تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۴۲

مراتب عفو که مترتب است بر مراتب گناه ۴ - عفو داراى مراتبى است : از آنجائى که عفو عبارتست از بخشيدن گناهى که مستلزم نوعى پاداش و مجازات باشد و اين مجازات و پاداش ‍ همانطورى که گفته شد از جهت اختلافى که در اثر گناه هست داراى عرضى عريض و مراتبى است مختلف و اختلاف جزا، جز از جهت اختلاف و شدت و ضعف آثار گناه نيست و خلاصه از جهت اينکه بحث از مراتب عفو بستگى کامل دارد به آگهى از مراتب آثار گناه ، چون ميزان در شدت و ضعف عقاب و کم و زيادى پاداش همان آثار گناه است از اين رو لازم دانستيم که قبل از بحث از مراتب عفو قدرى درباره گناه و آثار آن توقف نموده و در آنچه که عقل فطرى ما را بدان ارشاد مى کند تامل نمائيم . آرى ، گر چه بحث قرآنى است و مقصود از آن بدست آوردن نظريه کتاب الهى است نسبت به اين گونه حقايق ، ليکن خداى تعالى بطورى که خودش بيان فرموده همواره با ما به قدر عقل ما و بر طبق موازين فطرى ما حرف مى زند، همان موازينى که ما بوسيله آن نيک و بد هر چيزى را هم در مرحله فکر و هم در مرحله عمل مى سنجيم ، و در چند جاى از ابحاث اين کتاب به اين معنا اشاره کرده ايم ، و چگونه چنين نيست و حال آنکه خود پروردگار در موارد بسيارى از بيانات خود از عقل و فکر بشر استمداد نموده ، و خلاصه ، کلام شريف خود را با همان احکام عقلى تاءييد کرده ، از آنجمله فرموده است : «افلا تعقلون - ا فلا تتفکرون » و امثال اينها. اينک درباره گناه و اختلاف مراتب آن مى گوئيم : چيزى که عقل سليم و اعتبار صحيح ما را بان ارشاد مى کند اينست که اولين چيزى که بستگى به نظام اجتماعى انسان دارد و مجتمع آنرا احترام مى گذارد همان احکام عملى و مقدساتى است که عمل به آن و مداومت بر آن مقاصد انسانى مجتمع را حفظ نموده و او را در زندگى به سعادت مى رساند، همين سنن و مقدسات است که مجتمع را وادار مى سازد تا به منظور حفظ آن قوانين ، جزائى وضع کند و متخلفين و کسانى که از آن سنن سرپيچى مى کنند کيفر نموده و عاملين به آنرا پاداش دهد، گناه در اين مرحله هم عبارتست از همان سرپيچى کردن از متون قوانين عملى ، و قهرا عدد گناهان به اندازه عدد آن قوانين خواهد بود. مرتکز در اذهان ما مسلمين هم از معنى لفظ گناه و الفاظ مرادف آن از قبيل «معصيت » و «سيئه »، «اثم »، «خطاء»، «حوب »، «فسق » و غير آن همين معنا است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۳ مساءله پيروى از قوانين به اينجا خاتمه نمى يابد، و مجتمع بشرى تنها به اينکه مردم از ترس قوانين جزائى به دستورات عملى عمل کنند اکتفا نمى کند، بلکه غرض نهائيش اين است که افراد در اثر ممارست و مراقبت بر عمل به آن داراى فضائلى نفسانى شوند، چون اصولا مداومت بر عمل نيک آدمى را به اخلاقى که مناسب با آن عمل و با هدف اصلى از تشکيل جامعه است متخلق مى سازد، و اين اخلاق همان چيزى است که جوامع بشرى آنرا فضائل انسانى نام نهاده و همه افراد را به کسب آن تحريک نموده و مقابل آنرا رذائل ناميده و مردم را از آن برحذر مى دارد. خواهيد گفت که مگر قوانين هر مجتمعى اين آثار حسنه را در روحيات افراد مى گذارد؟ چه بسيار قوانينى که بر عکس در روحيات مردم اثر سوء دارد؟ البته اين سؤ ال به جا است ليکن ما فعلا کارى به اين جهت نداريم که اثر قوانين وضع شده در جوامع مختلف بشرى مختلف است ، تنها مى خواستيم بگوييم سنن و قوانين اجتماعى در روحيات اثر مستقيم دارد، البته معلومست که قوانين صحيح و دستور العمل هاى نيک در تخلق به فضائل ، و قوانين بد در تخلق به رذائل موثر است و اين صفات نيک و بد اخلاقى گر چه از نظر اينکه اوصافى هستند روحى و مستقيما اختيارى انسان نبوده و ضامن اجرائى براى آن نيست ، و لذا جوامع بشرى هم براى تخلف از آن ، قوانينى جزائى وضع نکرده اند، ليکن از نظر اينکه گفتيم عمل به دستورات عملى در تخلق به فضائل و تخلف از آن دستورات در تخلق به رذائل موثر است از اين جهت همين بکار بستن دستورات عملى ، خود ضامن اجراى آن خواهد بود. انواع امر و نهى : جزائى اخلاقى خلاصه اينکه اختيارى بودن عمل کافى است که کسب فضائل و دورى از رذائل هم اختيارى باشد، با اين تفاوت که عمل خودش اختيارى انسانى است و ليکن اخلاق به واسطه عمل اختيارى است ، و همين مقدار از اختيارى بودن کافى است که صحيح باشد عقل درباره کسب فضائلش اوامرى صادر نموده ، مثلا بگويد: در مقام کسب فضيلت شجاعت ، عفت و عدالت برآى و درباره دورى از رذائل آن نواهى يى صادر کرده و بگويد: از تهور، خمود، طمع ، ظلم و امثال آن دورى جوى ، چنان که همين مقداراختيارى بودن بس است براى اينکه ثواب و عقاب عقلى هم که همان مدح و ذم است براى آن تصور نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۴ و خلاصه ، در اين مرحله يعنى مرحله تخلف از احکام اخلاقى هم مرتبه اى از گناه وجود دارد بلکه مرتبه آن فوق مرتبه گناه در مرحله عمل است ، بنابراين درباره فضائل و رذائل اخلاقى نيز حاکمى هست که به وجوب تحصيل اين و لزوم اجتناب از آن حکم کند و آن عقل آدمى است که به طور کلى بنايش بر اين است که وقتى عمل به يکى از دو چيز متلازم را ممکن بداند بدون هيچ تاءملى حکم به وجوب آن ديگرى هم مى کند و تخلف از آن را هم عصيان دانسته و متخلف را مستحق نوعى مواخذه مى داند. بنابراين تا اينجا دو نوع امر و نهى و دو نوع ثواب و عقاب ثابت شد. اينک در اينجا نوع سوم آن ظاهر ميشود. توضيح اينکه فضائل و رذائل يک مقدارش که به منزله اسکلت بنا است و چاره اى جز تحصيل آن و اجتناب از اين نيست ، واجب و حرام است . و بيشتر از آن که به منزله زينت و رنگ آميزى بنا است جزو مستحبات اخلاقى است که عقل نسبت به تحصيل آن ، امر استحبابى مى کند، چيزى که هست همين مستحبات اخلاقى که براى مردم عادى مستحب است نسبت به آحادى از مردم که در ظرف اينگونه آداب زندگى مى کنند واجب است ، و عقل بر حسب اقتضائى که افق زندگى آنان دارد حکم به وجوب رعايت آن مى کند، مثالى که مطلب را قدرى روشن کند اين است که ما خود مى بينيم که مردم صحرانشين و عشايرى که افق زندگى شان از افق مردم متوسط شهر دور است ، هيچ وقت به تخلف از احکام و قوانينى که براى مردم شهر ضرورى و به حکم عقل و فهم خود آنان واجب الرعايه است مؤ اخذه نمى شوند، و چه بسا کارهائى از عشاير سر ميزند که نسبت به مردم شهر زشت و ناپسند است ، و ليکن همين شهرنشينان آنان را توبيخ ننموده و با خود مى گويند: اينان معذورند، چون افق زندگيشان از سواد اعظم دور و در نتيجه افق فهمشان هم از درک دقايق آداب و رسوم دور است . آرى مردم شهر همه روزه سر و کارشان با اين رسوم و چشمشان پر از مشاهده اين آداب است ، و اين خود معلمى است که آنان را درس ادب مى آموزد، مردم شهر هم باز با هم تفاوت دارند و همه شان در يک افق نيستند، زيرا در بين ايشان نيز عده معدودى يافت مى شوند که داراى فهم لطيف تر و آداب ظريف ترى هستند، انتظارى که از آنان مى رود از مردم متوسط نمى رود و مواخذاتى که از آنان مى شود از اينان نمى شود، براى اينکه مردم متوسط اگر دقايق ادب و ظرافتهاى قولى و عملى را رعايت نکنند عذرشان موجه است ، چون فهمشان بيش از آن نيست و از ادب و لوازم آن بيش از آن مقدارى که رعايت مى کنند درک نمى کنند، چون افق و ظرف زندگيشان ظرف همين مقدار از ادب است ، به خلاف نوادر و مردان فوق العاده که در ترک آن دقايق و ظرائف اگر چه جزئى باشد مواخذه مى شوند، براى آنان حتى يک اشتباه لفظى غير محسوس ‍ و يک کندى مختصر و يا يک لحظه کوتاه اتلاف وقت و يا يک نگاه و اشاره نابجا و امثال آن گناه است ، با اينکه هيچيک از اينها نه با قوانين مملکتى و عرفى مخالفت دارد و نه با قوانين دينى ، و اين مثل معروفى هم که مى گويند: «حسنات الابرار سيئات المقربين - نيکى هاى نيکان نسبت به مقربين گناه است » به همين ملاک است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۵ و خلاصه روى اين حساب در هر موقعيت و افقى که فرض کنيم کارهائى هست که در آن افق و موقعيت گناه شمرده نمى شود و انسانهاى آن افق گناه بودن آنرا احساس ننموده و از آن غفلت دارند مسؤ ول ، و زمامدارشان هم ايشان را به ارتکاب آن کارها مواخذه نمى کند، ليکن هر چه افق بالاتر و موقعيت باريک تر و لطيف تر شود گناه بودن مقدار بيشترى از آن کارها نمايان تر مى گردد. اينجاست که اگر قدرى در بحث دقيق شويم بنوع ديگرى از احکام و قوانين که نوع چهارم آن و عبارتست از احکام مخصوص افق حب و بغض برمى خوريم ، توضيح اينکه ما مى بينيم چشم دشمن مخصوصا اگر در حال غضب باشد همه اعمال نيک را هم بد و مذموم مى بيند، و بر عکس چشم دوست مخصوصا وقتى که در دوستى بحد شيفتگى رسيده باشد جز حسن و کمال نمى بيند، تا آنجا که تمامى هم خود را صرف در خدمت به دوست نموده بلکه کارش به جائى مى رسد که کوچکترين غفلت از محبوب را گناه مى شمارد، چون به نظر او ارزش ‍ خدماتش به دوست به مقدار توجه و مجذوبيتى است که نسبت به او دارد و چنين معتقد است که يک لحظه غفلت از دوست و قطع توجه به او مساوى است با ابطال طهارت قلب ، حتى چنين کسى اشتغال به ضروريات زندگى از قبيل ، خوردن و آشاميدن و امثال آن را گناه مى داند، زيرا فکر مى کند که گر چه اين کارها ضرورى است و آدمى ناگزير از اشتغال به آن است ، ليکن يک يک آنها از جهت اينکه کارى است اختيارى و اشتغال به آن اشتغال اختيارى به غير محبوب و اعراض اختيارى از اوست از اين جهت گناه و مايه انفعال و شرمندگى است ، لذا مى بينيم کسانى که از فرط عشق و يا از بزرگى مصيبتى که به آنها روى آورده باين حد از خود بى خبر مى شوند از اشتغال به خوردن و نوشيدن و امثال آن استنکاف مى ورزند. کلام معروفى را هم که نسبت مى دهند به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) که فرمود: «انه ليغان على قلبى فاستغفر الله کل يوم سبعين مره - بدرستى که من - از آنجائى که مامور به هدايت خلق و مبعوث به شريعتى آسان هستم و قهرا در تماس با مردم و توجه به ما سوى الله - خاطراتى در دلم خطور مى کند که ممکن است بين من و پروردگارم حجاب شود لذا همه روزه هفتاد بار استغفار مى کنم » بايد به امثال اين معانى حمل کرد. و هم چنين آيه شريفه : «و استغفر لذنبک و سبح بحمد ربک بالعشى و الابکار» و آيه شريفه : «فسبح بحمد ربک و ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۶ استغفره انه کان توابا» و ساير آياتى را که از زبان انبياء (عليهم السلام ) نقل مى کند به امثال اين معانى حمل مى شود. از آن جمله يکى کلام نوح (عليه السلام ) است که عرض کرد: «رب اغفر لى و لوالدى و لمن دخل بيتى مومنا» و يکى ديگر کلام ابراهيم (عليه السلام ) است که عرض مى کند: «ربنا اغفر لى و لوالدى و للمؤ منين يوم يقوم الحساب » و يکى کلام موسى (عليه السلام ) است که درباره خودش و برادرش عرض مى کند: «رب اغفر لى و لاخى و ادخلنا فى رحمتک » و يکى ديگر کلامى است که قرآن کريم آنرا از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) حکايت مى کند که عرض کرد: «سمعنا و اطعنا غفرانک ربنا و اليک المصير» بدين علت گفتيم که اينگونه کلمات بايد به معناى مورد بحث حمل شود که انبياء (عليهم السلام ) با اينکه داراى ملکه عصمت اند ممکن نيست معصيتى از آنها سر زند، و با اينکه مامورند مردم را بسوى دين و عمل به آن دعوت نموده قولا و فعلا به تبليغ آن قيام نمايند معقول نيست که خود از عمل به دستورات دينى سرپيچى کنند، و چگونه چنين چيزى تصور دارد و حال آنکه مردم همه مامور به اطاعت از آنهايند؟ مگر ممکن است خداوند مردم را مامور به اطاعت از کسانى کند که ايمن از معصيت نيستند؟ پس ناچار بايد آيات مزبور را به همان معنائى که گفتيم حمل نمود، و اعتراف به ظلمى را که از بعضى از آن حضرات حکايت شده مانند اعتراف «ذوالنون » است که عرض کرد: «لا اله الا انت سبحانک انى کنت من الظالمين » چون وقتى صحيح باشد بعضى از کارهاى مباح را براى خود گناه بدانند و از خداوند درباره آنها طلب مغفرت نمايند جايز هم هست که آن کارها را ظلم بشمارند، زيرا هر گناهى ظلم است . البته محمل ديگرى نيز براى ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۷ خصوص اعتراف بظلم هست و سابقا هم به آن اشاره شد که مراد از ظلم ، ظلم به نفس باشد، چنانکه آدم و حوا (عليهماالسلام ) گفتند: «ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين ». و اينکه گفتيم اين کلمات فلان محمل را دارد، نخواستيم اعتراف کنيم به اينکه اين محمل ها خلاف ظاهر آيات و يک نوع معانى است که ما خود تراشيده و به منظور حفظ آراء و عقايد مذهبى خود و اعمال تعصب ، آيات را بر آن حمل کرده ايم . نه ما در اين معنائى که کرديم نخواستيم تعصب به خرج دهيم ، به شهادت اينکه بحثى که در جلد دوم اين کتاب (جلد ۲ فارسى ) درباره عصمت انبياء کرده آن را اثبات نموديم بحثى بود قرآنى و خالى از هر گونه تعصب و متکى بر دقت در آيات قرآنى بى اينکه مطلبى غير از قرآن را در آن دخالت داده باشيم . چيزى که هست همانطورى که در آن بحث و در مواردى ديگر مکررا گفته ايم نبايد در تشخيص ظهور اينگونه آيات به فهم عاميانه اکتفا نمود، براى اينکه قرائن مقامى و همچنين قرائن لفظى چه آنهائى که در خود کلام هست و چه آنهائى که جداى از کلام يافت مى شود تاءثير قاطعى در تشخيص ظهور دارند، مخصوصا قرآن کريم که در تشخيص ظهور و معنى هر آيه از آن بيشتر از هر کلام ديگرى بايد رعايت اين جهت را نمود، زيرا کلام الهى هر آيه اش شاهد و مصدق و زبان آيات ديگر است . غفلت از همين نکته بوده است که مساءله تاءويل را در بين عده اى از مفسرين و علماى کلام رواج داده ، اين عده از آنجائى که ارتباطى بين آيات قرآنى نمى ديدند و خيال مى کردند که اين آيات جملاتى است بريده و اجنبى از هم و هر کدام مستقل در معنا، لذا بدون اينکه در تشخيص معنى هر کدام از ساير آيات استمداد کنند آنرا بر معنائى عاميانه حمل کردند، همانطورى که مردم بازار کلمات يکديگر را بر معنى ظاهرش حمل مى کنند و لذا وقتى مى شنوند که قرآن کريم مى فرمايد: «فظن ان لن نقدر عليه » مى گويند: ذو النون خيال کرد - بلکه يقين کرد و حاشا بر او که چنين خيالى کند - که خداى سبحان قدرت بر وى ندارد. آيه بعديش را ملاحظه نکردند که ذوالنون را از مؤ منين دانسته ، مى فرمايد: «و کذلک ننجى المؤ منين » آرى اگر اين دو آيه را با هم ملاحظه مى کردند قطعا به چنين اشتباهى دچار ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۸ نمى شدند، و مى فهميدند که معنى آيه ، آن معناى عاميانه و غلط نيست ، زيرا مومن در قدرت خداى سبحان شک نمى کند تا چه رسد به اينکه عجز خداى را ترجيح داده و يا يقين به آن کند. و نيز وقتى مى شنوند که قرآن مى فرمايد: «ليغفر لک الله ما تقدم من ذنبک و ما تاخر» چنين خيال مى کنند که لابد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نيز مانند ساير مردم گناه و مخالفت امرى از اوامر و يا نهيى از نواهى مربوط به احکام دين را کرده که خدايش آمرزيده . فکرشان آنقدر رسا نبوده که بفهمند اين آيه مربوط است به آيه قبليش که ميفرمايد: «انا فتحنا لک فتحا مبينا» و اگر اين گناه و آن آمرزش از سنخ گناهان مردم عادى و آمرزش آن بود هيچ ربطى بين آمرزش آن و داستان فتح مکه نبود و حال آنکه در اين آيات گناه به معنائى گرفته شده که آمرزش ‍ آن نتيجه فتح مکه است ، علاوه بر اين ، اگر مراد از گناه ، همان معناى متعارف بود مغفرت آن با مطالب بعد هم که مى فرمايد: «و يتم نعمته عليک و يهديک صراطا مستقيما و ينصرک الله نصرا عزيزا» متناسب نبود، زيرا در اينصورت معناى اين جملات عطف بر آن آمرزش ‍ مى شوند. و نيز وقتى به ساير آياتى که به خيال خودشان متعرض لغزشهاى انبيائى چون آدم ، ابراهيم ، لوط، يعقوب ، يوسف ، داود، سليمان ، ايوب و محمد (صلى الله عليه و آله ) مى رسند بدون تاءمل و با کمال بى شرمى به ساحت مقدس آنان جسارت نموده و طعنه ها و نسبت هاى ناروائى که لايق خود آنان است به انبياء (عليهم السلام ) مى دهند. راستى که هيچ عيب و ننگى بالاتر و بدتر از بى ادبى نيست . خلاصه اينکه ، علمى که بايد آدمى را به ادب و خضوع در برابر پروردگار و برگزيدگان او وادار سازد در اين کوته نظران مايه گمراهى شده و آنان را به جائى کشانيده که خدائى را که قرآن مجيد «رب العالمين » معرفى اش نموده با خداى تورات و انجيل دست خورده و تحريف شده عوض کنند و خدا را قوه اى بدانند غيبى و داراى بدن که مانند پادشاهان که هر روز به سرکشى بخشى از کشور خود مى روند در اطراف عالم هستى قدم زده و هيچ همى جز اشباع شهوت و غضب سرکش خود ندارد. و در نتيجه نه تنها نسبت به مقام پروردگار خود جاهل ماندند بلکه از مقام نبوت و مدارج عالى و شريف روحى انبياء (عليهم السلام ) و مقامات رفيع آنان نيز ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۲۹ غافل شدند، و اين جهل و غفلت باعث شد که آن نفوس طيبه و طاهره را هم مانند نفوس شرير مردم پست و فرومايه بدانند که از شرف انسانيت جز اسم بهره و بوئى ندارند، نفوسى که يک روز بر سر آز و شهوت ، عرض و مال خود را مى بازند و روزى خود را بر سر اينکار از دست مى دهند - سبحان الله - همين مردم فرومايه هم با همه پستى و نادانى شان هيچ وقت راضى نمى شوند نسبت هائى که اين عالم نماها به خدا و انبيا مى دهند به خداى خود و پيغمبران خود بدهند، و هرگز حاضر نيستند زمام امور دنيايشان را بلکه زمام امور خانه و اهل و عيالشان را به دست کسانى بسپارند که اين عالم نماها آنها را انبياء ميخوانند، چطور راضى خواهند شد که خداى عليم و حکيم آنها و انبيايشان چنين خدا و چنين انبيائى باشند. خود مردم عامى و بلکه فرومايه گان آنها هم مى دانند که خداوند اگر انبيائى مبعوث نموده براى اين بوده که فردا مردم عذرى نداشته باشند. و مى دانند که انبياء از هر لغزش و گناهى معصومند و اگر معصوم نباشند و جايز باشد که پيغمبرى کافر و يا فاسق و فاجر شود و يا مردم را به شرک و وثنيت دعوت کند آنگاه پاى خود را کنار کشيده و تقصير را به گردن شيطان گذارد، غرض از بعثت حاصل نمى شود، چون در چنين صورتى از مردم هيچ توقعى نمى توان داشت و خداوند هيچ حجتى بر مردم نخواهد داشت . آرى ، مردم عوام اين معنا را درک مى کنند ولى اين گمراهان عالم نما که علم خود را سرمايه و سلاح براى اضلال مردم قرار داده اند از درک آن عاجز مانده اند، و وقتى اين مطالب را مى شنوند و بحث از عصمت انبياء و موهبت ها و مواقف روحى آنان به ميان مى آيد آنرا شرک و غلو درباره بندگان خدا دانسته و به امثال آيه «قل انما انا بشر مثلکم - بگو بدرستى من نيز بشرى مانند شمايم » تمسک مى جويند، تقصير هم ندارند، براى اينکه پروردگارى را که اينها تصور کرده اند بمراتب پائين تر از انبيا و صفاتى را که براى ذات و افعال خدا قائلند بمراتب پائين تر از صفات و مقامات انبياء (عليهم السلام ) است . و اينها همه مصائبى است که اسلام و مسلمين از دست اهل کتاب مخصوصا يهود ديده و خرافاتى است که به دست اينها جعل و در بين روايات ما گنجانيده شده و در نتيجه عده اى هم به آن معتقد شده اند، از آن جمله معتقد شدند که خداى سبحان - که قرآن کريم با جمله «ليس ‍ کمثله شى ء - هيچ چيز شبيه او نيست » توصيف نموده ، - العياذ بالله - مانند يکى از ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳۰ انسانهاى متجبرى است که خود را آزاد و غير مسوول و ديگران را همه بنده و مسوول خود مى داند، و از آن جمله معتقد شدند که ترتب هر يک از مسببات بر اسباب خود و به وجود آمدن هر نتيجه اى از مقدمات خود و اقتضاى هر موجود موثر مادى و معنوى براى اثر خود، همه جزافى و بدون رابطه است . و لذاست که مى گويند اگر خداى تعالى نبوت را به رسول خدا (صلى الله عليه و آله )به ختم نموده و بر آن جناب قرآن نازل کرده ، و اگر موسى (عليه السلام ) را به تکلم با خود ممتاز ساخته و عيسى (عليه السلام ) را به تاييد به روح اختصاص داده ، هيچکدام به خاطر خصوصيتى در روح و نفوس شريف آن حضرات نبوده ، بلکه خداى تعالى خودش چنين خواسته که يکى را به آن و يکى را به اين اختصاص ‍ دهد، و اگر با عصاى موسى سنگ شکافته و آب جارى مى گردد زدن آن حضرت خصوصيتى ندارد، بلکه عينا مانند زدن ما است ، الا اينکه خدا خواسته که آنجا سنگ شکافته و آب جارى بشود و در زدن ما نشود، و هم چنين اگر عيسى (عليه السلام ) به مردگان مى گويد: برخيزيد به اذن خدا و آنان هم برمى خيزند، خصوصيتى در گفتن وى نيست بلکه گفتن او عينا مثل گفتن ما مردم عادى است ، الا اينکه خداى تعالى بعد از گفتن او مردگان را زنده مى کند و در گفتن ما نمى کند و همچنين است ساير معجزات انبياء (عليهم السلام ). اينان از اين رو دچار چنين اشتباهاتى شده اند که نظام تکوين را بر نظام تشريع قياس کرده اند، و مقررات تشريع را بر تکوين حکومت داده اند در حالى که نظام تشريع از وضع و قرارداد تعدى و از جهان اجتماع انسانى تجاوز نمى کند و اگر کمى فکر مى کردند، به اشتباه خود واقف شده و مى فهميدند که گناهى مافوق اين گناه و مغفرتى مافوق مغفرت متعلق به آن نيز هست ، راستى ايشان چگونه از درک اين حقيقت غافل شده اند؟ با اينکه انتقال به آن خيلى دشوار نبود، براى اينکه خداى تعالى از طرفى مکرر بندگانى را براى خود به نام «مخلصين » سراغ مى دهد که معصوم و مصون از گناه بوده و شيطان براى هميشه از اغواى آنان نااميد است ، و گناه - به معناى معروف - هرگز از ايشان سر نمى زند، و به مغفرت آن حاجت ندارند، و درباره عده اى از انبياى عظام خود مانند ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب ، يوسف و موسى (عليهماالسلام ) صريحا فرموده که اينان از مخلصين هستند، راجع به ابراهيم و اسحاق و يعقوب فرموده : «انا اخلصناهم بخالصه ذکرى الدار» و در حق يوسف (عليه السلام ) فرموده : «انه من عبادنا ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳۱ المخلصين » و درباره موسى (عليه السلام ) فرموده : «انه کان مخلصا» و از طرفى ديگر از همين انبياى مخلص و بى گناه طلب مغفرت را حکايت کرده ، چنانکه از ابراهيم (عليه السلام ) حکايت کرده که عرض کرد: «ربنا اغفر لى و لوالدى » و از موسى (عليه السلام ) نقل کرده که گفت : «رب اغفر لى و لاخى و ادخلنا فى رحمتک » و هر کسى مى تواند بفهمد که اگر مغفرت جز به گناهان متعارف تعلق نمى گرفت طلب مغفرت ايشان با اينکه بى گناهند معنائى نداشت . گر چه بعضى در توجيه آن گفته اند که اين حضرات خواسته اند از باب تواضع در برابر پروردگار، خود را در عين بى گناهى گنهکار بخوانند، ليکن اين توجيه نيز غلط است و گويا غفلت کرده اند از اينکه انبياء هيچ وقت در نظريات خود خطا و شوخى و تعارف نمى کنند و اگر طلب مغفرت مى کنند اين تقاضاى شان جدى و از آن معناى صحيحى در نظر دارند. علاوه براين ، دعاى ابراهيم (عليه السلام ) تنها بخودش نبود بلکه دعاى به پدر و مادر و جميع مؤ منين هم بود. درباره خودش ممکن است کسى بگويد تعارف است ، درباره جميع مؤ منين چه خواهد گفت ؟ و هم چنين نوح (عليه السلام ) که به طور اطلاق عرض کرد: «رب اغفر لى و لوالدى و لمن دخل بيتى مومنا و للمؤ منين و المومنات » چه اطلاق کلامش شامل کسانى هم که معصومند و محتاج به مغفرت نيستند مى شود. با اينهمه چطور ممکن است کسى نفهمد که گناهانى غير از گناهان متعارف هست که از آن طلب مغفرت مى شود. و طلب مغفرتى غير از طلب مغفرت متعارف هست و خداوند از ابراهيم نقل مى کند و مى فرمايد: «و الذى اطمع ان يغفر لى خطيئتى يوم الدين » و شايد همين نکته باعث شده که خداى تعالى هر جا که در کلام خود رحمت و يا رحمت اخروى يعنى بهشت را ذکر مى کند قبل از آن مغفرت را اسم مى برد، مثلا مى فرمايد: «و قل رب اغفر و ارحم »و ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳۲ نيز مى فرمايد: «و اغفر لنا و ارحمنا» و نيز از قول آدم و همسرش ‍ (عليهماالسلام ) حکايت کرده که عرض کردند: «و ان لم تغفر لنا و ترحمنا» و از نوح (عليه السلام ) حکايت مى کند که گفت : «و الا تغفر لى و ترحمنى ». پس از اين بيان چنين به دست آمد که گناه داراى مراتب مختلفى است که يکى پس از ديگرى و در طول هم قرار دارند، چنانکه مغفرت نيز داراى مراتبى است که هر مرتبه از آن متعلق به گناه آن مرتبه مى شود، و چنين نيست که گناه در همه جا عبارت باشد از نافرمانى اوامر و نواهى مولوى که معناى متعارفى آن است ، و نيز چنين نيست که هر مغفرتى متعلق به چنين گناهى باشد، بلکه غير از اين معنائى که عرف از گناه و مغفرت مى فهمد گناهان و مغفرتهاى ديگرى هم هست که اگر بخواهيم آنرا از بحث سابق خود گرفته و بشماريم بالغ بر چهار مرتبه مى شود: اول : گناه معمولى و عرفى که اگر بخواهيم عمومى تعريفش کنيم عبارت مى شود از مخالفت پاره اى از مواد قوانين عملى چه دينى و چه غير دينى ، و مغفرت متعلق به اين مرتبه از گناه هم اولين مرتبه مغفرت است . دوم : عبارتست از گناه متعلق به احکام عقلى و فطرى و مغفرت متعلق به آن هم دومين مرتبه مغفرت است . سوم : گناه متعلق به احکام ادبى است نسبت به کسانى که افق زندگيشان ظرف آداب است ، و اين مرتبه هم براى خود مغفرتى دارد، و اين دو قسم از گناه و مغفرت را فهم عرف گناه و مغفرت نمى شمارد، و شايد اگر در جائى هم چنين اطلاقى ببينند حمل بر معناى مجازى مى کنند. و ليکن بنظر دقيق و علمى مجاز نيست . براى اينکه همه آثار گناه و مغفرت را دارد. چهارم : گناهى است که تنها ذوق عشق ، آنرا و مغفرت مربوط به آن را درک مى کند، البته در طرف بغض و نفرت نيز گناه و مغفرتى مشابه آن تصور مى شود. و اين نوع از گناه و مغفرت را فهم عرفى حتى به معنى مجازى هم گناه نمى شمارد و اين اشتباهى است از عرف ، و البته تقصير هم ندارد، زيرا فهم عرفى از درک اين حقايق قاصر است ، و چه بسا کسانى از همين اهل عرف بگويند اين حرفها از خرافات و موهومات عشاق و مبتلايان بمرض «برسام » و ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳۳ يا از تخيلات شعرى است و متکى بر مبناى صحيحى از عقل نيست ، و غفلت داشته باشند از اينکه ممکن است همين تصوراتى که در افق زندگى اجتماعى تصوراتى موهوم به نظر مى رسد در افق بندگى حقايقى ناگفتنى باشد. آرى عبوديتى که ناشى از محبت پروردگار است کار بنده را بجائى مى کشاند که دل از دست داده و عقلش خيره و سرگردان مى شود. و ديگر شعورى که بتواند چيزى را غير پروردگار درک نموده ، اراده اى که چيزى غير از خواسته هاى او بخواهد برايش باقى نمى گذارد، در چنين حالتى انسان احساس مى کند که کوچکترين توجه به خود و به مشتهيات نفس خود گناهى است عظيم و پرده ايست ضخيم که جز مغفرت الهى چيزى آن را برطرف نمى سازد. قرآن کريم هم گناه را حجاب دل و مانع از توجه تام به پروردگار ناميده و فرموده : «کلا بل ران على قلوبهم ما کانوا يکسبون کلا انهم عن ربهم يومئذ لمحجوبون ». اين بود آنچه را که گفتيم بحث دقيق و جدى - نه بحثى که با حقايق بازى کند - آدمى را به آن ارشاد مى نمايد، و ممکن هم هست که براى اولياى خدا در خلال راز و نيازهاى نهانى که با خداى خود دارند حالاتى دست دهد که در آن احوال به گناهانى رقيق تر از اين مراحل چهارگانه و همچنين مغفرتى لطيف تر از اين مغفرتها برخورد نمايند که اينگونه بحثهاى کلى و عمومى نتواند از عهده بيان آن برآيد. ۵ - آيا بدون گناه مواخذه و مغفرت معقول است ؟: در بحث از روش ‍ عقلاى اجتماع ، انسان به اين معنا برمى خورد که عقلاء مؤ اخذه و عقاب را فرع بر مخالفت تکليف اختيارى دانسته و از شرائط صحت تکليف هم عقل را مى شمارند. البته شرائط مختلف ديگرى براى اصل مؤ اخذه و حدود آن نيز قائلند که ما فعلا در مقام بيان و بحث از آن نيستيم . گفتار ما فعلا درباره عقلى است که مردم متوسط الحال هر مجتمعى آنرا وسيله تشخيص زشت از زيبا و نافع از مضر و خير از شر مى دانند. چون مردم - حتى دانشمندان - از نظر اجتماعى نه از نظر علمى ، براى هر انسانى مبداء فعاله اى که قادر بر تشخيص خير و شر است سراغ مى دهند، اگر چه از نظر علمى آنرا قبول نداشته ، ممکن است بگويند ما در انسان غير از قوائى که در او به وديعه سپرده شده از قبيل قوه خيال و حافظه و امثال آن قوه ديگرى بنام عقل سراغ نداريم و تشخيص خير و شر که مى گويند کار عقل است خاصيت توافق عملى همان قوا است ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۵۳۴ نه اثر قوه جداگانه به نام عقل ، مانند عدالت که اثر توافق غرايز است . و ليکن ما به اين جهت کار نداريم تنها مى خواهيم بگوئيم چنين تشخيصى در انسان هست و مجتمعات بشرى با همه اختلاف سليقه اى که دارند در وجود آن همه متفقند و قبول دارند که تکليف ، فرع داشتن قوه مشخصه ايست که از آن به عقل تعبير ميشود، و ثواب بر امتثال و عقاب بر مخالفت تکليف منوط به داشتن آن است . و عاقل است که در ازاى اطاعت پاداش و در قبال معصيت کيفر داده مى شود. و اما غير عاقل يعنى اطفال و ديوانگان و مستضعفين ديگر ثواب و عقابى بر اطاعت و معصيتشان نيست . و اگر هم در مقابل اطاعت پاداشى داده شوند از باب تشويق است ، چنانکه مؤ اخذه و سياست در قبال نافرمانيشان تاءديب است ، و اين معنا در همه مجتمعات حتى در مجتمع اسلامى هم امرى است مسلم . و در عين اينکه سعادت و شقاوت در دنيا را نتيجه امتثال و مخالفت تکليف مى داند، با اينحال اينان را نه در امتثالشان سعيد مى داند و نه در مخالفتشان شقى . زيرا تکليفى ندارند تا با ثواب امتثال آن سعيد و با عقاب مخالفت آن شقى گردند، اگر چه احيانا بوسيله پاداشى تشويق و با گوشمالى هائى تاءديب شوند. اين حکم اسلام است نسبت به سعادت و شقاوت در دنيا. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه