تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۷

ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۸۶ آيات ۳۶ - ۳۳، سوره انعام قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُک الَّذِى يَقُولُونَ فَإِنهُمْ لا يُکَذِّبُونَک وَ لَکِنَّ الظلِمِينَ بِئَايَتِ اللَّهِ يجْحَدُونَ(۳۳) وَ لَقَدْ کُذِّبَت رُسلٌ مِّن قَبْلِک فَصبرُوا عَلى مَا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتى أَتَاهُمْ نَصرُنَا وَ لا مُبَدِّلَ لِکلِمَتِ اللَّهِ وَ لَقَدْ جَاءَک مِن نَّبَإِى الْمُرْسلِينَ(۳۴) وَ إِن کانَ کَبرَ عَلَيْک إِعْرَاضهُمْ فَإِنِ استَطعْت أَن تَبْتَغِىَ نَفَقاً فى الاَرْضِ أَوْ سلَّماً فى السمَاءِ فَتَأْتِيهُم بِئَايَةٍ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلى الْهُدَى فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجَهِلِينَ(۳۵) إِنَّمَا يَستَجِيب الَّذِينَ يَسمَعُونَ وَ الْمَوْتى يَبْعَثهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ(۳۶) «ترجمه آیات» ما مى دانيم که گفته هاى آنان تو را اندوهگين مى سازد، و اين حرفها در حقيقت تکذيب تو نيست ، و ليکن ستمکاران آيات خدا را انکار مى کنند(۳۳) ما سرگذشت انبياى سلف را در قرآن براى تو شرح داده ايم ، و تو مى دانى که آنان نيز به مثل تو تکذيب شدند، و در برابر تکذيب قوم خود آنقدر صبر کردند تا آنکه نصرت ما شامل حالشان شد، در باره تو نيز رفتار ما همين خواهد بود و کسى نمى تواند سنت ما را تغيير دهد(۳۴) گر چه اعراض آنان بر تو خيلى گران مى آيد، و ليکن تو چه مى توانى کرد؟ آيا مى توانى زمين را سوراخ کرده و يا نردبانى بر آسمان گذاشته از آسمان و يا از شکم زمين آيه اى برايشان بياورى ؟ (حاشا) خدا است که اگر بخواهد همه آنان را بر هدايت مجتمع مى سازد، پس زنهار که از جاهلان نباشى (۳۵) تنها کسانى دعوت تو را مى پذيرند که داراى گوش شنوا باشند، و اما مردگان (همچنان مرده هستند تا آنکه) خدايشان محشور نموده و همه به سوى او بازگشت کنند(۳۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۸۷ «بیان آیات» اين آيات رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) را در لغزشهائى که مشرکين در باره امر دعوت وى داشتند تسليت داده و با وعده حتمى نصرتش ، دلخوش مى سازد، و بيان مى کند که دعوت دينى دعوتى است که بايد در محيط آزاد و با حفظ اختيار اشخاص صورت گيرد، تا هر که مى خواهد ايمان آورد و هر که مى خواهد کفر ورزد، و چون دعوت دينى اساسش بر اختيار است ، قدرت و مشيت حتمى الهى در آن دخالت نمى کند، و اشخاص را مجبور به قبول نمى سازد، و گرنه خداوند مى توانست تمامى افراد بشر را بر هدايت مجتمع سازد. «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُک الَّذِى يَقُولُونَ...»: « قد » حرفى است که اگر بر سر فعل ماضى (گذشته ) درآيد تحقيق آن فعل را مى رساند، و اگر بر سر مضارع (آينده ) درآيد افاده مى کند که اين فعل کمتر اتفاق مى افتد، و چه بسا در مضارع هم به معناى تحقيق استعمال شود، از آن جمله همين آيه مورد بحث است. معناى جمله: «فانهم لا يکذبونک و لکن الظالمين باياتنا يجحدون» «حزنه کذا » و «أحزنه» به يک معنا است ، و لذا در اين آيه به هر دو قسم قرائت شده است. «فانهم لا يکذبونک» کلمه «يکذبونک» هم به تشديد باب تفعيل قرائت شده و هم به تخفيف ، و ظاهر اين است که «فا» در «فانهم» براى تفريع است گويا مى خواهد بفرمايد که: به تحقيق ما مى دانيم سخنان مشرکين تو را اندوهناک ساخته ، ليکن سزاوار نيست که از اين سخنان ناراحت شوى ، براى اينکه تکذيب مشرکين تکذيب تو نيست ؛ چون تو آنان را جز به سوى ما نمى خوانى ، و در اين امر جز يک رسول و پيغام آور نيستى ، پس ‍ تکذيب آنان تکذيب ما و ظلم به