المیزان جلد۷ بخش۳۰
رواياتى در ذيل آیه: «... فقد وکلنا بها قوما ليسوا بها کافرين»
نعمانى در تفسير خود به سندى که به سليمان بن هارون عجلى دارد از او روايت کرده که گفت: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم که مى فرمود: صاحبان اين امر (خلافت و جانشينى پيغمبر اکرم)، حقشان در نزد خداى تعالى محفوظ است، به طورى که اگر تمامى مردم هم از دنيا بروند، باز خداوند صاحبان اين امر را خواهد آورد و حق ايشان را به آنان واگذار خواهد نمود.
و ايشان، همان کسانى هستند که خداوند در حقشان فرموده: «فان يکفر بها هؤلاء فقد وکلنا بها قوما ليسوا بها بکافرين». و نيز فرموده: «فسوف ياتى الله بقوم يحبهم و يحبونه اذلة على المؤمنين اعزة على الکافرين: پس به زودى خداوند مردمى را خواهد آورد که ايشان را دوست مى دارد و ايشان خداى را دوست مى دارند. مردمى هستند که نسبت به مؤمنان، فروتن و متواضع و نسبت به کفار، گردنفراز و متکبر».
مؤلف: اين حديث، از قبيل جرى و تطبيق است.
در کافى به سند خود از ابى حمزه از حضرت ابى جعفر باقر (عليهالسلام ) روايت کرده که در ذيل آيه «و نوحا هدينا من قبل... بکافرين» فرمود: خداى تعالى به فضل و کرمش از اهل بيت وى، از پدران و برادران و ذريه، کسانى را (به حفظ کتاب و حکم و نبوت) گماشت و اين است معناى اين که فرمود: «فان يکفر بها هؤلاء». يعنى اگر امتت به اين دين کافر شوند، ما اهل بيت تو را موکل کرده ايم که به آن ايمان آورند و تا ابد به آن کافر نشوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۰
آرى، ما ايمانى را که بر بشر عرضه کرده ايم و تو را براى آن مبعوث نموديم، هرگز ضايع و مهمل نمى گذاريم، بلکه بعد از تو نيز به وسيله اهلبيتت، آن را حفظ مى کنيم، و پس از اهلبيت تو، علماى امت و ولات امر من و اهل استنباط خواهد بود، و علومى را که دروغ و گناه و وزر و طغيان و ريا در آن راه ندارد، استنباط خواهند کرد.
مؤلف: اين روايت را و همچنين روايت قبلی اش را، عياشى نيز نقل کرده، جز اينکه سند آن را حذف کرده است، و اين حديث مانند حديث قبلی اش، از باب تطبيق بر مصداق است.
در کتاب محاسن به سند خود از ابن عيينه از ابى عبدالله (عليه السلام) روايت کرده که فرمود :به منزل ابوالعباس (منصور دوانيقى) در آمدم، در حالى که مجلسش آراسته و هر کسى در جاى خود نشسته بود. ابوالعباس وقتى مرا ديد، دست خود را پيش آورد تا با من مصافحه کند، من براى اجابت او نزديک رفتم، تا دستش را در دست بفشارم. ناگهان پايم به گوشه سفره اى که پيش رويش گسترده بود، برخورد کرد، و از اين عمل آن قدر ناراحت شدم که خدا مى داند. چون خداى تعالى در حق ما فرموده: «فان يکفر بها هؤلاء فقد وکلنا بها قوما ليسوا بها بکافرين».
آرى، به خدا سوگند، قومى را موکل بر دين کرده که نماز را به پا مى دارند، و زکات را مى دهند و خدا را بسيار ذکر مى گويند.
مؤلف: حاصل اين روايت، اين است که امام (عليه السلام)، از اينکه پايش به گوشه سفره خورده، شرمنده درگاه خدا شده، و گويا امام (عليه السلام) خواسته است بفرمايد کفر در جمله «ليسوا بها بکافرين»، منحصر در انکار عقايد حقه نيست، بلکه شامل کفران نعمت نيز هست.
و در نهج البلاغه، امام (عليه السلام) فرموده: اقتدا کنيد به هدايت پيغمبر گرامی تان، که هدايت او، بهترين هدايت است.
مؤلف: استفاده اين معنا از آيات مورد بحث ، روشن است.
در تفسير قمى، از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) روايت کرده که فرمود: بهترين هدايتها، هدايت انبيا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۱
آيات ۱۰۵ - ۹۱، سوره انعام
وَ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلى بَشرٍ مِّن شىْءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْکِتَب الَّذِى جَاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدًى لِّلنَّاسِ تجْعَلُونَهُ قَرَاطِيس تُبْدُونهَا وَ تخْفُونَ کَثِيراً وَ عُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُوا أَنتُمْ وَ لا ءَابَاؤُکُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ(۹۱)
وَ هَذَا کِتَبٌ أَنزَلْنَهُ مُبَارَکٌ مُّصدِّقُ الَّذِى بَينَ يَدَيْهِ وَ لِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلهََا وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلى صلاتهِمْ يحَافِظونَ(۹۲)
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً أَوْ قَالَ أُوحِىَ إِلىَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شىْءٌ وَ مَن قَالَ سأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظلِمُونَ فى غَمَرَتِ المَْوْتِ وَ الْمَلَئکَةُ بَاسِطوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسکمُ الْيَوْمَ تجْزَوْنَ عَذَاب الْهُونِ بِمَا کُنتُمْ تَقُولُونَ عَلى اللَّهِ غَيرَ الحَْقِّ وَ کُنتُمْ عَنْ ءَايَتِهِ تَستَکْبرُونَ(۹۳)
وَ لَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَدَى کَمَا خَلَقْنَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَکْتُم مَّا خَوَّلْنَکُمْ وَرَاءَ ظهُورِکمْ وَ مَا نَرَى مَعَکُمْ شفَعَاءَکُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنهُمْ فِيکُمْ شرَکَؤُا لَقَد تَّقَطعَ بَيْنَکُمْ وَ ضلَّ عَنکم مَّا کُنتُمْ تَزْعُمُونَ(۹۴)
إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الحَْب وَ النَّوَى يخْرِجُ الحَْىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَىِّ ذَلِکُمُ اللَّهُ فَأَنى تُؤْفَکُونَ(۹۵)
فَالِقُ الاصبَاح وَ جَعَلَ الَّيْلَ سکَناً وَ الشمْس وَ الْقَمَرَ حُسبَاناً ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(۹۶)
وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتهْتَدُوا بهَا فى ظلُمَتِ الْبرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصلْنَا الاَيَتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(۹۷)
وَ هُوَ الَّذِى أَنشأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَحِدَةٍ فَمُستَقَرُّ وَ مُستَوْدَعٌ قَدْ فَصلْنَا الاَيَتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ(۹۸)
وَ هُوَ الَّذِى أَنزَلَ مِنَ السمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَات کلِّ شىْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِراً نخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّترَاکباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِن طلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَ جَنَّتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشتَبِهاً وَ غَيرَ مُتَشبِهٍ انظرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ إِنَّ فى ذَلِکُمْ لاَيَتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۹۹)
وَ جَعَلُوا للَّهِ شرَکاءَ الجِْنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَنَتِ بِغَيرِ عِلْمٍ سبْحَنَهُ وَ تَعَلى عَمَّا يَصِفُونَ(۱۰۰)
بَدِيعُ السمَوَتِ وَ الاَرْضِ أَنى يَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَکُن لَّهُ صحِبَةٌ وَ خَلَقَ کلَّ شىْءٍ وَ هُوَ بِکلِّ شىْءٍ عَلِيمٌ(۱۰۱)
ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَلِقُ کلِّ شىْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلى کلِّ شىْءٍ وَکيلٌ(۱۰۲)
لا تُدْرِکهُ الاَبْصرُ وَ هُوَ يُدْرِک الاَبْصرَ وَ هُوَ اللَّطِيف الخَْبِيرُ(۱۰۳)
قَدْ جَاءَکُم بَصائرُ مِن رَّبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِىَ فَعَلَيْهَا وَ مَا أَنَا عَلَيْکُم بحَفِيظٍ(۱۰۴)
وَ کَذَلِک نُصرِّف الاَيَتِ وَ لِيَقُولُوا دَرَست وَ لِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(۱۰۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۲
«ترجمه آیات»
خداى را چنانکه سزاوار شناختن است نشناختند که گفتند: خدا بر هيچ بشرى چيزى نازل نکرده ، بگو کتابى را که موسى آورد و براى مردم نور و هدايتى بود چه کسى نازل کرده ؟ شما کمى از آن را در کاغذهايى نوشته و آشکارش مى کنيد و بسيارى را نهان مى سازيد و چيزهايى را که نه شما و نه پدرانتان نمى دانستيد تعليم يافتيد، تو بگو خدا، و ايشان را واگذار که در پرگويى خويش بازى کنند (۹۱)
اين کتابيست که ما آنرا نازل کرده ايم هم مبارک است و هم تصديق کننده کتابهاى پيشين تا ام القرى (مکه )
را با هر که اطراف آن هست بيم دهى و کسانى که به دنياى ديگر ايمان دارند به آن بگروند و نمازهاى خويش را مواظبت کنند (۹۲)
و کيست ستمگرتر از آن کس که دروغى بر خدا ببندد و يا بگويد به من وحى شده ولى چيزى به او وحى نشده و يا گويد به زودى من نيز مانند آنچه خدا نازل کرده نازل مى کنم ؟ اگر ببينى که ستمگران در گردابهاى مرگند و فرشتگان دستهايى خويش گشوده و گويند جانهاى خويش برآريد امروز به گناه آنچه در باره خدا بناحق مى گفتيد و از آيه هاى وى گردنکشى مى کرده ايد سزايتان عذاب خفت و خوارى است (۹۳)
شما تک تک چنانکه نخستين بار خلقتان کرده ايم پيش ما آمده ايد و آنچه را به شما عطا کرده بوديم پشت سر گذاشته ايد و واسطه هايتان را که مى پنداشتيد در (عبادت ) شما شريکند با شما نمى بينيم ، روابط شما گسيخته و آنچه مى پنداشتيد نابود شده است (۹۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۳
خدا شکافنده دانه و هسته است ، زنده را از مرده و مرده را از زنده پديد مى آورد اين است خداى (پرستيدنى ) پس کجا سرگردان مى شويد(۹۵)
شکافنده صبحدم است و شب را وقت آرامش کرد، و خورشيد و ماه را وسيله حساب کردنها قرار داد، اين نظم خداى نيرومند و دانا است (۹۶)
اوست که ستارگان را براى شما پديد کرد تا بدان در ظلمات خشکى و دريا راه يابيد، آيه ها را براى گروهى که دانايند شرح داديم (۹۷)
او است که شما را از يک تن ايجاد کرد بعضى از شما مستقر و بعضى مستودع هستيد و ما اين آيه ها را براى گروهى که مى فهمند شرح داده ايم (۹۸)
او است که از آسمان آبى نازل کرده که با آن همه روئيدنيها را پديد آورده ايم و از جمله سبزهاى پديد آورده ايم که از آن دانه هاى روى هم چيده پديد مى کنيم و از نخل و از گل آن خوشه هاى آويخته و باغها از تاکها و زيتون و انار و مانند و ناهمانند هم کرده ايم ، ميوه آنرا هنگام ثمر دادن و رسيدنش بنگريد که در اين آيات براى گروهى که ايمان دارند عبرتها است (۹۹)
براى خدا از جنيان که آنها را نيز خدا آفريده شريکانى انگاشتند و از روى بى دانشى براى او پسران و دخترانى ساختند، خدا منزه است و از آنچه وصف مى کنند برتر است (۱۰۰)
ايجاد کننده آسمانها و زمين است چگونه او را پسرى هست با اينکه او را زنى نبوده و همه چيز را آفريده و او به همه چيز دانا است (۱۰۱)
اين خداى (يکتا است ) که پروردگار شما است خدايى جز او نيست خالق همه چيز است ، پس او را بپرستيد که عهده دار همه چيز است (۱۰۲)
ديدگان ، او را درک نمى کند ولى او ديدگان را درک مى کند و او لطيف و دانا است (۱۰۳)
از پروردگارتان بصيرتها به سوى شما آمده هر که بديد براى خويش ديده و هر که کور بوده به ضرر خويش بوده و من نگهبان شما نيستم (۱۰۴)
بدينسان آيه ها را گوناگون مى کنيم که نگويند درس گرفته اى و آنرا براى گروهى که دانايند بيان مى کنيم (۱۰۵)
«بیان آیات»
اين آيات بى ارتباط به ما قبل خود نيست ، براى اينکه آيات قبلى فرستادن کتاب آسمانى را از لوازم هدايت الهيى مى شمرد که خداوند انبياى خود را به آن اختصاص و برترى داده و در اين آيات نيز صحبت از کتاب به ميان آمده ، و در باره قرآن عليه اهل کتاب که مى گفتند: «ما انزل الله على بشر من شئ» احتجاج شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۴
نخست ، کلام را با ذکر محاجه با اهل کتاب افتتاح نموده و سپس اين معنا را خاطرنشان مى سازد که شديدترين ظلمها شرک به خدا و افتراى بر او و يا انکار نبوت پيغمبران واقعى و يا ادعاى چيزى است که حقيقت نداشته باشد مثل همين که گفته اند: «سانزل مثل ما انزل الله».
آنگاه سرانجام کار اينگونه ستمگران را در دم مرگ در آن موقعى که ملائکه قبض روح ، دست به کار کشيدن جان آنان مى شوند ذکر نموده ، و در آخر آيات ادله توحيد خداى تعالى و پارهاى از اسماى حسنى و صفات علياى او را ذکر مى کند.
معناى جمله: «و ما قدروا الله حق قدره»
«وَ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلى بَشرٍ مِّن شىْءٍ»:
«قدر» و «قدر» از هر چيزى کميت و کوچک و بزرگى و کم و زيادى آن است. مثلا وقتى گفته مى شود: «قدرت الشئ قدرا»، و يا گفته مى شود: «قدرت الشئ تقديرا»، مقصود اين است که من کميت و حدود ظاهرى و محسوس فلان چيز را معلوم و بيان کردم.
اين، معناى اصلى و لغوى اين کلمه است، وليکن کلمه مزبور را از معناى اصليش تجاوز داده و در امور معنوى و غير محسوس نيز استعمال کرده اند. مثلا مى گويند: «فلانى در بين مردم و در ميان اجتماع داراى قدر و منزلت است»، و مقصودشان اين است که فلانى در جامعه خود، وزنه اى است داراى ارزش اجتماعى.
و از جهت اينکه تقدير و تحديد هر چيز غالبا تواءم با توصيفى است که طرف را از حال آن چيز آگاه مى کند. لذا کلمه «قدر» و «تقدير»، به طور استعاره ، هم بر آن اوصاف اطلاق مى شود و هم بر آن معرفت و آگاهى گفته مى شود: «قدر الشئ و قدره». يعنى وصف کرد فلان چيز را و نيز گفته مى شود: «قدر الشئ و قدره». يعنى معرفت به فلان چيز حاصل کرد و اين گونه استعمالات همه صحيح و لغوى است.
از اين رو استعمال لفظ قدر در باره خداى تعالى نيز به همه اين معانى که گفته شد جايز است ، و آيه مورد بحث را به همه آن معانى مى توان تفسير نموده و گفت: معناى جمله «و ما قدروا الله حق قدره»، اين است که مردم نمى توانند خدا را آنطور که لايق ساحت او است تعظيم کنند، چون عقل و وهم ايشان و هيچ حسى از حواسشان نمى تواند به ذات خداى تعالى احاطه پيدا کند. و اگر خدا را توصيف مى کنند، به آن مقدارى است که آيات و دلايل بر عظمت او دلالت دارند.
و نيز مى توان گفت معنايش اين است که: مردم نمى توانند خدا را آنطور که بايد و شايد وصف کنند، يا آن طورى که هست بشناسند.
پس آيه شريفه صرفنظر از آيات قبلى قابل انطباق بر هر سه معنا مى باشد، الا اينکه از نظر قرار گرفتنش به دنبال آياتى که در آن خداى تعالى هدايت انبيا را وصف مى کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۵
و حکم و کتاب و نبوت ايشان را بيان مى نمود، و عنايت کامل خداى تعالى را نسبت به حفظ کلمه حق و نعمت هدايت در ميان مردم و در تمامى قرون و اعصار خاطرنشان مى ساخت ، بر معناى اول بهتر منطبق مى شود، چون انکار مساءله وحى در حقيقت به عظمت خدا پى نبردن و او را از مقام ربوبيت که به جميع شؤون بندگان عنايت دارد، خارج کردن است.
مؤيد اين معنا آيه اى است که همين عبارت را دارد، و بعلاوه مشتمل بر ذيلى است که عظمت خدا را مى رساند. آنجا که مى فرمايد: «و ما قدروا الله حق قدره و الارض جميعا قبضته يوم القيمة و السموات مطويات بيمينه سبحانه و تعالى عما يشرکون».
و نيز مى فرمايد: «ان الذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له و ان يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف الطالب و المطلوب و ما قدروا الله حق قدره ان الله لقوى عزيز». يعنى قوت و عزت خداى تعالى و ذلت و خوارى موجودات ديگر اقتضا دارد که هيچ کس به عظمت او راه نيابد، و سنگ و چوب هايى که به اسم آلهه و ارباب پرستش مى شود با او برابرى نکنند.
همه اينها شواهدى هستند بر اينکه در ميان اين سه معنا مناسب تر همان معناى اول است ، گو اينکه آن دو معناى ديگر نيز صحيح است و ليکن در تناسب و سازگارى با سياق آيه مثل معناى اول نيستند، و اما معناى چهارمى که ديگران در تفسير آيه ذکر کرده و گفته اند «مراد اين است که ايشان آنطور که بايد و شايد قدرت ندارند» از همه معانى احتمالى ، از سياق آيه بعيدتر مى باشد.
و اينکه جمله «و ما قدروا الله حق قدره» را مقيد به ظرف زمانى «اذ قالوا» کرد، افاده مى کند که تقدير نکردنشان خداى را به حق تقدير به خاطر نفى کردنشان مساءله انزال وحى و کتاب بر يک فردى از بشر بود، و اين خود دلالت دارد بر اينکه از لوازم الوهيت و خصائص ربوبيت يکى همين است که به منظور هدايت مردم به راه راست و رستگار شدن آنان به سعادت دنيا و آخرت وحى و کتاب بفرستد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۶
و چون چنين ادعايى در اين آيه نهفته بود خداى تعالى با جمله «قل من انزل الکتاب الذى جاء به موسى» و با جمله «و علمتم ما لم تعلموا انتم و لا آباؤکم» بر آن ادعا احتجاج نمود.
دو شاهد بر لزوم هدايت مردم، از جانب خدای تعالی
جمله اول متضمن احتجاج به کتابى از کتب آسمانى نازل بر پيغمبرانى است که نبوتشان با معجزات روشنى ثابت شده ، پس در حقيقت در ادعاى مذکور به وجود هدايت الهى که به وسيله انبيايى از قبيل نوح و پيغمبران بعد از او هميشه در بين مردم محفوظ بوده احتجاج شده.
جمله دوم ، احتجاج به وجود معارف و احکام الهى است در بين مردم ، چون تمامى احکام و قوانين صالح که در ميان مردم جارى بوده و هست همه به وسيله انبيا (عليهم السلام ) در بين آنان جريان يافته.
آرى، عواطف و افکار بشر ممکن است او را به غذا و مسکن و نکاح و لباس صالح براى زندگيش و خلاصه به جلب منافع و دفع مضار و مکاره هدايت بکند و اما معارف الهى و اخلاق فاضله و شرايعى که عمل به آن حافظ آن معارف و آن اخلاقيات است و امورى نيست که بتوان آن را از رشحات افکار بشر دانست، هرچند بشر نابغه و داراى افکار عالى اجتماعى هم باشد.
شعور اجتماعى کجا مى تواند به چنين معارف و حقايقى دست يابد؟ فکر اجتماعى بيش از اين نيست که انسان را وادار به استخدام وسايل ممکنه اى کند که با آن وسايل نيازمنديهاى زندگى ماديش از خوراک، پوشاک، نکاح، لباس و شؤون مربوط به آنها فراهم شود و همين فکر است که در صورت فراهم ديدن زمينه تاخت و تاز دستور مى دهد به اينکه انسان در راه تمتع از ماديات هر قدرتى را که مانع و جلوگير خود ديد درهم شکسته و از بين ببرد، و اگر چنين زمينه اى را فراهم نديد آدمى را وادار مى کند به اين که با ساير قدرت ها متفق شده و آنان را در تمتع از منافع و دفع مضار شريک خود ساخته و منافع را عادلانه در ميان خود تقسيم کنند.
اصولا همان طورى که در ابحاث نبوت در ذيل آيه «کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين...» در جلد دوم اين ترجمه گفتيم ، و به زودى هم ان شاء الله توضيح بيشترى خواهيم داد، سر اجتماعى بودن بشر همين است.
و خلاصه آيه «و ما قدروا الله حق قدره» با ضمائمى که همراه دارد دلالت مى کند بر اينکه لازمه مقام الوهيت اين است که انسان را به سوى صراط مستقيم و منزل سعادتش هدايت نموده به همين منظور کتاب و وحى خود را بر بعضى از برگزيدگان افراد بشر نازل کند، و چون آيه شريفه دلالت بر چنين ادعايى داشت، لذا خداى تعالى در مقام اثبات آن به دو چيز استدلال فرمود: يکى به وجود کتابهاى آسمانى مورد اتفاق و مورد اعتراف خصم و ديگر به وجود تعاليم الهيى که در ميان خود آنان جريان دارد، و اين تعاليم زائيده افکار بشرى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۷
«قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْکِتَاب الَّذِى جَاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدًى لِّلنَّاسِ تجْعَلُونَهُ قَرَاطِيس تُبْدُونهَا وَ تخْفُونَ کَثِيراً»:
کلمه «تجعلونه» در قرائت معروف به صيغه خطاب است ومخاطبين آن يهوديها خواهند بود، و اما بنابر قرائتى که آن را به صيغه غيبت «يجعلونه» و با ياء قرائت کرده فاعل آن همان کسانى خواهند بود که در جمله «قل من انزل الکتاب ...» رسول خدا ماءمور شده از ايشان آن سؤ ال را بکند و ايشان چنانکه گفته اند همان يهوديها و يا مشرکان عرب اند.
«قراطيس» جمع «قرطاس» و به معناى کاغذ است. و مقصود از اينکه فرمود: «تجعلونه قراطيس: آن را کاغذها قرار مى دهيد»، و یا «يجعلونه قراطيس: آن را کاغذها قرار مى دهند»، يا اين است که آن کتاب را در کاغذها مى نويسند و خلاصه استنساخ مى کنند و يا اينکه آنرا روى هم رفته کاغذها و نوشته هاى آنها قرار مى دهيد. پس چنانکه الفاظى را که کتابت به آن دلالت دارد کتاب مى نامند نامه ها و کاغذها را هم کتاب مى نامند.
جمله «قل من انزل الکتاب الذى جاء به موسى»، جواب از حرفى است که قرآن کريم در جمله «اذ قالوا ما انزل الله على بشر من شئ» از ايشان حکايت کرده، گرچه در اين آيه که متضمن حکايت قول کفار و جواب از گفته ايشان است اسمى از گويندگان آن حرف برده نشده، وليکن خصوصياتى که در جواب هست ترديدى براى انسان باقى نمى گذارد در اين که مخاطبين در جواب يهودی ها هستند، و قهرا گويندگان جمله «ما انزل الله على بشر من شئ» نيز يهوديها خواهند بود.
براى اين که خداى تعالى در جواب از اشکال مزبور کتاب موسى (عليه السلام) را به رخ آنان ميکشد، و معلوم است که ايشان جز يهوديها نيستند، براى اينکه مشرکين عرب کتاب موسى (عليه السلام) را کتابى آسمانى نمى دانستند تا خداوند به آن استناد جسته و تمسک کند، پس قطعا احتمال اينکه مخاطبان در آيه مشرکان عرب باشند احتمال صحيحى نيست.
علاوه بر اين آيه شريفه مخاطبين را مذمت مى کند به اينکه تورات را کاغذ قرار داده بعضى از آن را اظهار و بيشترش را پنهان مى دارند و اين بطورى که از آيات ديگر نيز استفاده مى شود از خصايص يهود است و جز بر يهود تطبيق نمى کند.
از اين هم گذشته جمله بعد از جمله مورد بحث که مى فرمايد: «و علمتم ما لم تعلموا انتم و لا آباؤکم» معناى ساده اش با اين که مخاطب آن مشرکان و يا مسلمين باشند جور نمى آيد، و به زودى نيز خواهد آمد که آيه جز بر يهود تطبيق نمى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۸
در اينجا ممکن است کسى بگويد: اين شواهدى که ذکر کرديد همه صحيح است ، و ليکن اين اشکال را چه بايد کرد که يهوديها مساءله نبوت انبيا (عليهم السلام) و مخصوصا نبوت حضرت موسى (عليه السلام) و پيغمبران قبل از وى را قبول داشته و به آن مؤمن بودند، و همچنين کتاب هاى آسمانى نظير تورات را قبول داشته و به آن معتقد بودند، با اين حال چطور ممکن است يهوديها گفته باشند «ما انزل الله على بشر من شئ».
جواب اين حرف اين است که مخالفت داشتن اين حرف با اصول عقايد يهود دليل بر اين نمى شود که يک نفر يهودى هم اين حرف را به خاطر تعصب عليه اسلام نزده و بدين وسيله مشرکين را عليه مسلمانان تحريک و تهييج نکرده باشد، ممکن است اينطور بوده و يا مشرکين از يهوديها حال قرآن را پرسيده و ايشان اين حرف را در اين مقام زده باشند، تا بدين وسيله مشرکين عرب را نسبت به دين اسلام بد بين سازند.
همچنان که گفته بودند: «مشرکين راه يافته تر و از گمراهى دورتر از کسانى هستند که به دين اسلام ايمان آورده اند» و با کمال وقاحت پليدى شرک را بر پاکى توحيد که اساس دين خود آنان نيز بر آن است ترجيح دادند، و قرآن در اين باره فرموده: «الم تر الى الذين اوتوا نصيبا من الکتاب يؤمنون بالجبت و الطاغوت و يقولون للذين کفروا هؤلاء اهدى من الذين آمنوا سبيلا»، بلکه سفاهت و وقاحت را از اين هم گذرانيده در مقام دشمنى و خشم بر نصارا گفته بودند: ابراهيم (عليه السلام) هم يهودى بوده.
و در ابطال گفتارشان، آيه نازل شد که: «يا اهل الکتاب لم تحاجون فى ابراهيم و ما انزلت التورية و الانجيل الا من بعده افلا تعقلون». تا آنجا که مى فرمايد «ما کان ابراهيم يهوديا و لا نصرانيا و لکن کان حنيفا مسلما و ما کان من المشرکين».
آرى، يهوديها از اين قبيل حرفهايى که با اصول عقايد خودشان منافات دارد بسيار دارند، و قرآن کريم غير اين دو را نيز از آنان حکايت کرده است.
پس کسانى که اينطورند بعيد نيست که به خاطر بعضى از مقاصد شوم خود بطور کلى نازل شدن کتاب را از آسمان انکار کنند، هر چند انکار آن به ضرر خودشان تمام شود، و مستلزم انکار کتاب آسمانى خودشان هم باشد، براى چنين مردمى بسيار آسان است که باطلى را با علم به اينکه باطل است به ديگران تلقين کنند تا بدين وسيله به منظورهاى شوم و پليد خود نايل آيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷۹
اشکال ديگرى که ممکن است در اينجا به گفته ما بشود اين است که : آيات مورد بحث در مکه نازل شده ، و رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) در مکه مواجه با مشرکين بود، و تا قبل از هجرت ، دعوتش همه متوجه ايشان بود، چون مکه خانه مشرکين بود، و رسول خدا مبتلاى به ايشان بود نه به يهود، بنابراين چگونه مى توان گفت آيه مورد بحث خطاب به يهوديها است؟
جواب اين اشکال هم اين است که ابتلاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) به مشرکين باعث نمى شود که دعوتش نيز مخصوص مشرکين باشد و در برابر ساير اديان باطل سکوت کند، زيرا دعوت اسلام دعوتى است جهانى و متوجه جميع ملل عالم ، و قرآن کريم ذکرى است براى عالميان.
علاوه بر اين، يهوديها و اهل مکه با هم همسايه و پيوسته با يکديگر در تماس بودند. و به فرضى که اينان مورد خطاب بودن اهل کتاب در آيه مورد بحث را قبول نکنند در باره آيات ديگرى که در بعضى از سوره هاى مکى هست چه مى کنند؟ مانند آيه «و لا تجادلوا اهل الکتاب الا بالتى هى احسن الا الذين ظلموا منهم»، و آيه «و على الذين هادوا حرمنا ما قصصنا عليک من قبل و ما ظلمناهم و لکن کانوا انفسهم يظلمون»، و آيات زيادى از سوره اعراف که بيدادگريهاى يهود را ذکر مى کند، با اينکه سوره اعراف مکى است.
آرى، با اين که يهوديها در مجاورت مکه مى زيسته اند خيلى بعيد است که در مدت چند سالى که دعوت اسلام در مکه که نسبت به شبه جزيره عربستان مرکزيت داشته ادامه داشته ، آوازه آن به يهود و نصاراى داخل جزيره نرسيده باشد و يا رسيده باشد وليکن ايشان در برابر آن سکوت کرده و چيزى به سود يا زيان آن نگفته باشند. چگونه اين احتمال قابل قبول است و حال آنکه در همان سالهاى قبل از هجرت آوازه دعوت اسلام به وسيله عده اى از مسلمين که به حبشه مهاجرت کرده بودند به خارج از جزيره هم رسيده بود.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۸۴ سوره انعامآیه ۸۵ سوره انعامآیه ۸۶ سوره انعامآیه ۸۷ سوره انعامآیه ۸۸ سوره انعامآیه ۸۹ سوره انعامآیه ۹۰ سوره انعامآیه ۹۱ سوره انعامآیه ۹۲ سوره انعامآیه ۹۳ سوره انعامآیه ۹۴ سوره انعامآیه ۹۵ سوره انعامآیه ۹۶ سوره انعامآیه ۹۷ سوره انعامآیه ۹۸ سوره انعامآیه ۹۹ سوره انعامآیه ۱۰۰ سوره انعامآیه ۱۰۱ سوره انعامآیه ۱۰۲ سوره انعامآیه ۱۰۳ سوره انعامآیه ۱۰۴ سوره انعامآیه ۱۰۵ سوره انعام