المیزان جلد۷ بخش۳۳
«ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَلِقُ کلِّ شىْءٍ ...»:
جمله اولى، يعنى جمله «ذلکم الله ربکم»، نتيجه اى است که از بيان آيات سابق گرفته شده، و معناى آن اين است که: بعد از آنکه مطلب از قرارى بود که ذکر شد پس خداى تعالى که وصفش گذشت پروردگار شما است ، نه غير او.
و جمله «لا اله الا هو»، تقريبا به همان توحيد ضمنى که در جمله قبلى بود تصريح مى کند، و در عين حال همان جمله را تعليل نموده چنين مى رساند: اين که گفتيم پروردگار او است ، و جز او پروردگارى نيست بدان سبب که او يگانه معبودى است که جز او معبودى نيست ، و چگونه ممکن است غير او پروردگار باشد و در عين حال اله و معبود نباشد؟
و جمله «خالق کل شئ» نيز، علتى است براى جمله «لا اله الا هو» و معنايش چنين مى شود: و اين که گفتيم الوهيت و معبود بودن منحصر در او است براى اينکه آفرينش تمامى موجودات از او است ، و جز او خالق ديگرى نيست که حتى کوچکترين موجودى را آفريده باشد تا در الوهيت با او شريک باشد، و در نتيجه بعضى از مخلوقات در برابر خداى تعالى و بعضى در برابر او خاضع شوند.
و جمله «فاعبدوه» متفرع بر ماقبل و به منزله نتيجه براى جمله «ذلکم الله ربکم» است ، و معنايش اين است: وقتى معلوم شد که پروردگار شما فقط خداى تعالى است ، نه غير او، پس همو را بپرستيد.
و جمله «و هو على کل شئ وکيل»، معنايش اين است که او قائم بر هر چيز و مدبر امر و نظام وجود و زندگى هر چيزى است ، و چون چنين است بايد از او حساب برد و از پيش خود و بدون داشتن دليل برايش شريک نگرفت.
پس اين جمله در حقيقت به منزله تاکيد جمله «فاعبدوه» است ، و اين معنا را مى رساند که او را عبادت کنيد و از عبادتش سرمپيچيد براى اينکه او وکيل است بر شما و از نظام اعمال شما غافل و بى خبر نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۴
دقائق و لطائف، در آیه: «لا تدرکه الابصار و هو يدرک الابصار»
و اما اينکه فرمود: «لا تدرکه الابصار»، براى دفع توهمى است که ممکن بود در اينجا بشود، و مشرکين که مورد خطاب در اين آيه اند بفهم ساده خود چنين بپندارند که وقتى خداى تعالى وکيل برايشان است پس لابد او هم مثل ساير وکلا که متصدى اعمال جسمانى مى شوند موجودى است مادى و جسمانى. لذا براى دفع اين توهم فرمود: «چشم ها او را نمى بينند»، براى اين که او عالی تر از جسميت و لوازم جسميت است.
و اينکه فرمود: «و هو يدرک الابصار» نيز، دفع توهم ديگرى است ، چون مشرکين مردمى بودند معتاد به تفکر در ماديات و فرو رفته در حس و محسوسات ، و بيم آن بود که خيال کنند وقتى خداى تعالى محسوس به حاسه بينائى نباشد قهرا اتصال وجودى که مناط شعور و درک است با مخلوقات خود نخواهد داشت ، و در نتيجه همانطورى که هيچ موجودى او را درک نمى کند او نيز از حال هيچ موجودى اطلاع نخواهد داشت، و هيچ موجودى را نخواهد ديد لذا خداى تعالى براى دفع اين توهم فرمود: «و هو يدرک الابصار» او چشمها را مى بيند.
آنگاه همين معنا را با جمله «و هو اللطيف الخبير» تعليل نمود. چون «لطيف» به معناى رقيق و نفوذ کننده است، و «خبير»، آن کسى است که خبره و مطلع است.
وقتى خداى تعالى محيط باشد به هر چيزى ، و احاطه اش هم احاطه حقيقى باشد قهرا شاهد و ناظر بر هر چيزى خواهد بود، و پيدا و پنهان هر چيزى را خواهد ديد، و به ظاهر و باطن هر چيزى عالم خواهد بود، ديگر ناظر بودن او بر تمامى احوال يک موجود او را از اينکه در همان حال بر تمامى احوال تمامى موجودات ناظر و واقف باشد باز نمى دارد، و هيچ چيزى حجاب و فاصله بين او و بين موجودى ديگر نمى شود، پس او هم چشمها را مى بيند و هم آنچه را که چشمها مى بيند، و اما چشمهاى ما مخلوقات فقط ديدنيها را مى بيند.
و اگر در اين آيه نسبت ادراک را به چشمها داده نه به صاحبان چشم براى اين است که ادراک خداى تعالى از قبيل ادراکات حسى ما نيست ، تا ادراک او هم مانند ادراک ما به ظواهر اشياء تعلق بگيرد. مثلا ديدن او مانند ديدن چشم ما که تنها رنگها و روشنى ها، دورى و نزديکى ، کوچکى و بزرگى و حرکت و سکون را مى بيند نيست ، بلکه علاوه بر اين ، باطن هر چيزى را هم مى بيند، پس خداى تعالى چشمها را و آنچه را که چشمها درک مى کنند مى بيند و ليکن چشمها او را نمى بينند.
پس در اين دو آيه چنان بيان درخشان و راه هموار و سخن کوتاهى گنجانده شده که عقل را حيران مى کند، و با اين همه هوشمندان را به رازهايى که در پس پرده نهفته است آشنا مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۵
گفتارى در عموميت خلقت و گسترش دامنه آن
اين که خداى تعالى فرمود: «ذلکم الله ربکم لا اله الا هو خالق کل شئ» ظهور دارد در اينکه خلقت عمومى است و بر هر چيزى که بهرهاى از وجود دارد گسترش دارد و خلاصه هيچ موجودى نيست مگر آنکه به صنع او وجود يافته است، و اين عبارت، يعنى عبارت «الله خالق کل شئ» در قرآن کريم مکرر آمده ، و در هيچ جا قرينه اى که دلالت بر تخصيص آن داشته باشد نيست، اينک ما موارد آن را نقل مى کنيم تا خواننده نيز عموميت و نبودن قرينه تخصيص را بنگرد: «قال الله خالق کل شئ و هو الواحد القهار، الله خالق کل شئ و هو على کل شئ وکيل ذلکم الله ربکم خالق کل شئ لا اله الا هو ».
راجع به اين مساءله در بين فلاسفه و متکلمين ملتهايى مانند يهود، نصارا و اسلام که داراى مکتب توحيداند اختلافات و مشاجرات دامنهدار عجيبى به پا خاسته ، و در نتيجه حرفهاى عجيب و غريبى زدهاند، و چون بحث فعلى ما قرآنى و تفسيرى است و حاجتى به ايراد آن اقوال و آرا نداريم از نقل آنها خوددارى نموده و تنها در تحقيق اين جهت برمى آييم که خلاصه نظر قرآن کريم در اين باره چيست ، و آيات مربوط به آن را نقل مى کنيم تا ببينيم از آنها چه به دست مى آيد.
نخست مى بينيم که قرآن کريم در باره اينکه موجودات عالم مانند آسمان ، ستارگان، سيارات، زمين، کوه ها، پستی ها، بلندی ها، درياها، خشکی ها، عناصر، معدنی ها، ابرها، رعد و برق ها، باران، صاعقه، تگرگ ، گياه، درخت ، حيوان و انسان داراى آثار و خواصى هستند، و اين که نسبت اين آثار به موجودات نسبت فعل به فاعل و معلول به علت است همان نظريهاى را اظهار داشته که خود ما هم همان را امر مسلمى مى دانيم.
و نيز مى بينيم که براى آدميان مانند ساير انواع موجودات، افعالى از قبيل خوردن و آشاميدن ، نشستن و راه رفتن ، صحت و مرض، رشد، فهم و شعور و خوشحالى و سرور، قائل شده و آنها را قائم به وجود انسان و مستند به وى دانسته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۶
در قرآن کريم افعال انسان به خود او نسبت داده شده و قانون «عليت» مسلم دانسته شده است.
قرآن همه اين افعال را فعل انسان مى داند و در اين باره هيچ فرقى بين انسان و بين ساير انواع موجودات قائل نشده ، مثلا به همان لسانى که مى فرمايد: «ابر باريد» و «درخت ميوه داد» به همان بيان مى فرمايد «فلان قوم فلان کار را کرد»، يا «انسان بايد فلان کار را بکند و يا نکند»، و اگر جز اين بود اين امر و نهى معنايى نداشت.
آرى، قرآن براى يک فرد انسان همان وزن را قائل است که خود ما آدميان در جامعه خود آن وزن را براى او قائليم ، و او را داراى افعال و آثارى مى دانيم ، و در پاره اى از کارهايش از قبيل خوردن و آشاميدن که به نحوى بازگشت به اراده و اختيار او دارد، او را مؤ اخذه نموده ، و در پارهاى از کارهاى ديگرش که در تحت اختيار او نيست از قبيل صحت و مرض و پيرى و جوانى و امثال آن مؤاخذه نمى کنيم.
خلاصه کلام اينکه ، قرآن کريم براى انسان همان نظامى را قائل است که خود ما آدميان نيز همان را براى خود احساس مى کنيم ، و عقل و تجربه ما نيز اين احساس را تاءييد مى کند، و احساس ما را بر خطا نمى داند. و آن احساس اين است که تمامى اجزاى عالم با همه اختلافى که در هويتها و انواع آن هست هر يک در نظام عمومى ، فعل و اثرى دارد و از نظام آثارى را تحمل مى کند، و با اين تاءثير و تاثر و فعل و انفعال ، اجزاى نظام موجود که براى هر جزء آن ارتباط تامى با اجزاء ديگر است، التيام می يابد.
و اين همان قانون عليت عمومى در اجزاى عالم است که در باره اش گفته اند: «هر موجودى که از ناحيه خودش وجود و عدمش مانند دو کفه ترازو مساوى باشد يعنى ممکن است موجود بشود و ممکن است نشود اين چنين موجود اگر وجود يافت قطعا به وسيله علتى وجود يافته و معلول علتى غير خودش مى باشد، و چون چنين است ، پس ميتوان گفت : معلول با نبود علتى که او را ايجاد کند، ممتنع الوجود است».
قرآن نيز آن قانون را تصديق و امضا کرده و به همين قانون در مساءله وجود صانع و توحيد او و قدرت و علم و ساير صفاتش استدلال کرده ، و اگر اين قانون صحيح نبود و عقل و تجربه ما، در تشخيص آن به خطا رفته بود استدلال به آن صحيح نبود.
و همان طورى که هر معلولى با نبود علتش ممتنع الوجود است با فرض بودن علت هم واجب الوجود خواهد بود، براى همان رابطهاى که گفتيم در بين علت و معلول است. قرآن اين را نيز امضا کرده و خداى سبحان در موارد بسيارى از کلام خود از طريق صفات علياى خود معلول ها و آثار آن صفات را اثبات کرده.
از آن جمله فرموده است: «و هو الواحد القهار»، «ان الله عزيز ذو انتقام»، «ان الله عزيز حکيم»، «ان الله غفور رحيم».
و نيز استدلال کرده بر کثيرى از حوادث به ثبوت حوادث ديگرى که قبلا بوده، از آن جمله فرموده: «فما کانوا ليؤمنوا بما کذبوا به من قبل»، و از اين قبيل آيات ديگر که در باره ايمان مؤمنين و کفر کفار و نفاق منافقين است. و اگر قرآن کريم تخلف اثر را از مؤثر در عين وجود شرايط تاءثير و نبودن موانع آن جايز می دانست، هيچ يک از اين آيات و احتجاجاتى که در آن شده صحيح نمى بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۷
از اين جا مى فهميم که قرآن نيز مساءله حکم فرما بودن قانون علت و معلول را در سراسر عالم هستى قبول داشته و تصديق دارد که براى هر چيزى و نيز براى عوارض آن چيز و براى هر حادثه اى از حوادث علت و يا عللى است که وجود آن را اقتضا مى کند، و با فرض نبودن آن ، وجودش ممتنع است. اين آن چيزى است که بدون ترديد هر کسى در اولين برخورد و دقت در آيات فوق آنرا مى فهمد.
مطلب ديگرى که ما از قرآن کريم مى فهميم، اين است که خداوند در اين کلام مجيدش خلقت خود را تعميم داده و هر موجود کوچک و بزرگى را که کلمه شى ء بر آن صادق باشد مخلوق خود دانسته.
از آن جمله فرموده است: «قل الله خالق کل شئ و هو الواحد القهار». و نيز فرموده: «الذى له ملک السماوات و الارض». و در آخر مى فرمايد: «و خلق کل شئ فقدره تقديرا». و نيز مى فرمايد: «ربنا الذى اعطى کل شئ خلقه ثم هدى». و نيز مى فرمايد: «الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى».
در اين آيات و آيات ديگرى نظير اينها يک نوع بيان ديگرى به کار رفته ، و آن اين است که خود موجودات را مستند به خلقت دانسته و اعمال و آثار گوناگون و حرکات و سکنات آنها را مستند به تقدير و هدايت الهى دانسته است ، مثلا گام برداشتن انسان براى انتقال از اينجا به آنجا و شناورى ماهى و پرواز مرغ و ساير کارها و آثار مستند به تقدير الهى و خود آن نامبرده ها مستند به خلقت او است. همچنان که فرموده: «فمنهم من يمشى على بطنه و منهم من يمشى على رجلين و منهم من يمشى على اربع يخلق الله ما يشاء».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۸
و از اين قبيل آيات بسيار است که خصوصيات اعمال موجودات و حدود آنها و همچنين غاياتى را که موجودات به هدايت تکوينى خدا هر يک به سوى آن سير مى کند منتهى به خدا دانسته و همه را مستند به تقدير خداى عزيز عليم مى داند.
پس جوهره ذات مستند به خلقت الهى و حدود وجودى آنها و تحولات و غاياتى که در مسير وجودى خود دارند همه منتهى به تقدير خدا و مربوط به کيفيت و خصوصيتى است که در خلقت هر يک از آنها است.
در اين ميان آيات ديگرى نيز هست که مى رساند اجزاى عالم همه به هم متصل و مربوطند و اتصال آن اجزا به حدى است که همه را به صورت يک موجود در آورده ، و نظام واحدى در آن حکم فرما است. حکما همين اتصال را بصورت برهان داده و آن را «برهان اتصال تدبير» ناميده اند.
اين بود آن چيزى که با دقت در قرآن کريم به دست مى آيد، البته در اين ميان جهات ديگرى نيز هست که نبايد آن را از نظر دور داشت و از آن غفلت کرد.
اول اينکه در اين عالمى که گفتيم تمامى اجزاى آن و آثار و افعال آن اجزا، همه مخلوق خدايند بعضى از آثار و افعال هست که نمى توانيم بگوييم آنها را هم خداوند به وجود آورده ، مانند انواع ظلمها و فجورى که عقل شرم دارد از اينکه آنها را به ساحت قدس و کبرياى خداوند نسبت دهد.
قرآن کريم هم در آيات بسيارى ساحت او را از هر ظلم و هر عمل بدى منزه دانسته از آن جمله مى فرمايد: «و ما ربک بظلام للعبيد». و نيز مى فرمايد: «قل ان الله لا يامر بالفحشاء». با اين حال چطور ميتوان قائل به عموميت خلقت شد؟
عده اى از علما در جواب از اين اشکال اصل اشکال را قبول کرده و گفته اند: چاره اى جز اين نيست که آيه شريفه مورد بحث و آيات ديگر دال بر عموميت خلقت را به اين مخصص عقلى و قرآنى تخصيص زد و گفت که «همه موجودات و افعال و آثار آنها مخلوق خدا است مگر افعال انسان که مخلوق خود او است».
يک اشکال و محذور ديگرى در مخلوق خدا بودن افعال انسان کرده اند، و آن اين است که لازم مى آيد انسان در کارهاى خودش اختيار نداشته باشد، و اين همان جبرى است که مستلزم بطلان نظام امر و نهى ، اطاعت و معصيت ، ثواب و عقاب و فرستادن انبيا و آمدن کتابهاى آسمانى و تشريع شرايع است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰۹
اين اشکال و جوابى است که عده اى از علما در ذيل آيه ايراد کرده اند، و غفلت ورزيده اند از اينکه در بحث خود بين امور حقيقى و واقعياتى که وجود و تحقق به خود مى گيرند و بين امور اعتبارى که ثبوت واقعى ندارند و انسان از روى اضطرار و احتياج به زندگى اجتماعى ناچار شده است آنها را تصور يا تصديق نموده و معتبر بشمارد فرق بگذارند، از اين رو ميان جهات وجودى و عدمى اشيا خلط کرده اند.
و ما در بحثى که در جلد اول اين کتاب راجع به جبر و تفويض گذرانديم، تا اندازه اى اين مطلب را روشن ساختيم.
هر چيزى ذاتا و به لحاظ اين که آفريننده خدا است، نيکو است
آنچه مناسب است در اينجا در جواب آن دو اشکال بگوييم، اين است که:
ظاهر جمله «و الله خالق کل شئ»ف اين است که خلقت پروردگار عموميت داشته و هر چيزى را که اسم شى ء بر آن صادق است شامل مى شود. از طرفى هم ظاهر جمله «الذى احسن کل شئ خلقه»، اين است که خوبى و حُسن در تمامى مخلوقات وجود دارد.
پس از مجموع اين دو آيه استفاده مى شود که جز خدا، هر چيزى که بتوان او را «شئ»، ناميد مخلوق خدا است، و هر چيزى که مخلوق خدا است متصف به حُسن هست، و خلقت و حُسن، دو امر متلازم در وجودند. هر چيزى از جهت اينکه مخلوق خدا است در حقيقت به تمام واقعيت خارجيش داراى حُسن است، و اگر بدى و قبحى بر او عارض شود از جهت نسبتها و اضافات و امور ديگرى است که خارج از ذات او است و ربطى به واقعيت و وجود حقيقيش که منسوب به خداى سبحان است ندارد.
بعد از آن که اين معنا را از ترکيب آن دو آيه فهميديم لاجرم هر جا که در کلام خداى تعالى به ذکر سيئه و ظلم و گناه و امثال آن بر مى خوريم، بايد بگوييم که اين معانى عناوينى هستند غير حقيقى. به اين معنا که هيچ انسان گنهکارى خودش و گناهش مجموعا مخلوق خدا نيستند، بلکه تنها خودش مخلوق او است، و گناهش هيچ انتسابى به خدا و خلقت خدا ندارد. و اگر مى بينيم بين آن گناه و آن گنهکار، رابطه اى است که بين آن و غير او نيست، اين به خاطر وضع يا اضافه يا نسبتى است که بين آن و بين عملى مشابه آن برقرار است.
و به عبارت ديگر: هيچ معصيت و ظلمى نيست مگر آنکه عملى از سنخ خود آن هست که معصيت و ظلم نيست و اگر آن را ظلم مى ناميم و اين را نمی ناميم، به خاطر مخالفتى است که اولى با دستور دين و يا با حکم عقل دارد، و يا بخاطر فسادى است که در جامعه داشته و يا نقض غرضى از اغراض است و دومى اين آثار سوء را ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۰
مثلا زنا و ازدواج که دو فعل شبيه به هم اند، هيچ گونه اختلافى در اصل و حقيقت و وجود نوعى آن دو نيست و اگر يکى را زشت و مذموم و ديگرى را ممدوح مى دانيم، به خاطر موافقت و مخالفتى است که با شرع الهى و يا سنت اجتماعى و يا مصلحتى از مصالح اجتماع دارند.
و اين گونه امور جهاتى قراردادى و اعتباری اند، که ربطى به خلقت و ايجاد نداشته ، و قابل خلق و ايجاد نيستند، بلکه اعتبارياتى هستند که عقل عملى و شعور اجتماعى حکم به اعتبار آنها مى کند، و ظرف اعتبار آنها همان ظرف اجتماع است ، و در عالم تکوين و خارج جز آثار آن که همان ثواب و عقاب است ديده نمى شود.
بنابراين ، عمل زشت ، خودش و عنوان زشتيش که يا ظلم است و يا چيزى ديگر تنها در ظرف اجتماع تحقق داشته و خلاصه در ظرف اجتماع زشت و مستلزم مذمت و عقاب است ، و اما در ظرف تکوين و خارج چيزى جز يک مشت حرکات صادره از انسان وجود ندارد.
آرى، علل خارجى و مخصوصا علة العلل و سبب اول که همان خداى تعالى است تنها متصدى تکوين و ايجاد موجودات اند، و اما عنوان قبح آن موجودات چيزى نيست که آن علل ايجادشان کند، همچنان که زيد به عنوان رياستى که دارد موضوعى است اجتماعى که در نظر افراد اجتماع داراى آثار خارجى هم هست، احترامش مى کنند، دستوراتش را اجرا مى نمايند، و اما در عالم خارج چيزى جز فردى از افراد انسان نيست ، و هيچ فرقى با مرئوس خود ندارد، و چنان نيست که در خارج يک زيدى باشد و يک چيز ديگرى به نام رياست و همچنين فقر، توانگرى، آقائى ، نوکرى ، عزت ، ذلت ، شرافت و خست و امثال اين ها.
خلاصه ، خلقت و ايجاد در عين حال که شامل هر چيزى است ، تنها به موضوعات و کارهاى گوناگونى که در ظرف اجتماع تکون و واقعيت خارجى دارد تعلق مى گيرد، ولى جهات نيکى و زشتى و فرمانبرى و نافرمانى و ساير اوصاف و عناوينى که بر موضوعات و افعال عارض مى شود، خلقت به آنها تعلق نمى گيرد و ظرف ثبوت آنها تنها ظرف تشريع و اعتبار و نياز اجتماعى است.
بعد از آن که معلوم شد که ظرف تحقيق امر و نهى ، حسن و قبح ، اطاعت و معصيت ، ثواب و عقاب، رياست و مرئوسيت و عزت و ذلت و امثال اينها غير از ظرف تکوين و واقعيت خارجى است، اينک مى گوييم: عموميت خلقت که از آيه مورد بحث استفاده مى شد لازمهاش بطلان نظام امر و نهى و ثواب و عقاب و ساير لوازمى که ذکر کردند نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۱
و چگونه ممکن است کسى در کلام خداى متعال تدبر کند و سرانجام سر از چنين مجوسيت و وثنيت در آورد؟ با اين که کلام مجيدش پر است از اين که او خالق هر چيز و اينکه او واحد قهار و هدايت تکوينى و ربوبيش و تدبيرش شامل تمامى اشيا است، و هيچ چيزى از قلم تدبير او ساقط نمى شود، و اينکه ملک و سلطنت و کرسى او محيط به هر چيز است، و براى او است آنچه که در آسمان و زمين و آنچه که آشکار و نهان است ، آيا با بودن چنين تعاليمى در قرآن چطور ممکن است گفته شود که در بين مخلوقات خدا هزاران موجود است که مخلوق او نيست؟
بيان اين که انحصار ايجاد در خدا، مستلزم نفى قانون عليت نيست
دوم اين که ممکن است کسى بگويد: اين طور که قرآن کريم خلقت و عليت ايجاد را در خداى تعالى منحصر کرده، لازمه اش ابطال رابطه عليت و معلوليت در بين موجودات است، و معنايش اين است که غير از خدا هيچ علتى در عالم نيست، و اگر مى بينيم فلان موجود معلول فلان علت است مثلا حرارت با بودن آتش موجود مى شود، اين نه به خاطر عليت آتش و معلوليت حرارت است بلکه به خاطر اين است که خداوند عادتش بر اين قرار گرفته که حرارت را به دنبال آتش و يا برودت را بدنبال آب ايجاد کند و گرنه هيچ رابطه اى بين حرارت و آتش و يا برودت و آب نيست و نسبت آب و آتش با حرارت و برودت يکسان است.
و اين نظر که از ظاهر آيات قرآنى استفاده مى شود اگر صحيح باشد سر از جاى بدى در مى آورد، زيرا مستلزم بطلان قانون عليت و معلوليت عمومى است که اگر بنا شود اين قانون باطل باشد به طور کلى احکام عقلى از اعتبار افتاده ، و با بى اعتبار شدن آن احکام ديگر راهى به اثبات صانع باقى نمى ماند تا نوبت برسد به قرآن و احتجاج به اينگونه آياتش بر بطلان قانون مزبور.
پس قطعا ظاهر اين آيات مقصود نيست، و معقول نيست که قرآن شريف اين قانون را که از احکام صريح عقلى است باطل دانسته در نتيجه عقل را از حکم کردن ساقط و معزول کند، چون حجيت و حقانيت خود قرآن به وسيله عقل اثبات شده، و عقل دليل بر اعتبار آن است، آيا ممکن است نتيجه يک دليل دليل خودش را ابطال کند؟ با اينکه ابطال آن دليل ابطال خودش است.
اين نه تنها خيالى است که ممکن است بکنند، بلکه عده اى در اين اشتباه افتادهاند و غفلت کرده اند از اين که آن قاعده عقلى معروفى که شنيده اند «براى ايجاد يک معلول، محال است دو علت مؤثر و دست اندرکار باشند»، در باره دو علت در عرض هم است که نمى توانند هر دو در ايجاد تمامى ذات يک معلول توارد کنند، و اما آن دو علتى که يکى در طول ديگرى است نه تنها تواردشان بر يک معلول محال نيست، بلکه هميشه همين طور است و جز آن نيست.
زيرا وقتى علتى باعث ايجاد آتش باشد قهرا همان علت وجود آتش در يک معلول که عبارت از حرارت است توارد کرده اند، و اين آن تواردى که محال است نيست ، بلکه در حقيقت توارد نيست. چون دو علت تامه مستقلا در معلول عمل نکرده است ، بلکه علتى آنرا ايجاد کرده که خود معلول علت فوق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۲
و به بيان دقيق تر: منشا اين اشتباه فرق نگذاشتن و تميز ندادن فاعلى است که معلول از او صادر مى شود از فاعلى که معلول به سبب او موجود مى شود. توضيح فرق بين اين دو فاعل و اين دو قسم علت موکول به محل ديگرى است.
سوم که قريب الماخذ به شبهه دوم است، اين است که چون ديده اند که خداى تعالى خلقت تمامى اشيا را به خود نسبت داده ، و در عين حال رابطه عليت و معلوليت را هم صحيح و مسلم دانسته است، پيش خود براى رفع اين تنافى گفته اند: «خداى تعالى تنها علت ايجاد اشياء است ، و اما بقاى اشيا مستند است به همين علت هايى که خود ما به علت آنها پى برده ايم، و اگر خداى تعالى در بقا هم عليت ميداشت لازم مى آمد دو علت مستقل در يک معلول توارد و اجتماع کنند».
و لذا مى بينيم اين دسته از علما هميشه سعى دارند وجود صانع عالم را به وسيله حدوث موجودات اثبات کنند، و به حدوث انسان بعد از نبودنش و حدوث زمين و حدوث عالم بعد از عدمش تمسک جويند.
و نيز مى بينيم که در اثر اين اشتباه ، حدوث و وجود هر چيزى را که به علت حدوثش برخوردهاند مستند به آن علت دانسته و حدوث امثال روح و زندگى انسانى و حيوانى و نباتى را مستند به خود خداى تعالى دانسته و طبقه بى سوادتر آنان حدوث امثال ابر، باران، برف، ستاره هاى دنباله دار، زلزله ، قحط سالى و مرضهاى عمومى را که فهم عاميانه آنان به علل طبيعى آن ها نرسيده نيز مستند به خداى تعالى دانسته، و در نتيجه هر وقت به علت طبيعى يکى از آنها پى مى برند با شرمسارى از گفته قبلى خود چشم پوشيده و يا در برابر خصم تسليم مى شدند.
عده کثيرى از دانشمندان علم کلام همين درک ساده عوامى را به صورت يک مطلب علمى درآورده و گفته اند: «وجود ممکن تنها در حدوثش محتاج به واجب الوجود است، نه در بقايش». حتى بعضى از آنان تصريح کرده اند که: «اگر عدم و نيستى براى خدا جايز و ممکن باشد، نيستى او ضررى به هستى عالم نمی زند».
و چنين به نظر مى رسد که اين حرف از ناحيه يهودی ها در بين مسلمين رخنه يافته، و ذهن پاره اى از علماى کم بضاعت اسلام را مشوب نموده ، در نتيجه حرف هاى ديگرى از قبيل محال بودن بداء و نسخ را هم بر آن متفرع کرده اند، و هنوز هم که هنوز است اين قبيل حرف ها در ميان مردم در دهان ها مى گردد.
به هر حال، شبهه مذکور موهوم ترين شبهات و پست ترين اوهام است، و احتجاجات قرآن کريم مخالف آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۳
چون قرآن کريم تنها به مثل روح ، استدلال بر وجود صانع نکرده بلکه به تمامى آيات مشهوده در عالم و نظام جارى در هر نوع از انواع مخلوقات و تغير و تحول و فعل و انفعال آنها و منافعى که از هر يک از آن ها استفاده مى شود، استدلال کرده است، و اين مخالف با آن نظريه است. چون خداوند، همه عالم و عوامل آن را چه مشهود و چه غير مشهود معلول و مصنوع خود دانسته و به وجود آفتاب، ماه، ستارگان و طلوع و غروب آنها و منافعى که مردم از آن ها استفاده مى کنند، و چهار فصلى که در زمين پديد مى آورند، و همچنين به وجود درياها، نهرها و کشتی هايى که در آن ها جريان مييابد، و ابرها و باران ها و منافعى که از ناحيه آن ها عايد بشر مى شود، و همچنين به وجود حيوانات ، نباتات و احوال طبيعى و تحولاتى که دارند از قبيل نطفه بودن و سپس جنين شدن و کودک و جوان و پير شدن آنها و ساير تحولاتشان بر وجود صانع استدلال کرده است.
موجودات در حدوث و بقاء خود، محتاج خدا هستند
و حال آنکه تمامى آنچه که خداى تعالى به آن استدلال بر وجود صانع کرده و آنها را معلول خود دانسته همه معلول موجوداتى قبل از خود و از سنخ خود هستند، موجودات امروز علت موجودات فردا و موجودات فردا معلول موجودات امروزند.
و اگر بقاى موجودات بى نياز از وجود خداى تعالى مى بود و به طور اتوماتيک جريان عليت و معلوليت همچنان در بين آنها ادامه ميداشت ، استدلالهاى نامبرده قرآن کريم هيچ کدامش صحيح و به جا نبود.
توضيح اين معنا اين که: احتجاج قرآن کريم بوجود اين موجودات بر وجود صانع از دو جهت است:
جهت اول جهت فاعل است. همچنان که آيه شريفه «أفى الله شک فاطر السماوات و الارض» نيز، اشاره به آن دارد، و اين معنا را خاطر نشان مى سازد که به ضرورت عقل هيچ يک از موجودات نه خودش خود را آفريده و نه موجودى مثل خودش. براى اينکه موجود مثل او هم مانند خود او محتاج است به موجود ديگرى که ايجادش کند، آن موجود نيز محتاج به موجود ديگرى است، و اين احتياج همچنان ادامه دارد تا منتهى شود به موجود بالذاتى که محتاج به غير نباشد و عدم در او راه نيابد، و گرنه هيچ موجودى وجود پيدا نمى کند.
پس تمامى موجودات به ايجاد خداوندى موجود شده اند که بالذات حق و غير قابل بطلان است و هيچ گونه تغييرى در او راه ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۴
با اين حال هيچ موجودى پس از پديد آمدنش نيز از پديد آورنده خود بى نياز نيست و اين احتياج از قبيل احتياج گرم شدن آب به آتش و يا حرارت هاى ديگر نيست که پس از گرم شدن تا مدتى باقى بماند، اگرچه آتش نباشد، چون اگر مساءله وجود و ايجاد از اين قبيل بود می بايست موجود بعد از يافتن وجود قابل معدوم شدن نبوده و خود مثل آفريدگارش واجب الوجود باشد.
اين همان مطلبى است که فهم ساده فطرى از آن تعبير مى کند به اينکه اشياى عالم اگر خود مالک نفس خود بودند، و حتى از يک جهت مستقل و بى نياز از پروردگار بودند به هيچ وجه هلاک و فساد نمى پذيرفتند، زيرا محال است چيزى مالک نفس خود باشد و خود براى خود بطلان و شقاوت را طلب کند.
آيه شريفه «کل شئ هالک الا وجهه». و همچنين آيه «و لا يملکون لانفسهم ضرا و لا نفعا و لا يملکون موتا و لا حيوة و لا نشورا» همين معنا را افاده مى کند. و نيز آيات بسيار ديگرى که دلالت دارند بر اين که خداى سبحان مالک هر چيز است و مالکى جز او نيست، و هر چيزى مملوک او است، و جز مملوکيت شان ديگرى ندارد.
بنابراين، پس هر موجودى همچنانکه در ابتداى تکون و حدوثش وجودش را از خداى تعالى مى گيرد همچنين در بقاى خود هر لحظه وجودش را از خداى تعالى اخذ مى کند، و تا وقتى باقى است که از ناحيه او به وى افاضه وجود بشود، همين که اين فيض قطع شد، معدوم گشته اسم و رسمش از لوح وجود محو مى گردد، چنانکه فرموده: «کلا نمد هؤلاء و هؤلاء من عطاء ربک و ما کان عطاء ربک محظورا» و بر اين مضمون آيات بسيار است.
نظام جارى در عالَم، بر وجود صانع دلالت مى کند
جهت دوم جهت غايت و نتيجه است ، که آيات راجع به نظام جارى در عالم اشاره به آن دارد، چون از اين آيات بر مى آيد که تمامى اجزا و اطراف عالم به يکديگر متصل و مربوط است به طورى که سير يک موجود در مسير وجوديش موجود ديگرى را هم به کمال و نتيجه اى که از خلقتش منظور بوده مى رساند، و سلسله موجودات به منزله زنجيرى است که وقتى اولين حلقه آن به طرف نتيجه و هدف به حرکت درآيد، آخرين حلقه سلسله نيز به سوى سعادت و هدفش براه ميافتد، مثلا انسان از نظامى که در حيوانات و نباتات جريان دارد استفاده مى کند و نباتات از نظامى که در اراضى و جو محيط جريان دارد منتفع مى شوند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۵
و موجودات زمينى از نظام جارى در آسمان ها و آسمانی ها از نظام جارى در موجودات زمين استمداد ميجويند، پس تمامى موجودات داراى نظام متصلى هستند که هر نوعى از انواع را به سوى سعادت خاصه اش سوق مى دهد.
اين جاست که فطرت سليم و شعور زنده و آزاد ناگزير مى شود از اينکه بگويد: نظامى به اين وسعت و دقت جز به تقدير خدايى عزيز و عليم و تدبير پروردگارى حکيم و خبير صورت نمى گيرد.
و نيز ناچار است بگويد: اين تقدير و تدبير جز به اين فرض نمى شود که هويت و اعيان و خلاصه ذات هر موجود را در قالبى ريخته باشد که فلان فعل و اثر مخصوص از او سر بزند در هر منزل از منازلى که در طول مسيرش برايش تعيين شده همان نقشى را که از او خواسته اند بازى کند، و در منزلى که به عنوان آخرين منزل و منتها اليه سيرش تعيين گرديده متوقف شود، و همه اين مراحل را در ميان سلسله علل و اسباب در پيش روى قائد قضا و به دنبال سائق قدر طى نمايد.
اينک چند آيه به عنوان نمونه از آياتى که گفتيم اين معانى را افاده مى کند ايراد مى شود: «له الخلق و الامر»، «الا له الحکم»، «و لکل وجهة هو موليها»، «و الله يحکم لا معقب لحکمه»، «هو قائم على کل نفس بما کسبت».
اين ها نمونه اى است از آن آياتى که گفتيم قرآن کريم در آن آيات از جهت دوم يعنى جهت نظامى که در عالم برقرار است بر وجود صانع استدلال مى کند. حال آيا جا دارد کسانى که خود را داناى به معانى قرآن می دانند آياتى به اين صراحت و روشنى را از معانى رو به راهش به اين معنا برگردانند که خداوند سبحان ذوات موجودات را با خصوصيات و شخصيات آنها آفريده و خود در گوشه اى عزلت گزيده، و جز اين هم نمی توانست بکند که در کمينگاه خود نشسته، ببيند اين موجودات پس از شروع به سير و تفاعل در يکديگر و به کار بردن عليت و معلوليت و فعل و انفعالى که مستقل در آن اند، چه مى کنند، و در انتظار روز فنا و از کار افتادن آن ها حساب عمل يک يک آن ها را نگه دارد، تا پس از نابود شدن دوباره به خلقت جديدى به وجودشان درآورده ، فرمانبران را ثواب و پاداش و مستکبرين را کيفر دهد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱۶
و اين موجودات بدون احتياج به پروردگارشان هرچه بخواهند بکنند، و خداوند هيچ دخالتى در کار آن ها نداشته باشد، تنها گاهى که از پاره اى نافرمانی ها بر آنان غضب کند، از کمينگاه خود بيرون آمده جلو مشيت و کيد آنان را گرفته و مشيت خود را اعمال کند؟ به اين صورت که در علل و اسباب هستى دخالت نموده، و بر خلاف اقتضاى آنها حوادثى را ايجاد کند که خودش بخواهد.
و معلوم است که اين مفسرين ناگزيرند اين مداخلات استثنائى خدا را بدين گونه بدانند که خداوند قانون عليت و معلوليتى را که در مورد غضب او است ابطال نموده آنگاه اراده خود را در آن مورد اجرا نمايد.
چون اگر بگويند خداوند اراده خود را در اين موارد هم به دست اسباب و علل طبيعى اجرا مى کند باز در حقيقت تاءثير و عليت را براى اسباب طبيعى قائل شده اند نه براى خداوند، و اتفاقا همين حرف ها را هم زده اند، و در خوارق عادات و معجزات گفته اند که اين گونه خوارق تنها به اراده الهى و به نقض قانون عليت عمومى انجام می يابد، و اين مخالف گفتار خود آنان است که مى گفتند: موجودات در اصل حدوث محتاج به خداى تعالى هستند، و اما در بقا هيچ احتياجى به او ندارند.
پس آنها يا بايد بطور کلى بگويند: عالم با همه وسعت و پهناوريش و با همه دقت و ظرافتى که در نظام او است مستقل و بى نياز از خدا است ، و خداوند بعد از ايجاد آن ديگر هيچ تاثيرى در اجزاى آن و در تحولات واقع در آن ندارد.
و يا آن که بگويند: خداوند هم خالق و پديد آورنده عالم است و هم در بقاى آن افاضه وجود مى کند و خلاصه تمامى موجودات هم در حدوث و هم در بقا محتاج خداى تعالى هستند.
و چون قرآن کريم به طورى که ملاحظه کرديد قول اول را رد مى کند، و در آيات بسيارى خلقت را عمومى و تسلط غيبى خدا را بر ظاهر و باطن و اول و آخر و ذوات و افعال و حدوث و بقاى اشيا اثبات مى کند، لذا جز به قول دوم نمی توان معتقد شد. براهين عقلى هم همين را که از آيات استفاده مى شود تاءييد مى کند.
پس از آنچه گذشت، معلوم شد که جمله «الله خالق کل شئ» به عموم ظاهريش باقى است. و هيچ مخصص عقلى و يا شرعى آنرا تخصيص نزده است.
رده:تفسیر المیزان