آيات ما است . بنابراين مضمون اين آيه به ضميمه جمله آخر آن يعنى جمله «ثم اليه يرجعون» همان مضمونى است که آيه «و من کفر فلا يحزنک کفره الينا مرجعهم فننبئهم بما عملوا ان الله عليم بذات الصدور» و آيه «فلا يحزنک قولهم انا نعلم ما يسرون و ما يعلنون» و آيات ديگرى که درباره تسليت رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) نازل شده ، آنرا افاده مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۸۸ البته اين وقتى است که کلمه « يکذبونک » به تشديد قرائت شود، و اما بنا بر قرائت به تخفيف معنايش اين مى شود که : غم مخور، زيرا اينان نمى توانند با اثبات دروغ بودن آنچه که تو مردم را به آن دعوت مى کنى بر تو غلبه کرده و حجت تو را به وسيله حجتى ديگر ابطال نمايند، اينان کارى که مى کنند اين است که به آيات خدا ظلم نموده و آنرا انکار مى نمايند. و سرانجام به سوى خدا بازگشت خواهند نمود. « و لکن الظالمين بآيات الله يجحدون » ظاهر سياق ، اقتضا داشت که بفرمايد «و لکنهم» و اگر از ضمير به اسم ظاهر عدول نموده و فرمود: «و لکن الظالمين» براى اين بود که بفهماند انکار آنان ناشى از ظلمشان بود، نه از قصور و جهل و امثال آن ، پس انکارشان جز ياغيگرى و ستم و طغيان چيز ديگرى نبوده ، و به زودى خداوند مبعوثشان نموده به سوى او بازگشت مى کنند، التفاتى هم که در آيه از تکلم (قد نعلم) به غيبت (بآيات الله ) به کار رفته ، به همين منظور بوده که دلالت کند بر اينکه انکارشان از باب ستيزه و معارضه با مقام الوهيت و استعلاى بر آن بوده است ، و حال آنکه اين مقام ، مقامى است که هيچ چيزى را تاب مقاومت آن نيست ، و گرنه اگر افاده چنين معنائى منظور نبود جا داشت بفرمايد: «بآياتنا». در تفسير معناى اين آيه ، وجوه ديگرى نيز گفته شده است : يکى از آن وجوه ، وجهى است که از بيشتر مفسرين نقل شده که گفته اند معناى آيه اين است که : اينان اگر تو را تکذيب مى کنند معتقد به گفته خود نيستند. بلکه از روى عناد و در عين اعتقاد به راستگوئى تو، به زبان تو را تکذيب مى کنند. دوم اين است که اينان تو را تکذيب نمى کنند، بلکه در حقيقت مرا تکذيب مى کنند زيرا برگشت تکذيب تو به تکذيب من است ، و تو تنها تکذيب نشده اى . اين وجه بى شباهت به وجهى که ما در معناى آيه ذکر کرديم نيست ، و ليکن عين آنهم نيست . در هر صورت ، اين وجه و وجه اولى که از اکثر مفسرين نقل شده وقتى صحيح است که «يکذبونک» با تشديد قرائت شود. سوم اينکه اينها هرگز مصادف با دروغ تو نشده و از تو دروغ نشنيده اند، چون عرب از اينگونه تعبيرات دارد مثلا در جائى که مى خواهد بگويد: «ما صادفناهم جبناء : ما در نبردهائى که با فلان قوم کرده ايم هرگز مصادف با جبن و بزدلى آنان نشده ايم» ، مى گويند: «قاتلناهم فما اجبناهم» وليکن وجه صحيح همان بود که ما در معناى آيه بيان نموديم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۸۹ «وَ لَقَدْ کُذِّبَت رُسلٌ مِّن قَبْلِک فَصبرُوا عَلى مَا کُذِّبُوا...»: رسول گرامى خود را به راهى که انبياى گذشته پيمودند، هدايت مى کند، و آن راه عبارت است از صبر در راه پروردگار، همچنانکه در جاى ديگر مى فرمايد: « اولئک الذين هدى الله فبهديهم اقتده ». و جمله « حتى اتيهم نصرنا » بيان نتيجه حسنه صبر انبيا (عليهم السلام ) و اشاره به وعده الهى به يارى آن جناب است . و در اينکه فرمود: « لا مبدل لکلمات الله » تاکيد نصرت و حتمى بودن آن است ، و نيز اشاره اى است به همان معنائى که در آيه «کتب الله لاغلبن انا و رسلى» و آيه «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين ، انهم لهم المنصورون» و اينکه مبدل در جمله «لا مبدل لکلمات الله» در سياق نفى واقع شده خود دليل بر اين است که هيچ مغير مفروضى کلمات خدا را تغيير نمى دهد، چه مغيرى