المیزان جلد۷ بخش۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۸
آيات ۳۲ - ۲۱، سوره انعام
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّب بِئَايَتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظلِمُونَ(۲۱)
وَ يَوْمَ نحْشرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشرَکُوا أَيْنَ شرَکاؤُکُمُ الَّذِينَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ(۲۲)
ثُمَّ لَمْ تَکُن فِتْنَتهُمْ إِلا أَن قَالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشرِکِينَ(۲۳)
انظرْ کَيْف کَذَبُوا عَلى أَنفُسِهِمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۲۴)
وَ مِنهُم مَّن يَستَمِعُ إِلَيْک وَ جَعَلْنَا عَلى قُلُوبهِمْ أَکِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَ فى ءَاذَانهِمْ وَقْراً وَ إِن يَرَوْا کلَّ ءَايَةٍ لا يُؤْمِنُوا بهَا حَتى إِذَا جَاءُوک يجَدِلُونَک يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا أَسطِيرُ الاَوَّلِينَ(۲۵)
وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْئَوْنَ عَنْهُ وَ إِن يُهْلِکُونَ إِلا أَنفُسهُمْ وَ مَا يَشعُرُونَ(۲۶)
وَ لَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلى النَّارِ فَقَالُوا يَلَيْتَنَا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّب بِئَايَتِ رَبِّنَا وَ نَکُونَ مِنَ المُْؤْمِنِينَ(۲۷)
بَلْ بَدَا لهَُم مَّا کانُوا يخْفُونَ مِن قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نهُوا عَنْهُ وَ إِنهُمْ لَکَذِبُونَ(۲۸)
وَ قَالُوا إِنْ هِىَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَ مَا نحْنُ بِمَبْعُوثِينَ(۲۹)
وَ لَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبهِمْ قَالَ أَ لَيْس هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلى وَ رَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَاب بِمَا کُنتُمْ تَکْفُرُونَ(۳۰)
قَدْ خَسرَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتى إِذَا جَاءَتهُمُ الساعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَحَسرَتَنَا عَلى مَا فَرَّطنَا فِيهَا وَ هُمْ يحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلى ظهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ(۳۱)
وَ مَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا إِلا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الاَخِرَةُ خَيرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۳۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵۹
«ترجمه آیات»
ستمکارتر از آن کسى که به دروغ به خداوند افترا ببندد يا آيات او را تکذيب کند کيست ؟ به درستى که ستمگران رستگار نمى شوند(۲۱)
و روزى که همگى آنها را محشور مى کنيم ، به کسانى که شرک ورزيدند مى گوييم : کجايند آن شرکائى که براى ما مى پنداشتيد(۲۲)
آنوقت است که عذرى ندارند مگر اينکه بگويند به خدا، که پروردگار ما است سوگند، ما مشرک نبوديم (۲۳)
اى محمد ببين چگونه به خود دروغ مى بندند و چطور از شرکائى که براى خدا ساخته بودند، عين و اثرى نمى يابند(۲۴)
از آنان کسانى هستند که به کلام تو گوش مى دهند، ليکن ما بر دلهاى آنان پرده اى که از فهمشان جلوگيرى کند افکنده و گوشهايشان را سنگين کرديم ، و اگر هر آيه اى را ببينند باز ايمان به آن نمى آورند، حتى وقتى هم که نزد تو مى آيند غرضشان جدال است ، و لذا همانها که کافر شدند بعد از شنيدن آيات قرآن مى گويند اين جز همان افسانه ها و حرفهاى قديمى نيست (۲۵)
علاوه بر اين مردم را هم از شنيدن آن نهى نموده و از آن دور مى کنند، ولى بايد بدانند که جز خود شان را از بين نمى برند، و نمى فهمند چه مى کنند(۲۶)
و اگر تو اى محمد آنان را در موقعى که مواجه با آتش مى شوند ببينى خواهى ديد که مى گويند: اى کاش پروردگار ما را برمى گردانيد، که اگر چنين مى کرد ديگر آيات او را تکذيب ننموده و از مؤ منين مى بوديم (۲۷)
اعتمادى به اين وعده شان نيست ، بلکه چون مى بينند نزد کسانى که حق را از آنان پنهان مى داشتند رسوا شدند از اين رو تمناى برگشتن به دنيا مى کنند و گر نه اگر بدنيا هم برگردند باز همان منهيات را از سر مى گيرند، و براستى دروغگويانند(۲۸)
و گفتند زندگى ، جز همين حيات دنيوى ما چيز ديگرى نيست و ما هرگز پس از مرگ زنده نخواهيم شد(۲۹)
و تو اى محمد اگر ان موقعى که در برابر پروردگار خود ايستاده اند آنان را ببينى و ببينى که پروردگارت مى پرسد آيا اين روز (روز بعث ) حق نبود؟ خواهى ديد که در جواب مى گويند: چرا، به پروردگارمان سوگند. خدايشان مى فرمايد پس بچشيد عذاب را به کيفر کفرى که مى ورزيديد(۳۰)
به تحقيق زيانکار شدند کسانى که ملاقات خدا را تکذيب نمودند و همچنان بر لجاج خود ادامه دادند تا آنکه بناگاه وقت لقايشان فرا رسيده ، گفتند: واحسرتا بر آن کوتاهى که در دنيا کرديم و طرفى براى امروزمان نبستيم اين حسرت و ندامت را در حالى مى خورند که بار سنگين گناهانشان را به دوش مى کشند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۰
و بدان که چه بار بدى است به دوششان (۳۱)
و زندگى دنيا جز لهو و لعب چيزى نيست و هر آينه خانه آخرت بهتر است براى کسانى که تقوا را پيشه خود مى سازند آيا باز هم تعقل نمى کنيد؟(۳۲)
«بیان آیات»
در اين آيات به سياق اصلى که سياق خطاب بود، برگشته و مجددا آنجناب را مخاطب قرار داده ، مظالم مشرکين و انحرافاتى را که در اصول عقايد پاک يعنى « توحيد » ، « نبوت » و « معاد » داشتند برايش بيان مى فرمايد، آيه «و من اظلم...» راجع به توحيد، و آيه «و منهم من يستمع اليک ...» راجع به نبوت ، و آيه «و قالوا ما هى الا حياتنا الدنيا...» مربوط به معاد است .
بعد از بيان اين سه جهت مى فرمايد: اينان با اين انحرافات خود، به خويشتن شديدترين ظلم را کرده و خود را به هلاکت و خسران مى کشند، سپس بيان مى کند که اين مظالم در روز قيامت به چه صورتى منعکس شده ، به چه کيفيت وحشتزائى به ايشان مى رسد، به طورى که از شدت آن با انکار آنچه که در دنيا مى گفتند خود را تکذيب کرده تمناى بازگشت به دنيا مى کنند، شايد که اين بار عمل صالح کنند، و به خاطر کوتاهى هائى که در حق خداى سبحان نموده اند اظهار حسرت مى کنند.
توضيح اينکه افترا زننده بر خداى عزوجل و تکذيب کننده آيات او از هر ظالمى ظالم تراست .
«وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّب بِئَايَتِهِ»:
« ظلم » يکى از شنيع ترين گناهان است ، بلکه با کمى دقت و تحليل عقلى بايد گفت : زشتى و شناعت گناهان ديگر هم به مقدار ظلمى است که در آنها است ، و معناى ظلم عبارتست از خروج از عدالت ، و حد وسط و ظلم همانطورى که از جهت اختلاف خصوصيات آن شخص مرتکب ، مختلف و کم و زياد مى شود، همچنين نسبت به اختلاف اشخاصى که ظلم برايشان مى شود و يا اراده ظلم بر آنان شده است ، اختلاف و شدت و ضعف پيدا مى کند، به اين معنا که هر چه موقعيت و شان او عظيمتر باشد ظلم بر او شنيعتر و بزرگتر خواهد بود، و معلوم است که ساحتى مقدستر و منزلتى رفيعتر و عزيزتر از ساحت و منزلت پروردگار و آيات داله بر او نيست .
بنابراين آنکسى هم که به چنين ساحت قدسى و يا به چيزى که منسوب به اين ساحت است ظلم روا بدارد از هر ظالمى ظالمتر خواهد بود، اين نيز معلوم است که چنين کسى جز به خود ظلم نکرده .
و اين همان چيزى است که دقت عقلى آنرا اقتضا دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۱
خداى سبحان نيز با جمله « و من اظلم ممن افترى على الله کذبا او کذب بآياته » همين نظريه عقلى را تصديق فرموده است .
افتراى دروغ بر خداى تعالى عبارت است از اثبات شريک براى او، با اينکه او را شريکى نيست ، و همچنين ادعاى نبوت و نسبت دادن حکمى به وى از راه دروغ و بدعت . و تکذيب آيات داله بر او، عبارتست از تکذيب پيغمبر صادق الوعدى که دعوتش توام با آيات و معجزات الهى است ، و يا انکار دين حق که از آن جمله است انکار کردن صانع بطور کلى .
احتجاجى که در اين آيه است ، از چند جهت بر مشرکين يعنى بت پرستان تطبيق مى شود:
يکى از جهت اينکه براى خداى سبحان شرکائى به عنوان اينکه شفيع در درگاه خدا و مصدر امور عالمند، و تدبير شؤ ون عالم مستقلا مستند به آنها است اثبات کرده اند.
و ديگر از جهت اينکه آيات پروردگار متعال را که دلالت بر نبوت و معاد مى کند انکار نموده اند.
قول به جواز شفاعت پيغمبر (ص ) و ائمة معصومين (ع ) و اولياء الله شرک نيست .
و ليکن بعضى از مفسرين خواسته اند قائلين به جواز شفاعت پيغمبر و معصومين از ذريه آنجناب و يا اولياى کرام از امتش را نيز مشمول آيه قرار داده و آنان را هم مشرک بدانند؛ و گفته اند: اين آيه علاوه بر بت پرستان منطبق بر معتقدين به شفاعت نيز هست . و هر کس اين حضرات را در باره حاجتى از حوائج دنيا و آخرت خود شفيع درگاه خدا قرار دهد نيز مشرک است .
و گويا از اين معنا غفلت ورزيده اند که پروردگار متعال ، خودش شفاعت را در صورتى که به اذن او باشد در کلام مجيدش بدون تقييد به دنيا و آخرت اثبات کرده و فرموده است : « من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه » علاوه بر اينکه فرموده : « و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعة الا من شهد بالحق و هم يعلمون » و بطورى که مى بينيد شفاعت را حق علمايى دانسته که به حق شهادت مى دهند، و قدر متيقن از اينگونه علما، انبيا (عليهم السلام ) هستند که از جمله آنان نبى محترم ما است .
پس اگر در شفاعت اولياى کرام از امت هم بتوان تشکيک نمود، شفاعت اين برگزيدگان خلق به هيچ وجه قابل تشکيک نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۲
مخصوصا رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم ) که خود خدا هم شاهد به حق بودن وى را تصديق کرده و فرموده : « و جئنا بک على هؤ لاء شهيدا » و هم در باره علمش فرموده : « و نزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء » و نيز فرموده : « نزل به الروح الامين على قلبک » .
و معلوم است وقتى قرآن که بيان کننده هر چيزى است بر قلب کسى نازل شود صاحب آن قلب عالم به قرآن خواهد بود، و معقول نيست چنين کسى عالم به آن نباشد، همچنانکه معقول نيست خداى تعالى کسى را براى شهادت مبعوث کرده باشد و او خود شهادت به حق ندهد.
در آيه « لتکونوا شهداء على الناس » و آيه : « و يتخذ منکم شهداء » و آيه و « تلک الامثال نضربها للناس و ما يعقلها الا العالمون » علاوه بر انبيا و خاتم النبيين ، شهدا و علماى ديگرى را در امت اسلام اثبات مى کند، و معلوم است که خداى تعالى جز حق اثبات نمى فرمايد، پس در امت اسلام هم شهداى به حقى هست .
و در خصوص اهل بيت پيغمبر (صلوات الله عليهم و اجمعين ) مى فرمايد: « انما يريد الله ليذهب عنکم الرجس اهل البيت و يطهرکم تطهيرا » اين آيه بيان مى کند که اهل بيت پيغمبر (عليهم السلام ) به تطهير خود پروردگار طهارت يافته اند، آيه « انه لقرآن کريم فى کتاب مکنون لا يمسه الا المطهرون » هم بيان مى کند که قرآن را جز مطهرون (پاکان ) نمى فهمند، در نتيجه اثبات مى شود که اهل بيت پيغمبر (عليهم السلام ) پاکان و علماى به قرآنى هستند که تبيان هر چيز است ، همانها در مساله شهادت به حقى که در آن لغو و تاءثيم راه نداشته باشد قدر متيقن از افراد امتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۳
پس نبايد گفت : توسل به اين بزرگواران و آنان را در درگاه خدا شفيع قرار دادن شرک است . و ما در جلد اول اين کتاب بحث مفصلى در اطراف شفاعت گذرانديم . (بدانجا مراجعه شود).
معناى «فلاح»
«إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظلِمُونَ»:
« فلاح » ، « فوز » ، « نجاح » ، « ظفر » و « سعادت » همه الفاظى هستند که معانيشان نزديک به هم هستند، و لذا راغب « فلاح » را به رسيدن به آرزو که همان معناى سعادت است تفسير نموده.
و در مفردات خود گفته : « الفلح » به معناى شکافتن است ، و در مثل گفته شده است « الحديد بالحديد يفلح يعنى آهن با آهن شکافته مى شود » ، و اگر برزگران را هم « فلاح » مى گويند به همين عنايت است که آنان زمين را مى شکافند.
و « فلاح » به معناى ظفر يافتن به مقصود است ، و آن دو قسم است : يکى دنيوى و ديگرى اخروى . فلاح و رستگارى دنيوى عبارتست از ظفر يافتن به سعادتهائى که با دستيابى به آنها زندگى دنيائى آدمى خوش و خرم مى شود، مانند بقاء و توانگرى و عزت ، شاعر هم که مى گويد:
افلح بما شئت فقد يدرک بالضعف و قد يخدع الا ريب همين معنى را اراده کرده است . و فلاح اخروى به داشتن چهار چيز است : ۱ بقاء بدون فنا ۲ غناى بدون فقر ۳ عزتى که آميخته و دستخوش ذلت نگردد ۴ علمى که جهل در آن راه نيابد.
و بنابراين ممکن است گفته شود که فلاح همان سعادت است ، و براى خاطر عنايتى از سعادت به فلاح تعبير مى کنند، و آن عنايت اين است که لازمه سعادت ظفر يافتن و رسيدن به آرزوها با شکافتن و دريدن حجابهائى است که حايل بين آدمى و بين آن است ، و اين عنايت در همه موارد استعمال اين کلمه از قبيل : « قد افلح المؤ منون و قد افلح من زکيها » و انه « لا يفلح الکافرون » و ساير موارد لحاظ مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۴
توضيح اينکه : ظالمان « فلاح » نمى يابند و به آرزوها و اهداف خود نمى رسند (انهلا يفلح الظالمون ).
پس اينکه فرمود: « انه لا يفلح الظالمون » با در نظر گرفتن اين جهت که ظلم را به عنوان وصف بکار برده ، معنايش اين است که ستمگران به آرزوهائى که به منظور دستيابى به آنها، آن تشبثها را مى کنند، نمى رسند، چون ظالمند؛ و همين ظلمشان آنان را به آرزو و به سعادتشان رهبرى نمى کند چون سعادت وقتى سعادت است که بحسب واقع و وجود خارج ، مطلوب بوده باشد نه خيال در چنين موقعى است که طالب و آرزومند آن ، خود را بحسب وجود و طبع وجوديش به ادوات و وسائلى که سازگار و مناسب با آن سعادتست مجهز مى سازد.
مثلا انسان که يکى از سعادتهاى مورد آرزويش اين است که با جبران اجزاى تحليل رفته ، بقاى زندگى خود را تامين نمايد وقتى به چنين آرزوئى نائل مى شود که نخست به جهاز دقيق تغذيه اى که مناسب با اين آرزو است مجهز بوده و سپس اسباب و ادواتى را هم که سازگار با آن است واجد باشد، و علاوه بر اين در دنياى خارج از خودش به قدر احتياجش از مواد غذائى مناسب با مزاجش بيابد، و آن ادوات را هم بکار ببندد، يعنى مواد غذائى را از خارج گرفته و تصفيه نموده ، صورت اصلى آنرا بکلى بهم زده به صورت اجزائى که از بدنش تحليل رفته درآورد، و آنرا جزء بدن خود نموده کمبودهاى آن را جبران نمايد، نه تنها انسان چنين است ، بلکه ساير انواع حيوانات نيز تا آنجا که ما ديده و توانسته ايم بدست آوريم بدون هيچ تخلف و اختلافى محکوم به همين حکم هستند.
بلکه نظام تمامى موجودات عالم به همين منوال جريان دارد، هر غايت و هدفى که مطلوب و هر سعادتى که مقصود باشد، طريق مخصوصى دارد که جز از آن طريق راه به آن برده نمى شود، و پيمودن غير آن مسيرى که نظام کون براى رسيدن به هر هدفى تعيين نموده در حقيقت اسباب رسيدن به آن را عاطل و راه طبيعى رسيدن به آن را باطل کردن است ، و معلوم است که عاطل گذاردن آن و باطل کردن اين ، ابطال جميع سببهائى است که مربوط و متعلق به آن است و عينا شبيه انسانى است که بخواهد بقاى در زندگى را از غير راه گرفتن غذا و لقمه کردن و جويدن و هضم آن تامين نمايد، همانطورى که چنين شخصى دستگاه تغذيه و جهاز هاضمه خود را عاطل گذارده و در نتيجه انحرافى در قوه رشد دهنده و مولده خود پديد مى آورد، همچنين است کسى که بخواهد براى رسيدن به هدفى راه را گذاشته از بيراهه برود.
عنايت الهى هم بر اين تعلق گرفته که انسان و ساير حيوانات که زندگيشان بر اساس شعور و اراده است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۵
زندگى را با تطبيق اعمال با خارج تا آنجا که مى توانند به خارج علم پيدا کنند، ادامه دهند، به طورى که اگر در عملى از اعمال خود به جهت عروض عوارضى از نظام خارج منحرف شوند، آن عمل بى نتيجه و باطل مى گردد، و اگر اين انحراف تکرار شود سر از بطلان ذات آنان درمى آورد، و انسانى را مى ماند که زهر را به جاى غذا، و گل را بجاى نان مصرف کند، و يا به غلط کارهاى ديگرى نظير آن انجام دهد.
از همين نظام عالم خارج ، آراء و عقايدى عمومى و کلى ، نظير عقيده به مبداء و معاد و همچنين احکامى کلى براى نوع بشر پديد آمده که آن عقايد را ملاک ساير عقايد خود و آن احکام را محک اعمال خويش قرار داده ، ساير عقايد خود را با آن عقايد، و اعمال عبادى و معامله اى خود را با آن احکام تطبيق مى دهد.
اين است همان راهى که طبعا آدمى را به سعادت انسانيش مى رساند، و جز اين ، راه ديگرى براى رسيدن به آرزوها و ظفر يافتن به سعادتش نيست ، و انحراف از اين راه که همان ظلم است او را به آرزويش نمى رساند، و به فرض هم که برساند، دوام پيدا نمى کند، براى اينکه ساير طرق نيز مربوط به آن سعادتند، و با تمام قوا با آن راه منحرف (ظلم ) مبارزه و ضديت نموده و وى را مجبور به عقب نشينى و برگشت مى سازند، علاوه بر اينکه اجزاى عالم هم که منشا آن عقايد و احکام (راه طبيعى رسيدن به سعادت ) بود، نيز با اعمال وى مخالفت نموده و او همچنان در چنين حالتى هست تا آنکه سعادتى را که از بيراهه (ظلم ) به دست آورده ، از دست بدهد و روزگارش تلخ گردد.
بنابراين چه بسا ستمگرانى که طغيان شهوت وادارشان کند به اينکه عزت صورى و قدرت کاذب خود را که از راه غير مشروع بدست آورده اند در راه تحصيل آرزو و سعادت موهومى بکار ببرند که مخالف با اعتقاد حق و توحيد خداى سبحان و مزاحم با حقوق مشروع ديگران باشد، يعنى تعدى به اموال نموده و آنرا به زور و قلدرى غصب کنند يا به ناموس آنان دست درازى کرده و به عنف عرضشان را به باد دهند، و يا به جان آنان تجاوز کرده و بناحق ، خونشان را بريزند و يا رسمى از مراسم عبوديت پروردگار، از قبيل نماز و روزه و حج و امثال آنرا عصيان ورزند، و يا گناهى از گناهان ، از قبيل دروغ ، افترا، خدعه و امثال آن را مرتکب شده ، بوسيله ارتکاب يکى از اين انحرافها به مقصد خود نائل آيند و خوشحالى و خرمى هم بکنند که چه خوب شد به کام دل رسيديم .
همه اينها ممکن است ، ليکن بايد دانست که چنين کسى در دنيا و آخرت خود را زيانکار ساخته و سعى و کوشش يک عمر را بهدر داده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۶
اما در دنيا خود را چنين کرده ، براى اينکه راهى که اين بينوا رفته ، راه هرج و مرج و اختلال نظام بوده ؛ به شهادت اينکه اگر اين راه حق بود جايز بود که همه چنين راهى را سلوک کنند، و اگر براى همه جايز باشد، قطعا نظام اجتماع مختل مى شود، و معلوم است که با ابطال نظام اجتماعى ، حيات مجتمع انسانى نيز باطل مى شود. پس نظامى که ضامن بقاى نوع انسانى است بهر شکل باشد با چنين شخص در آنچه که از راه غير مشروع کسب کرده مبارزه نموده ، و تا زمانى که دير يا زودنتيجه عملش را از کفش نربايد، از پاى نمى نشيند. آرى ظلم هرگز پايدار نمانده و نخواهد ماند.
و اما در آخرت خود را زيانکار، و کوشش يک عمر خود را بى نتيجه کرده است ، براى اينکه ظلمى که کرده ، در نامه عملش ثبت شده ، علاوه بر اينکه جان و دلش را هم آلوده و پليد کرده ، و در قيامت بر طبق آن نامه کيفر ديده و به مقتضاى آن روح آلوده زندگى خواهد کرد، اين است معناى « ان تبدوا ما فى انفسکم او تخفوه يحاسبکم به الله ».
و همچنين معناى آيات بسيارى ديگر از قبيل آيه « افتؤ منون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلک منکم الاخرى فى الحيوة الدنيا و يوم القيمة يردون الى اشد العذاب و ما الله بغافل عما تعملون » و آيه « کذب الذين من قبلهم فاتيهم العذاب من حيث لا يشعرون ، فاذاقهم الله الخزى فى الحيوة الدنيا و لعذاب الا خرة اکبر لو کانوا يعلمون » و آيه « و من الناس من يجادل فى الله بغير علم و لا هدى و لا کتاب منير، ثانى عطفه ليضل عن سبيل الله له فى الدنيا خزى و نذيقه يوم القيمة عذاب الحريق ، ذلک بما قدمت يداک و ان الله ليس بظلام للعبيد » و آيات ديگرى که راجع به اين مطالب است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۷
و اين آيات همانطورى که ملاحظه کرديد همگى مشتملند بر ظلمهاى فردى و اجتماعى ، و اين خود شاهد صدق بحث ما است ، و شاملتر از همه اينها براى بحث ما، همان آيه مورد بحث ما است که فرمود: « انه لا يفلح الظالمون » .
«وَ يَوْمَ نحْشرُهُمْ جَمِيعاً...»:
« يوم » در اينجا ظرفى است متعلق به مقدر، و تقدير آن چنين است : « اذکر يوم ... بياد آور روزى را که ... » و عنايت کلام تنها در کلمه « جميعا » است ، زيرا اين کلمه است که دلالت مى کند بر اينکه علم و قدرت پروردگار از احدى از آنان تخلف نکرده و محيط بر همه آنان است ، و به زودى همه شان را بحساب درآورده و محشورشان کرده ، احدى را از قلم نمى اندازد.
اين جمله در مقام بيان جمله قبلى يعنى : «انه لا يفلح الظالمون» است . گويا وقتى گفته شد: ستمکاران رستگار نمى شوند، سؤ ال مى شد که چرا چنين است ؟ در جواب گفته شده است : براى اينکه خداوند بزودى آنان را محشور کرده و از شرکائى که براى خدا قائل بودند، سراغ مى گيرد، و چون شرکائى براى پروردگار نمى يابند تا حاضر سازند، لذا شرک خود را انکار کرده و به دروغ به خدا سوگند مى خورند.
و اگر ستمکاران در شرکائى که براى خدا اتخاذ کردند رستگار بودند، در آنروز شرکا را يافته ، خود را تکذيب نمى کردند، بلکه بر طبق ادعاى خود، آنها را شفيع قرار داده و از شفاعتشان بهره مند مى شدند.
«ثم لم تکن فتنتهم ...». بعضى ها گفته اند: مقصود از « فتنه » جواب است ، يعنى جوابى ندارند مگر اينکه به خدا سوگند ياد کنند که ما در دنيا مشرک نبوديم .
بعضى ديگر گفته اند: در کلام چيزى مضاف بر کلمه فتنه بوده و حذف شده ، و تقدير آن چنين بوده : «ثم لم تکن عاقبة فتنتهم سرانجام مفتونى و شيفتگيشان نسبت به بتها اين شد که بگويند....»
بعضى ديگر گفته اند: مراد از فتنه معذرت است ، و البته براى هر يک از اين احتمالات وجهى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۸
بيان اينکه مشرکين در قيامت آلهه دروغين خود را نمى يابند.
«انظرْ کَيْف کَذَبُوا عَلى أَنفُسِهِمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ»:
اين آيه ، محل استشهادى را که در داستان قيامت مشرکين بود، بيان مى کند. و مراد اين است که اينان به زودى بر خود دروغ بسته شرکائى را که افترا مى بستند نمى يابند. و اگر اينان در ظلمى که کردند و در آنچه که انتظارش را داشتند (شفاعت بتها) رستگار مى بودند کارشان منجر به اينجا نمى شد که نه از شرکاى خود عين و اثرى بيابند و نه از شفاعت آنها بهره مند شوند.
و اما اينکه چطور بر خود دروغ بستند؟ براى اينکه وقتى سوگند خوردند که ما هرگز مشرک نبوديم در حقيقت انکار کردند ادعائى را که در دنيا مى کردند، و مى گفتند براى خدا شرکائى است ، و بر اين ادعا هم پافشارى نموده ، و از روى غرور و طغيان زير بار هيچ حجت و برهانى هر چه هم دندانشکن بود نمى رفتند، اين همان دروغ به خود بستن است .
و اما اينکه چطور در قيامت آلهه دروغى خود را نمى يابند؟ براى اين است که روز قيامت روزى است که بر هر کس عيان مى شود که امر و ملک و قوت همگى از آن خدا است و بس ، و کسى غير او هيچ نشانى از اين شؤ ون را به طور استقلال دارا نيست ، مگر ذلت و فقر و احتياج که لازمه عبوديت است.
خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «و لو يرى الذين ظلموا اذ يرون العذاب ان القوة لله جميعا و ان الله شديد العذاب» و نيز مى فرمايد: «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار» و نيز مى فرمايد: «يوم لا تملک نفس لنفس شيئا و الامر يومئذ لله» .
در چنين وقتى به طور عيان مشاهده مى کنند که الوهيت تنها براى خدا است ، و براى او در اين امر شريکى نيست ، بتها و شرکائى که براى خدا قائل بودند در مقابلشان ظاهر شده مى بينند که اين شرکاء نه نفع و ضررى را براى خود مالک هستند و نه براى غير خود، و نيز مى بينند اوصافى که براى اين بتها قائل بودند، از قبيل ربوبيت و شفاعت و غير آن ، همه اوصاف خداى تعالى بوده و بس ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶۹
و امر بر آنها مشتبه شده بود، و به غلط خيال مى کردند که ديگرى هم داراى چنين اوصافى هست، «و ضل عنهم ما کانوا يفترون : و آنچه به دروغ به خدا نسبت مى دادند، محو و نابود شد».
و به فرضى هم که از شرکاى خيالى استمداد بجويند همان شرکا چنان دست ردى به سينهشان مى زنند که براى هميشه از خود ماءيوسشان مى کنند. و خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «و اذا راى الذين اشرکوا شرکاءهم قالوا ربنا هؤ لاء شرکاءنا الذين کنا ندعوا من دونک فالقوا اليهم القول انکم لکاذبون ، و القوا الى الله يومئذ السلم و ضل عنهم ما کانوا يفترون».
و نيز فرموده : «ذلکم الله ربکم له الملک و الذين تدعون من دونه ما يملکون من قطمير، ان تدعوهم لا يسمعوا دعاءکم و لو سمعوا ما استجابوا لکم و يوم القيمة يکفرون بشرککم» و نيز مى فرمايد: «و يوم نحشرهم جميعا ثم نقول للذين اشرکوا مکانکم انتم و شرکاؤ کم فزيلنا بينهم و قال شرکاؤ هم ما کنتم ايانا تعبدون ، فکفى بالله شهيدا بيننا و بينکم ان کنا عن عبادتکم لغافلين هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت و ردوا الى الله موليهم الحق و ضل عنهم ما کانوا يفترون».
دقت در اين آيات شريفه اين معنا را روشن مى سازد که مقصود از «و ضل عنهم ما کانوا يفترون» که در آيه مورد بحث نيز هست ، اين است که شرکاى خيالى آنان در آنروز حقيقتشان ظاهر شده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۷۰
و معلوم مى شود که فاقد وصف شرکت و شفاعتند، و به خوبى متوجه مى شوند که آن جلوه اى که اين شرکا در نظرشان داشتند، جز جلوه اى سرابى نبوده ، همچنانکه خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «و الذين کفروا اعمالهم کسراب بقيعة يحسبه الظمان ماء حتى اذا جائه لم يجده شيئا و وجد الله عنده فوفيه حسابه».
سرّ دروغگويى کفار در روز قيامت
در اينجا راجع به آيه مورد بحث سؤ الى پيش مى آيد، و آن اين است که از آياتى که متعرض وصف روز قيامت است همانطورى که گذشت برمى آيد که آنروز، روزِ بُروز حقايق و بيرون افتادن اسرار است و خدعه و دروغى که از لوازم نشات دنيوى است در آنروز تصور ندارد، به شهادت خود قرآن که مى فرمايد: «يوم هم بارزون لا يخفى على الله منهم شى ء» و با اين حال به فرضى هم که مشرکين به دروغ سوگند ياد کنند چه نفعى بر دروغشان مترتب مى شود؟ و چطور ممکن است دروغ بگويند و حال آنکه هر دروغى که بگويند خلافش مشهود و عيان است ؟ به شهادت اينکه خداى تعالى مى فرمايد: «يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء».
جواب اين است که مساله دروغگوئى کفار و قسم دروغ خوردنشان در چند جاى قرآن ذکر شده است ، يکى آيه مورد بحث و ديگرى آيه شريفه « يوم يبعثهم الله جميعا فيحلفون له کما يحلفون لکم » و اين دروغگوئى و به دروغ قسم خوردن کفار براى اين نيست که به اين وسيله به اغراض فاسد خود رسيده حقيقت امر را پوشيده بدارند. آن دار دنيا است که با دروغ ممکن است حقيقتى مکتوم و مشتبه شود نه آخرت ، زيرا آخرت جاى پاداش و کيفر است نه محل عمل و تحصيل غرض. و ليکن کفار از آنجائى که در دنيا عادت کرده بودند که به وسيله دروغ و خدعه و فريب و سوگندهاى دروغ ، خود را از مهلکه ها رهانيده و منافع را به خود جلب کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۷۱
و دروغگوئى ملکه راسخه اى در دلهايشان شده بود، و وقتى مله اى در نفس رسوخ نمود نفس ناگزير در اجابت خواسته هاى آن است ، همچنانکه مرد فحاش وقتى ملکه دشنام دادن در نفسش مستقر گشت ، هر چه هم تصميم بگيرد، نمى تواند از آن خوددارى نمايد، و همچنين مرد متکبر و لجوج و عنود نمى تواند نفس خود را به تواضع وادارد، و اگر هم احيانا در مواقف خطرناک خاضع شود خضوعش ظاهرى و ريائى است ، و در باطن همان متکبر و لجوجى است که بود، و بقدر خردلى تغيير حالت نداده است . از اين جهت کفار نيز در قيامت روى عادت و مله اى که در دنيا داشتند بى اختيار لب به دروغ مى گشايند.
اين است سرّ دروغگوئى کفار در روز قيامت ، چرا که روز قيامت روز برون ريختن سريره ها است و معلوم است سريره و باطنى که آميخته با دروغ است جز دروغ از او ترشح نمى کند. خداى تعالى هم در اين باره مى فرمايد: « و لا يکتمون الله حديثا » .
خلاصه اينکه کفار و اهل دنيا رفتارشان در قيامت عينا همان رفتارى است که در دنيا با يکديگر داشتند، و خداى تعالى هم در موارد بسيارى از قرآن رفتار آنان را حکايت مى کند، از آن جمله آيه زير است که از همه آن آيات کوتاهتر و اشاره اش اجماليتر است : «ان ذلک لحق تخاصم اهل النار» همچنانکه اهل مغفرت و بهشت هم در آن نشات همان صفا و سلامتى را که در دنيا داشتند از خود نشان مى دهند، و خداى تعالى در باره آنان مى فرمايد: «لا يسمعون فيها لغوا و لا تاثيما، الا قيلا سلاما سلاما».
رده:تفسیر المیزان