآيد، و معلوم است که اگر انسانى مملوک شد ديگر اختيارى از خود ندارد، چون اعمال و آثار او نيز به ملکيت غير درآمده و آن غير هر طورى که بخواهد مى تواند در اعمال و آثار او تصرف کند اين آن سنتى بوده که گفتيم ملتها در بردگان اجرا مى کرده اند، چيزى که هست بايد گفت مساءله برده گيرى متکى به اراده جزافى و على الاطلاق و بدون هيچ قيد و شرطى هم نبوده ، و خلاصه اينطور هم نبوده که هر کس هر که را که دوست مى داشته برده خود مى کرده و يا هر که را که دلش مى خواسته مى فروخته و يا مى بخشيده ، گر چه در بين قوانينى که در نظام بردگى اجرا مى شده امور جزاف زيادى به حسب اختلاف آراء و عقايد اقوام و سنن آنها ديده مى شود، بلکه ريشه و اساس آن مبتنى بر نوعى غلبه و تسلط بوده است ، نظير غلبه در جنگ که مجوز اين مى شده که غالب و فاتح نسبت به مغلوب هر کارى که مى خواهد بکند، بکشد، اسير کند، از او پولى گرفته و رهايش سازد. و نظير غلبه به رياست که رئيس در حوزه رياستش هر چه مى خواسته مى کرده ، و همچنين نظير غلبه و قهرى که پدر نسبت به فرزند داشته و پدر را از نظر اينکه فرزند را توليد کرده ولى امر او دانسته و بوى حق مى داده که نسبت به طفل ضعيف خود هر کارى که دلش بخواهد بکند حتى او را بفروشد و يا به ديگران ببخشد و يا با فرزندان ديگران تبديلش کند و يا به طور موقت عاريه اش دهد و يا بلاى ديگرى بر سرش آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۲ و ما در ابحاث گذشته مکرر گفتيم که بطور کلى مساءله مالکيت در مجتمع انسانى مبنى است بر غريره اى که در هر انسانى تمام قدرت بر انتفاع از هر چيزى که ممکن است به وجهى از آن انتفاع برد وجود دارد، و انسان که مساءله استخدام ، جبلى و طبيعى اوست در راه بقاى حيات خود هر چيزى را که بتواند استخدام نموده از منافع وجودى آن استفاده مى کند چه از مواد اوليه عالم و چه عناصر و چه مرکبات گوناگون جمادى و چه حيوانات و چه انسانى که هم نوع خود او و در انسانيت مثل اوست ، و اگر احساس احتياج به مساءله اشتراک در زندگى نبود آرزوى جبليش اين بود که همه افراد هم نوع خود را استثمار نمايد، ليکن همين احتياج مبرمش به اجتماع و تعاون در زندگى او را مجبور به قبول اشتراک با ساير هم نوعهاى خود در عمل و تحصيل منافع هر چيزى و انتفاع از آن نموده است ، از اين رو، او و ساير هم نوعانش ‍ مجتمعى تشکيل دادند که هر جزئى از اجزاى آن و هر طرفى از اطرافش ‍ اختصاص به عمل يا اعمالى داشته و تمامى افرادشان از مجموع منافع حاصله برخوردار مى شوند، يعنى نتائج اعمالشان تقسيم شده ، هر کسى به قدر وزن اجتماعيش از آن سهم مى گيرد، و تن در دادن به چنين تشکيلات - همانطورى که گفتيم - بر خلاف آرزوى طبيعى و جبلى و صرفا از روى اضطرار است ، به شهادت اينکه مى بينيم يک فرد از انسان با اينکه موجودى است اجتماعى هر وقت در خود قوت و شدتى مى بيند پشت پا به همه قوانين اجتماعى و مدنى که آن نيز طبيعى آدمى است زده و شروع مى کند به زور و قلدرى افراد هم نوع خود را زير يوغ استعمار خود کشيدن و دعوى مالک الرقابى کردن و به جان آنان و نواميس و اموالشان به دلخواه خود دست درازى کردن . و لذا اگر خواننده محترم آزادانه و منصفانه در روش