که از ناحيه خود او باشد، مثلا مشيتش در خصوص کلمه اى تغيير يافته آنرا پس از اثبات ، محو يا پس از ابرام ، نقض کند، و چه از ناحيه غير او باشد، و غير او به کلمه خدا دست يافته و آنرا بر خلاف مشيت وى به وجهى از وجوه تغيير دهد، از اينجا معلوم مى شود: اين کلماتى که خداى تعالى از آن چنين خبر داده که قابل تبديل نيستند، امورى هستند که از لوح محو، و از اثبات خارجند، در نتيجه مى توان گفت که : مراد از: « کلمة الله » ، « قول الله » و « وعد الله » در عرف قرآن مجيد. « کلمة الله » ، « قول الله » و « وعد الله » ، به طور کلى در عرف قرآن عبارتند از: « احکام حتميه اى که تغيير و تبديل در آن راه ندارد » . از جمله آياتى که در آن از اين گونه احکام به قول تعبير شده ، آيه « قال فالحق و الحق اقول » و آيه « و الله يقول الحق » است. و از جمله آياتى که از اينگونه امور به «وعد الله» تعبير فرموده ، آيه «الا ان وعد الله حق» و آيه «لا يخلف الله الميعاد» است و ان شاء الله تعالى به زودى بحث مفصلى درباره «کلمات الله و تعبيرات ديگرى که در عرف قرآن مرادف آن است خواهد آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۰ و جمله (( و لقد جائک من نباء المرسلين » تثبيت و استشهاد است براى جمله « و لقد کذبت رسل من قبلک ... » از همين جمله ممکن است استفاده شود که سوره انعام بعد از بعضى از سوره هاى مکى اى که قصص انبيا (عليهم السلام ) را بيان مى کند مانند سوره شعراء و مريم و امثال آن نازل شده ، و از طرفى چون مى دانيم که سوره انعام بعد از سوره هاى علق و مدثر و امثال آن نازل شده ، نتيجه مى گيريم که اين سوره در طبقه سوم از سوره هائى است که قبل از هجرت در مکه نازل شده (و خدا داناتر است ). «وَ إِن کانَ کَبرَ عَلَيْک إِعْرَاضهُمْ...فَتَأْتِيهُم بِئَايَةٍ»: راغب مى گويد: « نفق » به معنى تونل و راهى است که از زير زمين برود، آنگاه آيه مورد بحث را که مى فرمايد: «فان استطعت ان تبتغى نفقا فى الارض» ذکر کرده ، سپس مى گويد: و از همين باب است که سوراخ و لانه موش صحرائى را «نافقاء» ناميده و مى گويند: «نافق و يا نفق اليربوع» ، يعنى موش صحرائى به سوراخ رفت ، و نيز از اين باب است کلمه «نفاق» يعنى دخول در دين از درى و خروج از آن از در ديگر خداى تعالى هم به همين معنا اشاره کرده و فرموده است: «ان المنافقين هم الفاسقون : منافقين خارج از دينند» و نيز منافقين را بدتر از کفار دانسته و فرموده: «ان المنافقين فى الدرک الاسفل من النار : منافقين در پستترين درجه و درک دوزخ اند» و «نيفق» زيرجامه و خشتک آن است. و درباره « سلّم » مى گويد: « سلّم » در اصل لغت چيزى را گويند که در مواقع خطر به وسيله آن مى توان به مکانهاى بلند برآمده و سلامت خود را حفظ نمود، آنگاه اين لفظ اسم شده براى هر چيزى که آلت بالا رفتن و وسيله آن باشد. خداى تعالى فرموده: «ام لهم سلم يستمعون به» و نيز فرموده : «او سلما فى السماء». شاعر هم گفته است : و لو نال اسباب السماء بسلم : و اگر چه به وسيله نردبان به اسباب آسمان دست مى يافت. و چون جواب شرط (ان ) معلوم بوده ، لذا در کلام ذکر نشده ، و تقدير آيه چنين است : « فان استطعت ان تبتغى کذا و کذا فافعل : پس اگر مى توانى همچو کارى بکنى ، بکن » و مراد از آيه در « فتاتيهم باية ... » ، چيزى است که مشرکين را مجبور به ايمان کند نه صرف معجزه ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۱ زيرا اگر مشرکين به صرف ديدن معجزه ، ايمان مى آوردند، خود اين خطاب يعنى جمله و «ان کان کبر عليک اعراضهم ...» خطابى است قرآنى ، و قرآن خود بهترين معجزه است براى دلالت بر حقانيت دعوت آن جناب ، معجزه اى است که اتفاقا با فهم مشرکين هم که خود از بلغا و عقلاى عرب بودند نزديک است ، پس معلوم مى شود مراد از آيه صرف معجزه نيست ، بلکه چيزى است که سلب اختيار از آنان کند، و اين هم با دعوت الهى سازگار نيست ، دعوت به حق و قبول آن بايد در مجراى اختيار جريان يابد گو اينکه خداوند بر هدايت اجبارى و اضطرارى مردم قادر است . پس حاصل معناى آيه اين است که : جا ندارد تو اينقدر در مقابل اعراض ‍ آنان متاثر شوى ، زيرا دنيا دار اختيار است و دعوت به حق و قبول آن بايد در مجراى اختيار جريان يابد، و تو نمى توانى آيه اى تهيه کنى که آنان را بر ايمان آوردن مضطر و بى اختيار سازى ، براى اينکه خداوند چنين ايمانى را از آنان نخواسته ، بلکه از آنان ايمان به طوع و رغبت و اختيار خواسته است . از همين جهت آيه اى که مردم را مجبور بر ايمان و اطاعت کند نيافريده ، و گرنه خودش مى توانست چنين کار را بکند، و جميع افراد بشر را به جبر، مجتمع بر ايمان سازد و در نتيجه اين کفار هم ، به مؤ منين به تو، ملحق شوند؛ پس ، از اينکه اينان اعراض کرده اند اينقدر جزع و ناشکيبى مکن ، تا در شمار کسانى که نسبت به معارف الهى جاهل هستند قرار نگيرى . و اينکه بعضى ها احتمال داده اند که مراد از جمله «فتاتيهم بآية» اين باشد که معجزه اى بالاتر از معجزه قرآن برايشان بياورى ، با سياق آيه مخصوصا جمله و «لو شاء الله لجمعهم على الهدى» سازگار نيست ، زيرا ظاهر اين جمله اين است که مراد از اين هدايت ، هدايت اجبارى و اضطرارى است. از اينجا ظاهر مى شود که مراد از « شاء الله » هم ، مشيت تکوينى پروردگار است ، و معنايش اين است که خداى تعالى به طورى هدايت را از آنان بخواهد که مجبور به قبول شده و اختيارشان باطل گردد. از ظاهر سياق آيه شريفه استفاده مى شود که خداى تعالى چنين چيزى را نخواسته و ليکن خداى سبحان در آيات ديگرى که مشابه با اين آيه است مانند آيه «و لو شئنا لاتينا کل نفس هديها و لکن حق القول منى لاملان جهنم من الجنة و الناس اجمعين» اين را هم نفرموده که نخواستنش طورى است که کفر کفار و گمراهى گمراهان بطور اجبار و اضطرار باشد، زيرا به طورى که ملاحظه مى کنيد از آيه سابق الذکر و هم چنين از آيه «قال فالحق و الحق اقول لاملان جهنم منک و ممن تبعک منهم اجمعين» استفاده مى شود که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۲ اگر مشيت خداى تعالى تعلق نگرفته باشد به اينکه جميع افراد بشر هدايت بيابند، از جهت حکمى بوده که در برابر سوگند ابليس مبنى بر اينکه جميع بندگان خدا مگر مخلصين از آنان را گمراه خواهد نمود حتمى کرده ، بلکه در مواضع ديگرى از قرآن صريحا گمراهى گمراهان را به خود آنان نسبت داده ، و در داستان آدم و ابليس فرموده : «قال رب بما اغويتنى لازينن لهم فى الارض و لاغوينهم اجمعين ، الا عبادک منهم المخلصين قال هذا صراط على مستقيم ان عبادى ليس لک عليهم سلطان الا من اتبعک من الغاوين ، و ان جهنم لموعدهم اجمعين». همچنانکه شيطان هم همين نسبت را به آنان داده ، و خداى تعالى گفتارى را که در روز قيامت خطاب به گمراهان مى کند، چنين حکايت فرموده : «و قال الشيطان لما قضى الامر ان الله وعدکم وعد الحق و وعدتکم فاخلفتکم تا آنجا که مى فرمايد انى کفرت بما اشرکتمون من قبل» از اين آيات به طورى که مى بينيد استفاده مى شود که گناهان ، که از جمله آنها شرک به خدا است ، همه منتهى به گمراهى خود انسان مى شود و گمراهى انسان هم مستند به نفس اوست ، منافاتى هم با ساير آياتى که ظاهر است در اينکه آدمى نمى تواند چيزى را بخواهد مگر اينکه خدا بخواهد ندارد؛ مانند آيه «ان هذه تذکرة فمن شاء اتخذ الى ربه سبيلا، و ما تشاؤن الا ان يشاء الله» ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۳ و آيه «ان هو الا ذکر للعالمين ، لمن شاء منکم يستقيم و ما تشاؤ ن الا ان يشاء الله رب العالمين». پس مشيت انسان گر چه در تحققش محتاج و متوقف بر مشيت خداى سبحان است ، الا اينکه خداى سبحان هم وقتى مشيتش به مشيت او تعلق گرفته و خواست او را مى خواهد که او خود با داشتن حسن سريره ، استعداد و قابليت اين معنا را کسب کرده و از اين طريق متعرض رحمت او شده باشد، به شهادت اينکه مى فرمايد: «و يهدى اليه من اناب». و اما فاسق که دلش منحرف شده و به پستى و گمراهى متمايل گشته ، البته خداوند هدايتش را نخواسته و رحمتش او را فرا نمى گيرد، همچنانکه فرموده: «يضل به کثيرا و يهدى به کثيرا و ما يضل به الا الفاسقين» و نيز فرموده: «فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم» و نيز فرموده: «و لو شئنا لرفعناه بها و لکنه اخلد الى الارض و اتبع هويه» و کوتاه سخن اينکه ، دعوت دينى جز طريقه اختيار را سلوک ننموده ، و آيات الهى جز با مراعات آن نازل نشده ، و خداى سبحان هم به سوى خود هدايت نمى کند مگر آن کسى را که به اختيار خود متعرض رحمت وى و مستعد هدايتش شده باشد. چرا مشيت خداى تعالى بر هدايت همگانى انسانها با حفظ اختيار آنها، تعلق نگرفته است ؟ به همين بيان شبهه ديگرى هم که خالى از پيچيدگى نيست ، حل مى شود، و آن شبهه اين است که به فرض هم که اين معنا را قبول کنيم که نازل کردن آيه اى از طرف خداى تعالى که کفار را هم مجبور به ايمان و قبول دعوت دينى سازد منافات با اختيارى دارد که بناى آن دعوت ، بر آن اساس است ، ليکن چرا جايز نباشد که خداوند ايمان جميع افراد مردم را بخواهد، همانطورى که ايمان مؤ منين را خواسته ، و در نتيجه همه مردم ايمان آورند و چه عيبى داشت ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۴ که خداى تعالى بخواهد همه افراد بشر هدايت و ايمان را بخواهند، همانطورى که از مؤ منين خواست ، آنگاه علاوه بر مشيت و خواستش ‍ آيه اى را هم نازل کند تا آن آيه آنانرا به اختيار خودشان به هدايت سوق داده و به لباس ايمان متلبسشان سازد؟ و در نتيجه هم حريت و اختيار آنان محفوظ بماند و هم جميع افراد بشر هدايت يابند؟. جواب اين سؤ ال و حل اين شبهه به طور اجمال از بيان قبلى ما استفاده مى شود، و اينک در توضيح آن مى گوئيم : گر چه هدايت دسته جمعى بشر همانطورى که در شبهه گفته شد امر ممکنى است ، و ليکن با ناموس ‍ عمومى عالم اسباب و نظامى که در استعداد قابل و افاضه فاعل است منافات دارد، چون هدايت تنها و تنها به کسى افاضه مى شود که تقوا پيشه خود ساخته و نفس را تزکيه کند، « قد افلح من زکيها » و در مقابل ، ضلالت هم تنها نصيب کسى مى شود که از ذکر پروردگارش ‍ اعراض نموده و نفس را آلوده سازد، « و قد خاب من دسيها » و اين اصابت ضلالت عبارت است از اينکه آدمى زير بار هدايت نرود. خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «من کان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصليها مذموما مدحورا، و من اراد الاخرة و سعى لها سعيها و هو مؤمن فاولئک کان سعيهم مشکورا، کلا نمد هؤلاء و هؤلاء من عطاء ربک و ما کان عطاء ربک محظورا» «محظورا» به معناى ممنوع است. پس خداى سبحان عطاى هر نفسى را به آن مقدارى که استحقاق دارد به او مى رساند، اگر خير بخواهد به او مى دهد، و اگر شر بخواهد باز هم به او مى دهد، به اين معنا که چنين کسى را از خير منع مى کند، و با اين حال اگر خداى تعالى بخواهد که جميع مردم از صالح و طالح خير را بخواهند و همه آنان به اختيار خود ملازم ايمان و تقوا شوند معلوم است که نظام عمومى عالم با اينکه عالم اسباب است تباه مى شود. آيه « انما يستجيب الذين يسمعون ... » که بعد از آيه مورد بحث ما است ، و به زودى معنايش خواهد آمد بيان ما را تاييد مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۵ توصيف مؤ منين به وصف حيات و شنوايى و توصيف مشرکين و معرضين به وصف مردگى ،کرى و کورى . «انما يستجيب الذين يسمعون و الموتى يبعثهم الله ثم اليه يرجعون»: اين آيه شريفه به منزله بيانى است براى جمله « و ان کان کبر عليک اعراضهم ... » زيرا حاصل جمله مزبور اين بود که : تو نمى توانى کفار را از اين اعراضشان منصرف کنى ، و به معجزه اى که آنان را سوق به ايمان دهد دست بيابى. در اين آيه نيز همين معنا را توضيح داده مى فرمايد: به جهت اينکه اينان به منزله مرده اند، شعور ندارند و داراى گوش شنوا نيستند تا دعوت دعوت کننده اى را که پيغمبر خدا است شنيده معناى دعوت دينى را بفهمند، اين هيکلها که از مردم به چشم تو مى خورد، دو جور است : يکى زنده و شنوا که البته چنين کسانى دعوت تو را اجابت مى کنند، و يکى مردگانى ناشنوا که به ظاهر در صورت زندگانند، و اين طايفه شنوائيشان موقوف بر اين است که خداوند پس از مرگ مبعوثشان کند، و به زودى خواهد کرد، آن وقت است که مى شنوند آنچه را که در دنيا قدرت شنيدنش را نداشتند. خداى تعالى همين معنا را از خود آنان حکايت نموده مى فرمايد: «و لو ترى اذ المجرمون ناکسوا رؤ سهم عند ربهم ربنا ابصرنا و سمعنا فارجعنا نعمل صالحا انا موقنون». در حقيقت سياق آيه مورد بحث سياق کنايه است ، و مراد از کسانى که مى شنوند، مؤ منين و مراد از مردگان ، اعراض کنندگان از پذيرش ‍ دعوت الهى است ، چه مشرکين و چه ديگران ، و اين کنايه تنها در اين آيه به کار برده نشده ، بلکه در کلام خداى تعالى مکرر مؤ منين به حيات و شنوائى و کفار به مردگى و کرى وصف شده اند، از آن جمله مى فرمايد: «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها» و نيز مى فرمايد: «انک لا تسمع الموتى و لا تسمع الصم الدعاء اذا ولو مدبرين ، و ما انت بهادى العمى عن ضلالتهم ان تسمع الا من يؤمن بآياتنا فهم مسلمون» ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۶ و همچنين آيات بسيارى ديگر. بيشتر مفسرين هم اينگونه اوصاف را حمل بر تشبيه و کنايه کرده اند، و ليکن ما در بعضى از مباحث گذشته خود مکررا بيان کرديم که براى اينگونه اوصاف ، معنائى از حقيقت نيز هست به آن مباحث رجوع شود. اين آيه دلالت مى کند بر اينکه به زودى در عالم آخرت خداى تعالى حقيقت را به کفار و مشرکين فهمانيده و دعوت خود را به گوششان فرو خواهد کرد، همانطورى که در دنيا به مؤ منين فهمانيده و شنوانيد. بنابراين ، انسان چه مؤ من و چه کافر ناگزير است از فهميدن حق در دنيا يا در آخرت. بحث روايتى قمى در تفسير خود مى گويد: و در روايت ابى الجارود است که امام ابى جعفر (عليه السلام ) فرمود، رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) به اسلام آوردن حارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف بسيار علاقه داشت و او را به اسلام دعوت نموده خيلى سعى مى کرد بلکه قبول کند، ليکن بدبختى بر او غلبه کرده از قبول اسلام سرباز زد، اين معنا بر رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) گران آمد، لذا اين آيه نازل شد: «و ان کان کبر عليک اعراضهم تا آنجا که مى فرمايد نفقا فى الارض». مؤ لف : اين روايت علاوه بر ضعف سند و ارسالش با ظاهر روايات بسيارى که دلالت دارد بر اينکه سوره انعام يکجا نازل شده سازگار نيست ، گر چه ممکن است آنرا چنين توجيه نمود که اين واقعه قبل از نزول اصل سوره رخ داده و اين آيه به عنوان انطباق ، اشاره به آن فرموده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۷ آيات ۵۵ - ۳۷، سوره انعام وَ قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ ءَايَةٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلى أَن يُنزِّلَ ءَايَةً وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۳۷) وَ مَا مِن دَابَّةٍ فى الاَرْضِ وَ لا طئرٍ يَطِيرُ بجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُکُم مَّا فَرَّطنَا فى الْکِتَبِ مِن شىْءٍ ثُمَّ إِلى رَبهِمْ يحْشرُونَ(۳۸) وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِئَايَتِنَا صمُّ وَ بُکْمٌ فى الظلُمَتِ مَن يَشإِ اللَّهُ يُضلِلْهُ وَ مَن يَشأْ يجْعَلْهُ عَلى صرَطٍ مُّستَقِيمٍ(۳۹) قُلْ أَ رَءَيْتَکُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَاب اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ الساعَةُ أَ غَيرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن کُنتُمْ صدِقِينَ(۴۰) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَکْشِف مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شاءَ وَ تَنسوْنَ مَا تُشرِکُونَ(۴۱) وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا إِلى أُمَمٍ مِّن قَبْلِک فَأَخَذْنَهُم بِالْبَأْساءِ وَ الضرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضرَّعُونَ(۴۲) فَلَوْ لا إِذْ جَاءَهُم بَأْسنَا تَضرَّعُوا وَ لَکِن قَست قُلُوبهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشيْطنُ مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۴۳) فَلَمَّا نَسوا مَا ذُکرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَب کلِّ شىْءٍ حَتى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسونَ(۴۴) فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظلَمُوا وَ الحَْمْدُ للَّهِ رَب الْعَلَمِينَ(۴۵) قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سمْعَکُمْ وَ أَبْصرَکُمْ وَ خَتَمَ عَلى قُلُوبِکُم مَّنْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ يَأْتِيکُم بِهِ انظرْ کيْف نُصرِّف الاَيَتِ ثُمَّ هُمْ يَصدِفُونَ(۴۶) قُلْ أَ رَءَيْتَکُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَاب اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَک إِلا الْقَوْمُ الظلِمُونَ(۴۷) وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسلِينَ إِلا مُبَشرِينَ وَ مُنذِرِينَ فَمَنْ ءَامَنَ وَ أَصلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ(۴۸) وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِئَايَتِنَا يَمَسهُمُ الْعَذَاب بِمَا کانُوا يَفْسقُونَ(۴۹) قُل لا أَقُولُ لَکمْ عِندِى خَزَائنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَيْب وَ لا أَقُولُ لَکُمْ إِنى مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلىَّ قُلْ هَلْ يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ أَ فَلا تَتَفَکَّرُونَ(۵۰) وَ أَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يخَافُونَ أَن يحْشرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْس ‍ لَهُم مِّن دُونِهِ وَلىُّ وَ لا شفِيعٌ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ(۵۱) وَ لا تَطرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْک مِنْ حِسابِهِم مِّن شىْءٍ وَ مَا مِنْ حِسابِک عَلَيْهِم مِّن شىْءٍ فَتَطرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظلِمِينَ(۵۲) وَ کذَلِک فَتَنَّا بَعْضهُم بِبَعْضٍ لِّيَقُولُوا أَ هَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّن بَيْنِنَا أَ لَيْس اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشکرِينَ(۵۳) وَ إِذَا جَاءَک الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِئَايَتِنَا فَقُلْ سلَمٌ عَلَيْکُمْ کَتَب رَبُّکُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنکُمْ سوءَا بجَهَلَةٍ ثُمَّ تَاب مِن بَعْدِهِ وَ أَصلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۵۴) وَ کَذَلِک نُفَصلُ الاَيَتِ وَ لِتَستَبِينَ سبِيلُ الْمُجْرِمِينَ(۵۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۸ «ترجمه آیات» و گفتند: چرا علامتى از ناحيه پروردگارش بر او نازل نشد؟ بگو به درستى که خدا قادر بر فرستادن معجزه و علامت هست ، و ليکن بيشتر کافران نمى دانند(۳۷) و هيچ جنبده اى در زمين و پرنده اى که با دو بال خود مى پرد نيست مگر اينکه آنها نيز مانند شما گروههائى هستند، و همه به سوى پروردگار خود محشور خواهند شد، ما در کتاب از بيان چيزى فروگذار نکرديم (۳۸) و کسانى که آيات ما را، تکذيب کردند کر و کورانى در ظلمتند، کسى را که خدا بخواهد گمراه مى کند و کسى را که بخواهد در راه راست قرارش ‍ مى دهد(۳۹) بگو: اگر راست مى گوئيد به من خبر دهيد اگر بيايد شما را عذاب خدا و يا روز قيامت آيا غير خدا کسى را به فريادرسى خود مى خوانيد(۴۰) (قطعا نه )، بلکه تنها همو را مى خوانيد، و او است که اگر بخواهد آن گرفتارى را از شما مى برد و آنروز شرکاى امروزتان را فراموش خواهيد کرد(۴۱) و به تحقيق فرستاديم پيغمبرانى به سوى امتهائى که قبل از تو مى زيستند پس به منظور اينکه شايد روى تضرع به درگاه ما آورند آنان را به سختيها و گرفتاريهاى گوناگون گرفتيم (۴۲) پس چرا وقتى عذاب ما را ديدند تضرع نکردند، و ليکن دلهايشان سخت شد و شيطان عمل زشتشان را برايشان زينت داد(۴۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹۹ پس وقتى عذاب ما را به کلى از ياد بردند درهاى همه لذائذ مادى را به رويشان گشوديم و وقتى سرگرم و شادمان به آن شدند بناگاه گرفتيمشان ، پس آنگاه ايشان فرومانده و خاموشانند(۴۴) پس بريده شد دنباله گروهى که ظلم کردند، و ستايش سزاوار خدائى است که پروردگار عالميان است (۴۵) بگو خبر دهيد مرا که اگر روزى خداوند گوش و چشمهايتان را از شما گرفته و بر دلهايتان مهر نهد آيا کيست آن خداى ديگرى که گوش و چشم و دل ديگرى به شما بدهد، ببين چگونه تکرار مى کنيم آيات خود را براى ايشان و با اين حال باز هم آنان اعراض مى کنند(۴۶) بگو مرا خبر دهيد اگر عذاب خداوند به طور ناگهانى و يا آشکارا شما را بگيرد آيا جز گروه ستمکاران کسى هلاک مى شود؟(۴۷) و ما نمى فرستيم پيغمبران را مگر براى بشارت و انذار، پس کسانى که ايمان آورده عمل صالح کنند نه بيمى برايشان است و نه اندوهناک مى شوند(۴۸) و آنانکه تکذيب کردند آيات ما را به جرم همين فسقى که مرتکب شدند عذاب ما به آنان خواهد رسيد(۴۹) بگو من نمى گويم خزينه هاى خداوند نزد من است ، و نيز نمى گويم علم غيب دارم ، و نمى گويم فرشته اى هستم ، من دنبال نمى کنم مگر همان چيزى را که به سويم وحى مى شود، بگو آيا کور و بينا يکسان است ؟ (پس چرا تفکر نمى کنيد)(۵۰) کسانى را که در دل از محشور شدن در روزى که جز خداوند ولى و شفيعى نيست ترس دارند با اين قرآن بترسان ، باشد که بپرهيزند(۵۱) و کسانى را که در هر صبح و شام پروردگار خود را مى خوانند و جز رضاى او منظورى ندارند از خود طرد مکن و بدان که از حساب ايشان چيزى بر تو و از حساب تو چيزى برايشان نيست که آنان را از خود برانى ، و در نتيجه از ستمکاران بشوى (۵۲) اين چنين بعضى از آنان را به دست بعضى ديگر آزموديم تا در قيامت (با يک دنيا تاسف ) از خود بپرسند آيا اينان بودند آن گروهى که خداوند از ميان همه ما بر آنان نعمت داد؟ آنگاه در جواب خود بگويند آرى همين هايند، آيا خداوند به بندگان شکرگزار داناتر نيست ؟(۵۳) و وقتى که مؤ منين به آيات ما نزد تو مى آيند بگو سلام بر شما، پروردگار شما رحمت را بر خود واجب کرده که هر کسى از شما از روى جهالت عمل زشتى مرتکب شود و سپس توبه کرده عمل صالح کند، خداوند هم آمرزنده و مهربان است (۵۴) اينطور آيات را تفصيل مى دهيم تا شايد بندگان به آن عمل نموده و راه گنهکاران هم روشن گردد(۵۵) رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه