المیزان جلد۷ بخش۹
تاءمل و دقت در « مختار » بودن بود و حالات نفسانيه اى که به وسيله آن افعال اختيارى خود را انجام مى دهد.
در اينجا ممکن است کسانى اعتراض کرده ، بگويند: گويا دانشمندان حيوانشناس هم همه متفق باشند بر اينکه غير انسان ، از انواع حيوانات ، هيچ نوعى نيست که از موهبت اختيار برخوردار باشد، به شهادت اينکه مى بينيم کارهاى حيوانات را مانند کارهاى نباتات طبيعى و غير اختيارى مى دانند، و شايد حق هم با ايشان باشد، براى اينکه مى بينند وقتى حيوان به چيزى که نفعش در آن است برخورد نمايد، مثلا وقتى گربه به موش و شير به شکار دست بيابد از اقدام به عمل نمى تواند خوددارى نمايد، و همچنين موش و شکار وقتى به دشمن خونخوار خود برمى خورند، نمى توانند از فرار خوددارى کنند، با اين حال چگونه مى توان گفت حيوانات ديگر هم مانند انسان داراى سعادت و شقاوت اختيارى هستند؟
جواب اين اعتراض از تامل در معناى اختيار و دقت در حالات نفسانيهاى که انسان بوسيله آن افعال اختياريه خود را انجام مى دهد به دست مى آيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۲
زيرا اگر عنايت الهى ، شعور و اراده اى را که در حقيقت ملاک اختيار انسان در افعالش مى باشد در آدمى به وديعه سپرده ، براى اين است که وى حيوانيست که به وسيله شعور مى تواند در مواد خارجى عالم دخل و تصرف نموده و از آن مواد براى بقاى خود استفاده نمايد، مفيد آنرا از مضرش تشخيص دهد. وقتى در ماده اى از مواد سودى سراغ کرد، اراده خود را به کار زده ، از آن بهره بردارى کند.
بنابراين ، اگر انسان به شعور و اراده بيشترى احتياج دارد اين دليل نيست بر اينکه حيوان در آن مقدار شعورى که دارد، در بکار زدنش اختيارى ندارد، بلکه خيلى از کارهاى انسان هست که عينا مانند موش گرفتن گربه ، به تفکر احتياج ندارد، او نيز مانند گربه و شير بيدرنگ اقدام مى کند.
آرى ، انسان هم چيزهائى را که نفعش روشن است و حکم به نافع بودنش مقدمه اى جز سراغ داشتن نمى خواهد، همين که آنرا در جائى سراغ کرد اراده اقدام به عمل مى کند، مانند تنفس و غالب عمليات ديگرى که از روى ملکه انجام مى دهد.
البته چيزهائى که يا از نظر نقص وسائل ، و يا وجود موانع خارجى ، و يا اعتقادى ، نفعشان براى انسان روشن نيست و صرف علم به وجود آن در برانگيختن اراده کافى نيست ، چون جزم به نافع بودن آن را ندارد و انگيزش اراده به سوى آن ، محتاج به تفکر است ، ناگزير است که فکر و شعور خود را به کار زده ببينند که آيا نواقص و موانعى همراه آن هست يا نه ؟ و خلاصه نافع است يا مضر؟ اگر ديد که نافع است البته اراده اش به آن تعلق گرفته ، آن کار را مى کند، عينا مثل اينکه از اول ، علم به نافع بودنش داشت.
مثلا انسان گرسنه اى که به غذائى قابل ، براى سد جوع دست يافته ، اگر در امر آن شک کند و نفهمد که آيا غذاى پاکيزه و صالحى است يا پليد و مسموم و مشتمل بر مواد مضره ؟ و همچنين نفهمد که آيا اين غذا، ملک خود او است و يا ملک غير است و تصرف در آن جايز نيست ؟ و اگر هم ملک او است آيا مانعى از تصرف در آن ، از قبيل : روزه بودن و يا احتياج مبرم بعدى هست يا نه ؟ و ناگزير شود که در چنين مواردى آنقدر فکر خود را به کار بزند تا به يک طرف اين احتمالات يقين پيدا کند اين چطور دليل بر آن است که حيواناتى که طهارت و نجاست و ملک غير و ملک خود، سرشان نمى شود، کارهايشان اختيارى نباشد؟
خلاصه اينکه همه تلاش و اعمال فکرى ، که بشر در اينگونه موارد دارد، براى اين است که مورد را، يا مانند موش براى گربه نافع بداند و يا مانند گربه براى موش مضر بودنش را مسلم سازد، وقتى نافع و ضرر مورد را به اين روشنى تشخيص داد، هر وقت به آن دست يافت ، بيدرنگ تحصيلش نموده و هر وقت دچار اين شد، بدون تامل از آن مى گريزد، عينا مثل اينکه از اول نفع و ضررش روشن بوده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۳
پس خلاصه معناى اختيار اين شد که : انسان وقتى بعضى از امور را تشخيص نمى دهد و نمى تواند بفهمد که آيا تصرف در آن نافع است يا مضر؟ فکر را به کار مى اندازد تا نفع و ضرر آن را در بين ساير محتملات ، معلوم نمايد، و اما اگر مانند موش در نظر گربه و گربه در نظر موش نفع و ضررش روشن باشد از همان اول بدون درنگ و بدون هيچ احتياجى به تفکر، اراده خود را در تصرف آن به کار مى زند.
پس انسان اختيار مى کند چيزى را که نفعش را، يا همان حال و يا بعد از تفکر ببيند، و در حقيقت انديشيدن و تفکر جز براى رفع موانع حکم نيست.
اختلاف فاحشى که در مبادى « اختيار » و اسباب آن در انسان وجود دارد.
حال که اين نکته روشن شد مى گوييم : اگر شما حالات افراد انسان را، که مختار بودنش ، مورد اتفاق ما و شما است ، در نظر بگيريد، خواهيد ديد که افراد آن در مبادى اختيار، يعنى صفات روحى و احوال باطنى از قبيل شجاعت و ترس ، عفت و بيبندوبارى ، نشاط و کسالت ، وقار و سبکى ، و همچنين قوت تعقل و ضعف آن و برخورد فکر و خطاى آن با هم اختلاف زيادى دارند، و بسيار مى شود که آدم شهوتران ، خود را در مقابل شهوتى که اشتهاى آنرا دارد، ناچار و مضطر و مسلوب الاختيار مى بيند، در حالى که آدم عفيف و پاکدامن ، هيچ اعتنائى به امر آن شهوت ندارد، و همچنين آدم ترسو، چه بسا ممکن است از ترس جانش کوچکترين آزارى که احتمال مى دهد در اين جنگ و يا در اين امر مهم به وى برسد از او آرام و قرار را سلب نمايد، در حالى که مرد شجاع و دلير و زورنشنو، مرگ خونين ، و هر صدمه بدنى ديگر را، امر آسانى شمرده و در راه رسيدن به مقاصدش حتى براى بزرگترين مصائب ، اهميتى قائل نمى شود، و چه بسا اشخاص سفيه و سبک مغز، با تصور واهى مختصرى ، چيزى را ترجيح داده و اختيار نمايند و حال آنکه عاقل وزين ، ترجيحى در آن فعل نديده و چيزهائى که در نظر آن بى مغز، مرجح بوده در نظر اين جز مشتى لهو و لعب نباشد، و نيز کارهائى که بچه هاى غير مميز مى کنند با اينکه به اعتراف خصم ، اختيارى است ، و با مقدارى تامل و اعمال رويه انجام مى شود با اينهمه در نظر اشخاص بالغ و رشيد قابل اعتنا نيست.
حتى خود اشخاص بالغ هم در بسيارى از کارهائى که انجام مى دهند وقتى صحبت از آن کارها به ميان مى آيد خود را در ارتکاب آن مضطر و مجبور مى دانند، و به صرف اينکه به خاطر بعضى از ملاحظات اجتماعى ، ارتکاب کرده اند و با اينکه عذرشان موجه نيست ، مى گويند: مجبور به ارتکاب بوديم . شخص سيگارى مى گويد: چه کنم ؟ معتادم . پرخواب مى گويد: چاره چيست ؟ کسلم . دزد و خائن مى گويد: بى پولى و فرط احتياج مجبورم کرد و...
همين اختلاف فاحشى که در مبادى اختيار و اسباب آن هست و همين عرض عريضى که افعال اختيارى دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۴
باعث شده که دين و ساير سنن اجتماعى ، آن فعلى را اختيارى بدانند که افراد متوسط اجتماع آنرا اختيارى تشخيص دهند، و مساله صحت امر و نهى و ثواب و عقاب و نفوذ تصرف و امثال آن را هم منوط به اين جور تشخيص بدانند، و کسى را که عملش از روى مبادى و اسباب اختيار، يعنى استطاعت و فهم اشخاص متوسط نبوده ، معذور بدانند.
البته اين که گفتيم حد متوسط از افعال آدمى اختيارى است ، مقصود اين نبود که کمتر از آن به حسب واقع اختيارى نيست ، زيرا به حسب واقع و نفس الامر و بر حسب نظر تکوينى ، کمتر از آنهم اختيارى است . ليکن بر حسب نظريه دين و يا سنن اجتماعى و به ملاحظه مصلحت دين و اجتماع است که تنها حد متوسط، اختيارى شناخته شده است .
مى توان گفت حيوانات هم تا اندازه اى مختار هستند و احتمالا به تکاليفى مناسب با افق فهم و اختيارشان مکلف هستند.
دقت در آنچه گذشت آدمى را مطمئن و جازم مى کند به اينکه حيوانات نيز مانند آدميان تا اندازه اى از موهبت اختيار بهره دارند، البته نه به آن قوت و شدتى که در انسانهاى متوسط هست .
شاهد روشن اين مدعا اين است که ما به چشم خود بسيارى از حيوانات و مخصوصا حيوانات اهلى را مى بينيم که در بعضى از موارد که عمل مقرون با موانع است . حيوان از خود حرکاتى نشان مى دهد که آدمى مى فهمد اين حيوان در انجام عمل مردد است ، و در بعضى از موارد مى بينيم که به ملاحظه نهى صاحبش و از ترس شکنجه اش يا به خاطر تربيتى که يافته از انجام عملى خوددارى مى کند.
اينها همه دليل بر اين است که در نفوس حيوانات هم حقيقتى به نام اختيار و استعداد حکم کردن به سزاوار و غير سزاوار، هست . او نيز مى تواند يکجا حکم کند به لزوم فعل و جائى ديگر حکم کند به وجوب ترک ، ملاک اختيار هم همين است ، و لو اينکه اين صلاحيت بسيار ضعيفتر از آن مقدارى باشد که ما آدميان در خود سراغ داريم .
و وقتى صحيح باشد که بگوييم حيوانات هم تا اندازهاى خالى از معناى اختيار نيستند و آنها هم از اين موهبت سهمى دارند، هر چه هم ضعيف باشد، چرا صحيح نباشد احتمال دهيم که خداى سبحان حد متوسط از همان اختيار ضعيف را ملاک تکاليف مخصوصى قرار دهد که مناسب با افق فهم آنان باشد، و ما از آن اطلاعى نداشته باشيم ؟ و يا از راه ديگرى با آنها معامله مختار بکند و ما به آن معرفت نداشته باشيم ، و خلاصه راهى باشد که از آن راه پاداش دادن به حيوان مطيع و مؤ اخذه و انتقام از حيوان سرکش ، صحيح باشد. و جز خداى سبحان کسى را بر آن راه آگهى نباشد؟.
و جمله « ما فرطنا فى الکتاب من شى ء » جمله اى است معترضه ، و ظاهرش اين است که : مراد از آن چيز، که در آن تفريط و کوتاهى نشده ، همان کتاب است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۵
و مراد از « شى ء » کوتاهيهاى گوناگونى است که نفى شده ، و خلاصه معنا اينکه : چيزى نيست که رعايت حال آن واجب و قيام به حق آن و بيان آن لازم باشد، مگر اينکه ما آن را در اين کتاب رعايت نموده و در امر آن کوتاهى نکرده ايم ، پس کتاب ما تام و کامل است .
چند احتمال در معناى « کتاب » در « ما فرطنا فى الکتاب من شى ء »
و در معناى « کتاب » دو احتمال هست : يکى اينکه مراد از آن لوح محفوظى باشد که خداى سبحان در مواردى از کلام خود آنرا کتابى ناميده که تمامى اشيائى که بوده و هست و خواهد بود، در آن نوشته شده است .
بنابراين احتمال ، معناى آيه چنين مى شود: اين نظامها که در حيوانات جارى است و نظير نظام انسانى است ، نظامى است که عنايت خداى سبحان واجب دانسته که انواع حيوانات را بر طبق آن ايجاد نمايد، تا برگشت خلقتش به عبث نبوده و وجود حيوانات عاطل و بى فايده نباشد، و تا آنجا که مى توانند و لياقت قبول کمال را دارند از موهبت کمال بى بهره نمانند.
و بنابراين احتمال ، آيه شريفه آن معنائى را به طور خصوص مى رساند که آيه شريفه «و ما کان عطاء ربک محظورا» و آيه شريفه «ما من دابة الا هو اخذ بناصيتها ان ربى على صراط مستقيم» آن را به طور عموم مى رساند.
دوم اينکه مراد از آن ، همين قرآن باشد، به شهادت اينکه در چند جا از کلام مجيدش قرآن را کتاب ناميده است . و در اين صورت معناى آيه چنين مى شود: قرآن مجيد از آنجائى که کتاب هدايت است و بنايش بر اساس بيان حقايق و معارفى نهاده شده که چاره اى در ارشاد به حق صريح جز بيان آن نيست ، از اين جهت ، در اين کتاب ، در بيان جميع آنچه که در سعادت دنيا و آخرت آدمى دخيل است دريغ و کوتاهى نشده است. همچنان که آيه «و نزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء» هم همين مضمون را افاده مى کند.
و از جمله مطالبى که آگهى بر آن براى مردمى که مى خواهند از امر معاد مطلع شوند، لازم و ضرورى است ، اين است که چگونگى ارتباط حشر و بعث دسته جمعى را با تشکلشان در صورت امت در دنيا بدانند، چنانکه اين حال را در خودشان و در ساير حيوانات نيز مى بينند، و دقت در اين امر علاوه بر کمک در فهم معاد آدمى را در توحيد خداى تعالى و قدرت و عنايت لطيف حضرتش نسبت به امر مخلوقات و نظام عامى که در عالم جارى است نيز بينا و هوشيار مى سازد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۶
مهمترين فايده اش اين است که آدمى را به اين جهت آشنا مى کند که موجوداتى که در سلسله نظام عمومى قرار گرفته اند، به طور کلى از نقص رو به کمال ميروند، بعضى از قسمتهاى اين سلسله و زنجير را که خود مشتمل بر حلقههائى است ، انسان و حيوان تشکيل مى دهد، البته پائينتر از انسان و حيوان مراتب مختلف ديگرى است که هر کدام پس از ديگرى قرار گرفته اند، و از پستترين مراتب نباتى شروع شده به آخرين مرحله حيوانيت که بعد از آن ، مرتبه انسانيت است و از آنجا به خود انسانيت ختم مى شود.
خداى تعالى هم در خصوص دقت و سيرى که گفتيم سفارش کرده و مردم را با تاکيد هر چه بيشتر به مطالعه و دقت در امر حيوانات و آياتى که در آنها به وديعه سپرده شده است ، دعوت فرموده ، و مطالعه در آنرا وسيله رسيدن بهترين نتائج علمى دانسته ، و آن ايمان و يقين به پروردگار است که خود مايه سعادت انسانى است.
از آن جمله فرموده : «و فى خلقکم و ما يبث من دابة آيات لقوم يوقنون» و آيات مشابه اين آيه که مردم را به مطالعه و تفکر در امر حيوانات توصيه مى کند، در قرآن کريم بسيار است . اين بود آن دو معنائى که درباره معناى کتاب احتمال مى داديم .
و نيز ممکن است آيه را طورى معنا کنيم که هر دو قسم کتاب را شامل شود، چنانکه گفته شود: معناى آيه اين است که خداى سبحان در آنچه که مى نويسد (چه در کتاب تکوين و چه در قرآن که کلام او است ) تفريط و کوتاهى نمى کند.
اما اينکه نسبت به نوشته شده هاى در کتاب تکوين کوتاهى نمى کند؟ براى اينکه در اين کتاب آن مقدار کمال را که هر نوعى از انواع موجودات استحقاق رسيدن به آن را دارند، براى آن نوع مقدر فرموده است ، از آن جمله براى حيوانات هم تا آنجا که ظرفيت و لياقت دارند از نعمت سعادت در زندگى اجتماعى ، چيزى مقدر کرده است .
و اما اينکه در کتابى که کلام او است و بر بشر وحى شده ، تفريط نکرده ؟ براى اينکه در آن کتاب هر چيزى را که معرفتش براى بشر نافع و موجب سعادت دنيا و آخرت آنان است ، بدون هيچ مسامحه و کوتاهى بيان فرموده . و از جمله چيزهائى که دانستنش براى بشر مفيد است اين است که خداى تعالى در باره امتها و انواع حيوانات هم کوتاهى نکرده است و در آيه مورد بحث هم همين معنا را تذکر مى دهد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۷
و حقيقت آنچه را که خداوند از سعادت وجود به حيوانات بخشيده و آنها را امتهاى زندهاى قرار داده که با هستى خود به سوى خدا در حرکت و تکاملند، و سرانجام هم مانند انسان به سوى او محشور مى شوند، بيان مى کند.
و جمله «ثم الى ربهم يحشرون» عموميت حشر را به حدى که شامل حيوانات هم مى شود، بيان مى کند، و از آن برمى آيد که زندگى حيوانات ، نوعى از زندگى است که مستلزم حشر به سوى خداوند است ، همانطورى که زندگى انسانى مستلزم آن است ، و لذا ضمير « هم » را که مخصوص ذوى العقول و صاحبان شعور است در باره حيوانات به کار برده و فرموده : « الى ربهم » و نفرموده: «الى ربها». و اين خود اشاره است به اينکه ملاک اصلى رضاى خدا و سخطش و ثواب و عقابش در حيوانات نيز هست .
در اين آيه شريفه التفات از غيبت به تکلم مع الغير (ما) و از متکلم مع الغير به غيبت به کار رفته ، و دقت در آن اين معنا را به خوبى مى رساند که اصل در اين سياق همان سياق غيبت بوده و اگر در جمله «ما فرطنا فى الکتاب من شى ء» سياق برگشته و متکلم مع الغير شده براى اين بوده است که اين جمله ، جمله معترضهاى است و خطاب در آن ، مخصوص به رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) است ، پس وقتى که جمله معترضه تمام شد به سياق اصلى که غيبت بود برگشته مى فرمايد: «ثم الى ربهم يحشرون».
سخنان نادرستى که در معناى آيه مربوط به « امت بودن » و « محشور شدن » حيوانات غير انسانى گفته شده است.
درباره معناى اين آيه ، ديگران حرفهاى عجيبى زده اند، از آن جمله ، استدلالى است که بعضى از علما با اين آيه براى مساله تناسخ کرده ، و گفته اند که روح آدمى پس از مرگ و مفارقت از بدن ، متعلق به بدن حيوانى مى شود که طبع آن با فضائل و رذائل اخلاقى وى متناسب باشد، مثلا شخص مکار و حيله گر وقتى مى ميرد روحش به کالبد روباهى منتقل مى شود و شخص فتنه انگيز و کينه توز جانش در بدن گرگ حلول مى کند، و آن ديگرى که در زندگى کارش دنبال کردن لغزشها و معايب مردم بوده ، پس از مرگ جانش به بدن خوک ، و آنکه شهوتپرست و پرخور بوده ، جانش به بدن گاو منتقل مى شود، و همچنين از اين بدن به آن بدن انتقال يافته و به همين وسيله عذاب مى بيند.
و اگر مرد با سعادت و داراى فضائل نفسانى باشد روحش به بدن نيکانى از افراد انسان که از سرمايه سعادت خويش متنعمند، متعلق مى شود و روى اين حساب معناى اين آيه چنين مى شود: هيچ حيوانى از حيوانات نيست مگر اينکه امتهايى از انسان ، مانند خود شما بوده اند، و بعد از مرگ هر کدام همينطورى که مى بينيد به صورت حيوانى درآمده اند. اين است آن معناى عجيبى که براى آيه شريفه کرده اند، و ليکن از گفته هاى قبلى ما بطلان اين حرف به خوبى روشن مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۸
و خواننده خود قضاوت مى کند که معناى آيه ، با اين معنائى که کرده اند، فرسنگها فاصله دارد. علاوه بر آنچه گفته شد، ذيل آيه شريفه که مى فرمايد: « ثم الى ربهم يحشرون » با اين معنا مخالفت دارد، زيرا انتقال به بدنهاى ديگر، حشر به سوى خدا نيست ، از اين هم که بگذريم اصل اين سخن بطلان و فسادش به حدى واضح است که هيچ حاجت به تعرض آن و بحث در صحت و فسادش نيست.
و از آن جمله اين است که مراد از حشر حيوانات ، مرگ آنها است ، نه اينکه بعد از مرگ دوباره زنده مى شوند، و يا مراد از آن مجموع مرگ و بعث است .
اين دو معنا نيز باطل است ، اما اولى به دليل اينکه ظاهر «الى ربهم» آنرا نفى مى کند، زيرا اگر اين سخن صحيح باشد معناى «الى ربهم يحشرون» اين خواهد بود که : به سوى پروردگار خود مى ميرند و اين معناى غلطى است.
و اما دومى براى اينکه هيچ دليلى بر التزام به آن نيست ، و هيچ عنايت و جهتى ايجاب نمى کند که مرگ را ضميمه بعث بگيريم . در آيه هم چيزى که مستوجب آن باشد نيست.
«وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِئَايَتِنَا صمُّ وَ بُکْمٌ فى الظلُمَتِ...»:
مقصود از اين جمله ، بيان اين جهت است که تکذيب کنندگان آيات خداوند، از نعمت شنوائى و گويائى و بينائى محرومند و محروميتشان بدان علت است که در ظلماتى قرار دارند که در آن ظلمات ، چشم کار نمى کند. پس تکذيب کنندگان آيات خدا به خاطر کر بودنشان ، قادر به شنيدن کلام حق نيستند، تا چه رسد به اينکه آنرا بپذيرند، و به خاطر لال بودنشان ، نمى توانند به گفتن حق ، لب گشوده به توحيد و رسالت انبيا، شهادت دهند، و به خاطر ظلمتى که به آنان احاطه کرده نمى توانند طريق حق را از راه باطل تشخيص داده ، آنرا اختيار نمايند.
« من يشا الله يضلله ... » اين جمله دلالت بر اين دارد که اين کرى و لالى و در ظلمت بودن ، عذابى است که به کيفر تکذيب آيات خدا دچار آن شده اند، و دلالتش از اين راه است که خداى سبحان اضلال چنين کسى را که به خود نسبت داده ، کيفر عمل قرار داده ، نظير آيه « و ما يضل به الا الفاسقين » پس تکذيب آيات خدا مسبب از کر و لال و تاريک بودنشان نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۹
بلکه بر عکس کر و لال بودن و در ظلمت قرار گرفتنشان مسبب از تکذيب است.
و بنابراين مراد از اضلال بر حسب انطباق بر مورد، کر و گنگ کردن و در ظلمت انداختن آنان است . و مراد از « من يشا » همان کسانند که آياتش را تکذيب نمودند.
از اينکه « صراط مستقيم » را مقابل کورى و کرى و تاريکى قرار داد، استفاده مى شود که مراد از آن ، داشتن گوشى است که دعوت خداى را بشنود و آنرا بپذيرد، و داشتن چشمى است که حق را ببيند و درباره آن روشن باشد، اين است پاداش آنکس که آيات خداى را تکذيب نکند، پس خداوند هر کس را که بخواهد گمراه مى کند، و البته مشيتش جز به گمراه کردن کسانى که استحقاق آنرا دارند تعلق نمى گيرد، و هر کس را بخواهد بر صراط مستقيم قرارش مى دهد، و البته مشيتش به اين تعلق نمى گيرد مگر درباره کسى که متعرض رحمتش شود.
نکته اى که در توصيف مشرکين به گنگى و کورى و کرى ، گاه به وصل و گاه به فصل ، وجود دارد.
و اما اينکه چگونه خداى تعالى آنان را به کرى و کورى و لالى توصيف فرموده ، و اينکه معناى حقيقى آن و توصيف هاى نظير آن چيست ، قبلا در آن بحث کرده ايم .
در اين آيه نکته ديگرى منظور است ، و آن نکته از فصل و وصل در جمله « صم و بکم فى الظلمات » استفاده مى شود، چون اول يکى از صفات آنان را که همان کرى است ذکر نموده آنگاه صفت ديگرى از آنان را که همان گنگى است ذکر و به عنوان دومين صفت ، بر اولى عطف مى کند، ولى وقتى در ظلمت بودنشان را که صفت سوم آنان است ذکر مى کند، عطف به آن دو ننموده و واو عاطفه به کار نمى برد، و با بکار بردن « واو » اين صفت را از آن دو جدا نمى سازد، و حال آنکه همين سه وصف در باره منافقين در آيه « صم بکم عمى » بدون ذکر « واو » ذکر شده ، و در آيه « ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة » به وصل آمده و شايد نکته اينکه يکجا همه به وصل آمده و جاى ديگر به فصل ، و در آيه مورد بحث هم به وصل آمده و هم به فصل ، اين باشد که خواسته است اشاره بفرمايد به اينکه آنانکه کر بودند غير از کسانى بودند که لال بودند، ليکن هر دو در کورى و تاريکى مشترکند، زيرا کرها عموما کسانى بودند که از بزرگان خود کورکورانه تقليد مى کردند، و اين تقليد به حدى رسيده بود که ديگر گوش شنوائى برايشان نگذاشت تا دعوت حق را بشنوند، و گنگها همان بزرگانى بودند که مردم گوش به فرمان آنان بودند، به طورى که اگر مردم را به حق دعوت مى کردند مردم مى پذيرفتند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۰
و ليکن در عين اينکه مى دانستند دعوت به توحيد صحيح و دعوت به شرک باطل است ، با اينحال به خاطر عناد و گردنکشى از گفتن حق و اعتراف به آن و همچنين از شهادت دادن بر آن لال شدند، و اين دو طايفه چنانکه گفتيم هر دو مشترکند در اينکه در ظلمتى قرار دارند که حق در آن ديده نمى شود، و اشخاص بينا و شنواى ديگر هم نمى توانند با اشارتهاى خود آنان را هوشيار و بينا سازند.
اين معنائى است که از فصل و وصل در آيه استفاده مى شود، و مؤيد آن اين است که جملات مرتبى هم که در اين آيات است از قبيل جمله «و هم ينهون عنه و يناون عنه» و همچنين جمله «ولکن اکثرهم لا يعلمون» همه شامل هر دو طايفه مى شوند.
و اما وجه فصل در آيه مربوط به منافقين : «صم بکم عمى» اين است که آنان همه اين صفات را يک جا و در زمان واحد داشتند، زيرا به کلى از رحمت خدا منقطع و بى بهره بودند، همچنانکه وجه وصل در آيه مربوط به کفار: «ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة» اين است که بفهماند: مهر شدن گوش غير از مهر شدن دلها است ، چنانکه اين تفاوت را در آيه «و قالوا قلوبنا فى اکنة مما تدعونا اليه و فى آذاننا وقر و من بيننا و بينک حجاب» صريحا بيان فرموده است .
البته آيه مورد بحث به وجوه ديگرى هم توجيه شده است.
«قُلْ أَ رَءَيْتَکُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَاب اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ الساعَةُ أَ...»:
لفظ « ارايتکم » لفظى است مرکب از: ۱ همزه استفهام ۲ صيغه مفرد مذکر ماضى از ماده رؤيت ۳ ضمير جمع مخاطب .
اهل ادب اين کلمه را به معناى : « خبرده مرا » گرفته اند، راغب در مفردات مى گويد: « ارايت » به منزله « خبرده مرا » است ؛ و « کاف » هم بر آن داخل مى شود تا در تثنيه و جمع تغييرات بر کاف واقع شده و صيغه بحال خود باقى بماند، خداى تعالى در کلام مجيد خود اين لفظ را استعمال کرده مى فرمايد: « ارايتک هذا الذى و قل ارايتکم » .
در اين آيه احتجاج عليه مشرکين تجديد شده ، مجددا به وجه ديگرى بر بطلان شرکشان اقامه حجت شده است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۱
و آن وجه اين است که آيه شريفه عذاب و يا قيامتى را فرض کرده که از جانب خدا خواهد آمد، آنگاه چنين فرض مى کند که مشرکين در آن عذاب معذبند و بر طبق ارتکازى که دارند کسى را مى خوانند که نجاتشان دهد، چون ارتکازى انسان اين است که وقتى در شدائد کاردش به استخوان رسيد به کسى که قادر بر رفع پريشانى او است روى آورده تقاضا کند.
سپس در چنين فرضى از آنان مى پرسد اگر راست مى گوئيد دست به دامان چه کسى خواهيد شد؟ و درخواست خود را از چه کسى خواهيد نمود؟ آيا جز خدا کسى از بتهاى شما هست که به داد شما برسد؟ و شما آنرا به فريادرسى خود بخوانيد؟ حاشا که غير خداى را به فريادرسى خود بخوانيد، چطور چنين چيزى ممکن است و حال آنکه بتها را مى بينيد که مانند خود شما محکوم جريان جبرى جهان هستند؟ بلکه از شدت گرفتارى ، بتها را که خدا و شرکاى خدا ناميده بوديد فراموش خواهيد کرد.
در شدائد و سختى ها، روى آوردن به خدا از فطريات بشر است .
آرى ، انسان وقتى که از چهار طرف هدف تير بلا و مصيبت واقع مى شود و هجوم گرفتارى او را از جايش مى کند غير خود هر چيزى را فراموش مى کند، الا اينکه در عين حال اميدى بر رفع پريشانيش دارد، و معلوم است آنکسى که مى تواند پريشانى او را بر طرف سازد همانا پروردگار او است ، البته خداى تعالى هم اگر چنانچه مشيتش تعلق گرفت ، آن پريشانى را بر طرف مى سازد، و چنان هم نيست که محکوم به استجابت دعاى او و مجبور به رفع پريشانيش باشد، بلکه قدرت او در همه احوال محفوظ است.
وقتى خداى قادر سبحان پروردگارى باشد که انسان هر چيز را هم فراموش کند او را فراموش نخواهد کرد، و نفسش او را مجبور مى سازد که در شدائد و گرفتاريهاى خرد کننده به سوى او توجه کند نه به سوى شرکايى که مشرکين خدايشان ناميده اند، پس بنابراين ، همان خداى سبحان معبود و پروردگار مردم است ، نه آن شرکائى که اله ناميده شده اند.
روى اين حساب معناى آيه چنين مى شود: بگو اى محمد « ارايتکم : خبر دهيد مرا » « ان اتيکم عذاب الله او اتتکم الساعة » چنين فرض مى کند که مساله معاد و عذاب قيامت را انکار ندارند، و فرا رسيدن قيامت را هم طورى قطعى و روشن فرض مى کند که اگر هم فرضا آنان انکارش کنند، انکارشان قابل اعتناء نيست.
« اغير الله تدعون » آيا براى رفع آن غير خداى را مى خوانيد؟ خداى تعالى در کلام خود از همين مشرکين نقل کرده که هم در دنيا و هم در آخرت از پروردگار متعال درخواست رفع عذاب کرده اند، آرى در مواقع گرفتارى روى آوردن به سوى خدا از فطريات بشر است .
« ان کنتم صادقين » اگر راستگو مى بوديد و رعايت انصاف مى نموديد آيا يقينا در چنين فرضى غير او را مى خوانديد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۲
« بل اياه تدعون » بلکه يقينا تنها خداى سبحان را مى خوانديد، نه بتهايتان را. « فيکشف ما تدعون اليه ان شاء » خدا هم آن پريشانى را از شما بر طرف مى سازد، همچنانکه از قوم يونس بر طرف کرد.
البته اين وقتى است که مشيتش تعلق بگيرد، و گر نه مى تواند بر طرف نسازد، زيرا که خداوند مجبور و ناچار در قبول دعاى شما نمى شود، قدرت او مطلق و ذاتى است .
« و تنسون ما تشرکون » و بتهاى تراشيده را فراموش مى کنيد، آرى غريزى انسان است که در مواقع هجوم بلا، غير از خود، هر چيز ديگرى را فراموش کند، و جز به خود اهتمام نداشته باشد زيرا که مى بيند مجال تنگ شده و ديگر وقت آن نيست که خود را گذاشته به چيزهائى بپردازد که برايش فايدهاى ندارند.
و اين برهان که عبارت بود از فراموش کردن بتها در شدايد و مشغول خود شدن و خداى را براى رفع پريشانى خواندن ، خود صريحترين برهان است بر توحيد معبود، و اينکه جز خداى تعالى معبود ديگرى نيست .
نکاتى چند که از توضيحات قبلى روشن گرديد.
از توضيحاتى که در معناى آيه داديم چند نکته روشن گرديد:
اول اينکه : مساله آمدن عذاب و يا قيامت و همچنين دعا براى نجات از عذاب ، هر دو در برهان ، طورى فرض شده اند که خود مشرکين هم آنرا قبول دارند، و تنها مقصود از برهان اين است که ثابت کند در چنين فرضى تنها کسى که به فريادرسى خوانده مى شود، خداى (عز اسمه ) است و بس ، نه بتها.
و اما اصل دعا کردن در شدايد و مصيبتها و جبلى بودن آن خود برهان ديگرى است که اصل وجود صانع با آن اثبات مى شود، به خلاف برهانى که در آيه است ، که غرض از آن اثبات توحيد صانع است ، اگر چه اين دو نتيجه ملازم همند.
دوم اينکه : مقيد کردن جمله « فيکشف ما تدعون اليه » به جمله « ان شاء » براى اين بود که قدرت مطلقه خداى سبحان را برساند، و بفهماند که براى خداى متعال چنين قدرتى هست که حتى گرفتاريهاى اخروى را هم که در آن ترديدى نيست رفع کند، زيرا درست است که قضاى حتمى خدا، وقتى امرى را واجب نمود حتمى مى شود، و ليکن آنطور هم نيست که قدرت بر ترک را هم از خود سلب نمايد، پس قدرت او در هر چيز، چه مورد قضايش باشد و چه نباشد مطلقه است و اين نه تنها قيامت است که قدرت خداوند برآوردن و نياوردنش مطلقه است ، بلکه هر عذاب حتمى و هر امر حتمى ديگرى هم حالش همين است ، اگر خدا بخواهد آنرا ايجاد مى کند و گر نه ، نه ، گر چه عملا هميشه ايجاد و آوردن چيزهائى را مى خواهد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۳
که قضاى حتمى بر آنها کرده و وعده جزمى به آوردن آنها داده و هرگز خلف وعده نمى کند، و ليکن در عين حال قدرت بر نخواستن هم دارد (دقت بفرمائيد).
و همچنين در مساله استجابت دعا، زيرا خداى سبحان در عين اينکه در آيه «و اذا سالک عبادى عنى فانى قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان» خود را جوابگوى دعا خوانده است ، مى تواند دعاى احدى را جواب نگويد، در عين اينکه در آيه «ادعونى استجب لکم» وعده قطعى داده که دعاى هر کسى که او را بخواند مستجاب مى کند. و نيز مى تواند دعاى کسى را اجابت نکند، براى اينکه گر چه دائما استجابت مى کند وليکن چنان هم نيست که اين وعده استجابت ، قدرت بر ترک استجابت را از حضرتش سلب نموده و دستبندى به دست قدرتش زده باشد، نه ، بلکه باز هم قدرت بر ترک دارد، و ليکن اين قدرت را به کار نمى زند و روشش به طور يکنواخت بر اين جارى است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۷ سوره انعامآیه ۳۸ سوره انعامآیه ۳۹ سوره انعامآیه ۴۰ سوره انعامآیه ۴۱ سوره انعامآیه ۴۲ سوره انعامآیه ۴۳ سوره انعامآیه ۴۴ سوره انعامآیه ۴۵ سوره انعامآیه ۴۶ سوره انعامآیه ۴۷ سوره انعامآیه ۴۸ سوره انعامآیه ۴۹ سوره انعامآیه ۵۰ سوره انعامآیه ۵۱ سوره انعامآیه ۵۲ سوره انعامآیه ۵۳ سوره انعامآیه ۵۴ سوره انعامآیه ۵۵ سوره انعام