اينگونه افراد و استثمارشان تاءمل کند خواهد ديد که اينان روش خود را در تملک انسانها تنها در انسانهائى که داخل در مجتمع آنان و جزئى از اجزاى آنند معتبر نمى دانسته بلکه روش مزبور را در آشنا و بيگانه و دوست و دشمن مجرى مى داشتند، چيزى که هست دشمن را از اين جهت تملک مى کردند که بيگانه بود، يا به جرم دشمنى محکوم به بيگانگى و خروج از مجتمع او شده و همه آرزو و همش اين بوده است که تار و پود هستى طرف را به باد داده ، اسم و رسم او را محو و نابود سازد، به همين جهت از مجتمع طرف خود خارج شده و طرف هم بخود حق مى داد که او را نابود کرده و او و مايملک او را تملک کند، چون براى او احترامى قائل نبود، و همچنين پدرانى که اولاد خود را ملک خود مى دانستند آنان نيز اولاد را در عين حالى که جزو مجتمع خود مى شمردند هم طراز و هم سنگ خودشان نمى پنداشتند، و چنين معتقد بودند که فرزندان در مجتمع بشرى از متعلقات و ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۳ توابع پدرانند و به همين جهت به پدران حق مى دادند که در فرزندان خود همه رقم تصرف حتى کشتن و فروختن و تصرفات ديگر را بکنند. يا از اين جهت تملک مى کردند که خصوصياتى که در آنان بوده آنان را بر اين مى داشت که خيال کنند که مافوق افراد مجتمعند و افراد هم پايه و هم وزن و در منافع شريک آنان نيستند و حق دارند که در جامعه حکمرانى نموده و از هر لذتى لب لباب آنرا به خود اختصاص دهند و در نفوس افراد مجتمع همه رقم دخل و تصرف نموده حتى آنان را زير يوغ بردگى خود درآورند، پس معلوم شد اصل اساسى در مساءله برده گيرى همان حق اختصاص و تملک على الاطلاقى بوده که انسان هاى زورمند براى خود قائل بوده اند، و نيز معلوم شد که اين روش ‍ ناپسند را نسبت به طائفه مخصوصى اجرا نمى کردند، بلکه هر ضعيفى را بدون استثنا محکوم به رقيت خود مى دانستند، تنها کسانى مستثنا بودند که مثل خودشان زورمند و در وزن اجتماعى هم سنگ شان باشند، از اينان گذشته هيچ مانعى از برده گرفتن بقيه افراد مجتمع برايشان نبود، و عمده اين بقيه سه طائفه بودند: ۱ - دشمنانى که با آنان سر جنگ داشتند ۲ - فرزندان خرد و ضعيف آنان و هم چنين زنان نسبت به اولياى خودشان ۳ - هر مغلوب ذليلى نسبت به غالب عزت يافته خود. سير تاريخى برده گيرى ۳ - سير تاريخى برده گيرى : گر چه تاريخ شيوع سنت برده گيرى در مجتمع بشرى در دست نيست ، ليکن چنين بنظر مى رسد که اين سنت نخست درباره اسراى جنگى معمول و سپس درباره زنان و فرزندان عملى شده باشد، براى اينکه آن مقدار که در تاريخ امم قوى و جنگى به قصص و حکايات و قوانين و احکام مربوط به سنت برده گيرى اسراى جنگى برمى خوريم به داستانهاى برده گيرى زنان و فرزندان برنمى خوريم . اين سنت در بين جميع ملل و امم متمدن قديم مانند هند، يونان ، روم و ايران و همچنين در بين اديان آسمانى آنروز مثل دين يهود و نصارا - به طورى که از انجيل و تورات استفاده ميشود - رواج داشته است ، تا اينکه اسلام ظهور نموده و پس از انفاذ و امضاء اصل اين سنت تضييقات زيادى در دائره آن و اصلاحاتى در احکام و قوانين آن کرد، تا اينکه در اثر آن تضييقات اسلام ، سرانجام اين سنت به اينجا کشيد که در هفتاد سال قبل در کنفرانس بروکسل به طور کلى لغو گرديد. «فردينان توتل » در معجم خود که درباره اعلام شرق و غرب نوشته در صفحه «۲۱۹» مى گويد: مساءله برده گيرى در بين ملل قديم شايع بود، و اين برده ها از همان اسراى جنگى و طوائف مغلوبه بودند، و اين روش در بين يهود و يونانيها و روميها و عرب جاهليت و همچنين در ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۴ اسلام داراى نظام معروفى بود، و ليکن رفته رفته رو به زوال و لغويت گذاشت ، نخست در هند در سال «۱۸۴۳» و سپس در مستعمرات فرانسه سنه «۱۸۴۸» و در ايالات متحده آمريکا بعد از جنگ انفصال در سنه «۱۸۶۵» و در برزيل در سال «۱۸۸۸» لغو شد، تا آنکه در سال «۱۸۹۰» در بروکسل کنفرانسى تشکيل يافته و به لغويت آن قرارى صادر گرديد، الا اينکه تا کنون در سراسر جهان لغو نشده ، هنوز هم در بعضى از قبائل آفريقا و همچنين بعضى از نقاط آسيا آثارى از آن باقى است ، و منشاء اين لغويت همان تساوى بشر است در حقوق و واجبات و ضروريات زندگى . لغو دو سبب از اسباب بردگى (سلطه و قلدرى ولايت پدر و شوهر) در اسلام ۴ - نظر اسلام درباره برده گيرى چيست ؟: همانطورى که قبلا گفتيم عمده اسباب برده گيرى سه چيز بود: ۱ - جنگ ۲ - زور و قلدرى ۳ - داشتن ولايت ابوت و شوهرى و امثال آن . يکى از تضييقات اسلام همين بود که اين بود سبب اخير را لغو کرد و حقوق جميع طبقات بشر را از شاه و رعيت و حاکم و محکوم و سرباز و فرمانده و خادم و مخدوم را به طور يکسان محترم شمرده ، و امتيازات و اختصاصات زندگى را لغو نمود، و در احترام جان ها و عرض و مال همه حکم به تسويه فرمود، افکار و عقايد و خواسته هاى همه را مورد اعتنا قرار داد، يعنى همه را در بکار بردن حقوق محترم خود در حد خود تام الاختيار ساخت و همچنين آنان را بر کار خود و بر دست مزدى که کسب کرده اند و منافع وجودشان مسلط کرد. روى اين حساب زمامدار در حکومت اسلامى ولايتى بر مردم جز در اجراى احکام و حدود و جز در اطراف مصالح عامى که عايد به مجتمع دينى ميشود ندارد، و چنين نيست که هر چه را دلش خواست بکند و هر چه را که براى زندگى فردى خود پسنديد به خود اختصاص دهد، بلکه در مشتهيات شخصى و تمتعات زندگى فردى مثل يک فرد عادى است ، و هيچگونه امتيازى از سايرين ندارد، و امر او در آرزوها و اميال شخصيش به هيچ وجه در ديگران نافذ نيست ، چه آن آرزو بزرگ باشد و چه کوچک ، آرى اسلام با اين طرز حکومت موضوع و زمينه استرقاق به زور و قلدرى را از بين برده و همچنين ولايت پدران را هم نسبت به فرزندان محدود نموده و اگر به آنان ولايتى آنهم تنها نسبت به حضانت و نگهدارى اولادشان داده در عوض بار سنگين تعليم و تربيت شان و حفظ اموالشان در ايام حجر و کودکى آن را هم بدوششان گذاشته ، و همين که اين بار سنگين ، به رسيدن فرزندان به حد بلوغ از دوش شان برداشته شد آن ولايت نيز از آنان سلب شده و در تمامى حقوق اجتماعى دينى با فرزندان خود برابر مى شوند همانطورى که آنان صاحب اختيار خود هستند فرزندان نيز در زندگى شخصى و تمايلات خود مستقل و صاحب اختيار ميشوند، اين است آن مقدار ولايتى که اسلام براى پدران نسبت به ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۵ فرزندان قائل شده . و ضمنا سفارشات اکيدى هم به فرزندان کرده که زحمات پدران را در راه تعليم و تربيتشان منظور داشته و در عوض به آنها احسان و نيکوئى کنند، از آن جمله فرموده : «و وصينا الانسان بوالديه حملته امه وهنا على وهن و فضاله فى عامين ان اشکر لى و لوالديک الى المصير، و ان جاهداک على ان تشرک بى ما ليس لک به علم فلا تطعهما و صاحبهما فى الدنيا معروفا و اتبع سبيل من اناب الى » و نيز فرموده : «و قضى ربک الا تعبدوا الا اياه و بالوالدين احسانا اما يبلغن عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف و لا تنهرهما و قل لهما قولا کريما و اخفض ‍ لهما جناح الذل من الرحمه و قل رب ارحمهما کما ربيانى صغيرا» و در شريعت مقدس اسلام عقوق و رنجاندن والدين را از گناهان کبيره و هلاک کننده شمرده است . و همچنين ولايتى را که بشر براى شوهران نسبت به زنان قائل بود از بين برده و بر عکس براى زنان در جامعه جائى را باز کرده و ارزش اجتماعى برايشان قائل شد، عقل سليم هم جز اين را درباره آنها نمى گويد و تخطى از آن را جايز نمى داند، و خلاصه در نتيجه اين روش اسلام ، زنان در برابر مردان و دوش به دوش آنان يکى از دو رکن اجتماع گرديدند، و حال آنکه در دنياى قبل از اسلام از چنين مکانت و ارزشى محروم بودند، اسلام زمام انتخاب شوهر و زمام اداره اموال شخصى آنان را به خودشان واگذار نمود و حال آنکه زنان در دنيا داراى چنين اختياراتى نبودند و يا اگر هم بودند چنين استقلالى را نداشتند، اسلام زنان را در امور معينى با ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۶ مردان شريک کرد و در امور ديگرى جدايشان نمود، چنانکه امورى را هم اختصاص به مردان داد، و در تمامى امور رعايت وضع ساختمانى بدنى و روحى شان را نمود، و در امورى مانند امر نفقه و شرکت در صحنه هاى جنگ و امثال آن کار زنان را آسان نموده بار اين گونه امور را به دوش مردان گذاشت . سابقا هم راجع به اين مطالب در اواخر سوره بقره در جلد دوم عربى اين کتاب و همچنين در سوره نساء يعنى جلد چهارم عربى ، بطور تفصيل بحث شد و در آنجا روشن شد که ارفاقى را که اسلام بزنان اختصاص ‍ داده بيش از آن ارفاقى است که درباره مردان رعايت نموده ، به طورى که نظير آن در هيچ يک از سيستم هاى مختلف اجتماعى قديم و جديد ديده نمى شود، و ما در اينجا چند آيه از قرآن شريف به عنوان استشهاد نقل مى کنيم : «للرجال نصيب مما اکتسبوا و للنساء نصيب مما اکتسبن » و نيز فرموده : «فلا جناح عليکم فيما فعلن فى انفسهن بالمعروف » و نيز فرموده : «و لهن مثل الذى عليهن بالمعروف » و نيز فرموده : «انى لا اضيع عمل عامل منکم من ذکر او انثى بعضکم من بعض » و نيز فرموده : «لها ما کسبت و عليها ما اکتسبت » اين آيه شريفه مشتمل است بر خلاصه اى از آنچه که در آيات قبلى بيان شده و نيز فرموده : «و لا تکسب کل نفس الا عليها و لا تزر وازره وزر اخرى » آيات مطلق ديگرى نيز هست که مانند اين آيات ، يک فرد از انسان را چه مرد و چه زن ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۷ جزء تام و کامل مجتمع دانسته و او را آنقدر استقلال فردى داده که در نتايج خوب و بد و نفع و ضرر اعمالش ، از هر فرد ديگرى جدايش ‍ ساخته ، بدون اينکه در اين استقلال بين مرد و زن و کوچک و بزرگ فرقى گذاشته باشد، آنگاه ميانشان در عزت و احترام نيز تساوى قائل شده و فرموده : «و لله العزه و لرسوله و للمؤ منين » و سپس تمامى عزت ها و کرامت هاى موهوم را لغو کرده و تنها عزت و احترام دينى را که با تقوا و عمل صالح به دست مى آيد معتبر دانسته و فرموده : «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند الله اتقيکم برده گيرى اسراى جنگى در جنگ مسلمين با کفار، در اسلام پذيرفته شده است پس روشن شد که اسلام از آن سه سبب مذکوره استعباد، دو سببش را لغو کرده و تنها مساءله جنگ را باقى گذاشت و سببيت آن را براى استرقاق لغو نفرمود، آرى آن را هم تنها در جنگهائى معتبر دانست که بين مسلمين و کفار اتفاق افتد که در اين صورت مسلمين مى توانند اسير کافر را استرقاق نمايند، نه جنگهائى که بين خود مسلمين رخ مى دهد، که در اين جنگها اسير گرفتن و استرقاق کردن نيست بلکه ياغى از اين دو طائفه آنقدر سرکوب ميشود تا سر در اطاعت امر خدا فرود آورده و رام گردد، چنانکه فرمود: ((و ان طائفتان من المؤ منين اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان بغت احديهما على الاخرى فقاتلوا التى تبغى حتى تفى ء الى امر الله فان فاءت فاصلحوا بينهما بال عدل و اقسطوا ان الله يحب المقسطين انما المؤ منون اخوه فاصلحوا بين اخويکم » و جهت اين امضاء کردن و معتبر شمردن برده گيرى اسراى جنگى اين است که به طور کلى دشمن محارب ، هدفى جز نابودى انسانيت و از بين بردن نسل بشرى و ويران ساختن آبادى هاندارد، و فطرت بشر بدون هيچ ترديدى چنين کسى را محکوم به زوال دانسته و بر هر ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۹۸ کسى واجب مى داند که اينگونه دشمن هاى بشريت را جزو مجتمع بشرى به شمار نياورده و آنان را مستحق تمتع از مزاياى حيات و تنعم به حقوق اجتماعى نداند، و نيز حکم مى کند بوجوب از بين بردن آنان و يا دست کم استرقاقشان ، علاوه براين ، بشر، حکم فطريش و سنت عمليش هم - تا آنجا که تاريخ نشان داده - از روزى که در زمين منزل گزيد تا امروز همين بوده و بعد از اين هم همين خواهد بود. اسلام هم در ساختمان مجتمع دينى خود که بر اساس توحيد و حکومت دينى اسلاميش بنا نهاده ، عضويت هر منکر توحيد و ياغى از حکومت دين را نسبت به مجتمع انسانى لغو فرموده ، و تنها کسانى را انسان دانسته و عضويت آنان را نسبت به مجتمع بشرى معتبر شمرده که اسلام (دين توحيد) را پذيرفته و يا لااقل به ذمه و تبعيت حکومت دين گردن نهاده باشد، بنابراين از نظر اسلام کسى که از دين و حکومت آن و يا ذمه و عهده آن خارج باشد از جرگه انسانيت خارج بوده ، با او همان معامله اى را مى کند که با غير انسان مى نمايد، يعنى به انسانها اجازه مى دهد که او را از هر نعمتى که خود در زندگيشان از آن استفاده مى کنند محروم ساخته و زمين را از ننگ و لوث استکبار و افسادش پاک کنند، پس چنين کسى از نظر اسلام هم خودش و هم عملش و هم نتائج همه مساعى و کارهايش مسلوب الحرمه و بى احترام است ، روى اين حساب لشکر اسلام مى تواند چنين کسى را در صورت غلبه و پيروزى اسير نموده و بنده خود قرار دهد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه