تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۳۷

معناى «کلمة» و موارد استعمال آن در قرآن «وَ تَمَّت کلِمَت رَبِّک صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکلِمَاتِهِ وَ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ»: لفظ «کلمه» در لغت، به معناى لفظى است که دلالت کند بر معناى تام و يا غير تام، و در قرآن کريم، گاهى استعمال مى شود در قول حقى که خداى تعالى آن را گفته باشد. از قبيل قضا و وعد، مانند آيه «و لو لا کلمة سبقت من ربک لقضى بينهم»، که مقصود از کلمه اى که مى فرمايد در سابق گفته شده، آن سخنى است که در موقع هبوط آدم، به وى فرموده بود، و قرآن کريم، آن را چنين حکايت مى کند: «و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين». و مانند آيه «حقت عليهم کلمت ربک لا يؤمنون»، که اشاره است به آن حکمى که در داستان ابليس کرد و فرمود «لاملئن جهنم منک و ممن تبعک منهم اجمعين». و همين قضا و حکم را در جاى ديگر تفسير کرده و فرموده: «و تمت کلمة ربک لاملئن جهنم من الجنة و الناس اجمعين». و مانند آيه «و تمت کلمة ربک الحسنى على بنى اسرائيل بما صبروا، که اشاره است به آن وعده اى که به بنى اسرائيل داده بود، که به زودى، ايشان را از ظلم فرعون نجات داده، حکومت را به آنان خواهد سپرد، و قرآن آن وعده را چنين حکايت کرده: «و نريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۳ گاهى هم به معناى موجود خارجى، از قبيل انسان استعمال مى شود. مانند آيه «ان الله يبشرک بکلمة منه اسمه المسيح عيسى بن مريم»، و مسيح را از اين جهت مورد استعمال اين کلمه قرار داده، که خلقت مسيح (عليه السلام) خارق العاده بوده، عادت در خلقت انسان بر اين جارى است که به تدريج صورت گيرد، و مسيح (عليه السلام)، به کلمه ايجاد به وجود آمد. همچنان که در قرآن فرموده: «ان مثل عيسى عند الله کمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له کن فيکون»، ظاهر سياق آيات در مورد بحث ما مى رساند که مراد از «کلمة ربک»، کلمه دعوت اسلامى باشد با آنچه لازم آن است از قبيل نبوت محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و نزول قرآن که به همه کتاب هاى آسمانى محيط و مسلط است و به عموم معارف الهى و کليات شرايع دينى مشتمل مى باشد. چنان که خداى تعالى در کلام خود، در دعايى که از ابراهيم (عليه السلام)، هنگام بناى کعبه حکايت فرموده: «ربنا و ابعث فيهم رسولا منهم يتلوا عليهم آياتک و يعلمهم الکتاب و الحکمة و يزکيهم»، به آن اشاره نموده است. و همچنين به سابقه ذکرش در کتاب هاى آسمانى گذشته، در آيه «الذين يتبعون الرسول النبى الامى الذى يجدونه مکتوبا عندهم فى التورية و الانجيل» اشاره مى فرمايد. و همچنين آيه «و الذين آتيناهم الکتاب يعلمون انه منزل من ربک بالحق»، و آيه «الذين آتيناهم الکتاب يعرفونه کما يعرفون ابناءهم» و آيات بسيار ديگر، به آن اشاره دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۴ مراد از تماميت کلمه به صدق و عدل در «تمت کلمة ربک...»، کمال يافتن شرايع، با تشريع شريعت اسلام است. پس مراد از «تماميت کلمه» و خدا بهتر مى داند، اين است که اين کلمه، يعنى ظهور دعوت اسلامى با نبوت محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و نزول قرآن، که مافوق همه کتاب هاى آسمانى است، پس از آن که روزگارى دراز در مسير تدريجى نبوتى پس از نبوت ديگر و شريعتى پس از شريعت ديگر سير مى کرد، به مرتبه ثبوت رسيده، در قرارگاه تحقق قرار گرفت. زيرا به دلالت آيات کريمه، شريعت اسلامى به کليات شرايع گذشته مشتمل است و زيادت بر آنان نيز دارد. چنان که خداى تعالى مى فرمايد: «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى». از اين بيان روشن شد که مراد از «تماميت کلمه»، رسيدن شرايع آسمانى است از مراحل نقص و ناتمامى به مرحله کمال، و مصداقش، همين دين محمدى است. خدا مى فرمايد: «و الله متم نوره و لو کره الکافرون هو الذى ارسل رسوله بالهدى و دين الحق ليظهره على الدين کله و لو کره المشرکون». و تماميت اين کلمه الهى، از جهت صدق، اين است که آن چنان که گفته شده، تحقق پذيرد، و تماميت آن از جهت عدل، اين است که مواد و اجزاى آن يکنواخت باشد، بدون اين که به تضاد و تناقض مشتمل شود، و هر چيز را آن طور که شانش مى باشد، بسنجد، بدون حيف و ميل. و از اين جا است که اين دو قيد، يعنى صدق و عدل را با جمله «لا مبدل لکلماته» بيان فرمود. زيرا کلمه الهى وقتى که قابل تبديل نباشد، خواه تبديل کننده خودش باشد و به واسطه تغيير اراده، قول خود را به هم زند، يا کسى ديگر باشد که خدا را عاجز و مجبور به تغيير نظر کند. کلمه خدايى صدق و آنچه فرموده محقق مى شود، و عدل و بدون انحراف و تعدى انجام مى گيرد. پس جمله: «لا مبدل لکلماته»، نسبت به «صدقا و عدلا»، به منزله تعليل مى باشد. مفسران ديگر را، در معناى اين جمله، اقوال ديگرى است. از آن جمله، يکى اين است که مراد از «کلمه» و «کلمات»، قرآن مى باشد. و بعضى گفته اند: مراد از «کلمه»، شرايع قرآن است که نسخ مى پذيرد. و مراد از «کلمات»، مطالب ديگر آن است که قابل نسخ نيست. همچنان که فرموده: «لا مبدل لکلماته». و بعضى گفته اند: منظور از «کلمه»، دين است. و بعضى گفته اند: مراد از آن حجت است. و در باره معناى صدق و عدل گفته اند: «صدق»، وصف اخبارى است که در قرآن آمده و عدل وصف احکام آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۵ و اين که در آخر فرموده: «و هو السميع العليم»، معنايش اين است که او اجابت مى کند آنچه را که شما به لسان حاجت از او می طلبيد و مى داند حقيقت حوائجى را که شما داريد. و يا معنايش اين است که: او به وسيله ملائکه خود می شنود اخبار حوادثى را که شما داريد. و يا معنايش اين است که: او به وسيله ملائکه خود، می شنود اخبار حوادثى را که در ملکش رُخ مى دهد و مى داند همه آن ها را بدون واسطه ملائکه. و يا معنايش اين است که: او می شنود گفتارهاى شما را و مى داند کارهايى را که شما انجام مى دهيد. در امورى از قبيل معارف الهى و شرايع، جز به علم و يقين، نباید تکيه کرد «وَ إِن تُطِعْ أَکثرَ مَن فى الاَرْضِ يُضِلُّوک عَن سبِيلِ اللَّهِ ...»: کلمه «خرص» در لغت هم به معناى دروغ آمده و هم به معناى تخمين. و معناى دوم با سياق آيه مناسب تر است. زيرا جمله «و ان هم الا يخرصون»، و همچنين جمله قبلی اش در حقيقت کار تعليل را مى کند، و براى جمله «و ان تطع اکثر من فى الارض» به منزله علت است، و مى رساند که تخمين زدن در امورى از قبيل معارف الهى و شرايع که مى بايستى از ناحيه خدا اخذ شود و در آن، جز به علم و يقين نمی توان تکيه داشت، طبعا سبب ضلالت و گمراهى است. گو اين که سير انسان در زندگى دنيايی اش بدون اعتماد به ظن و استمداد از تخمين، قابل دوام نيست. حتى دانشمندانى هم که پيرامون علوم اعتبارى و علل و اسباب آن ها و ارتباطش با زندگى دنيوى انسان بحث مى کنند، به غير از چند نظريه کلى، به هيچ موردى بر نمى خورند که در آن، اعتماد انسان تنها به علم خالص و يقين محض بوده باشد. ليکن همه اين اعتباريات قابل تخمين، مربوط است به جزئيات زندگى دنيوى، و اما سعادتى که رستگارى انسان در داشتن آن و هلاکت ابدى و خسران دائمی اش در نداشتن آن است، امرى نيست که قابل تخمين باشد، و خداوند در امور مربوط به سعادت انسان و همچنين در مقدمات تحصيل آن، از تفکر در عالَم و اين که چه کسى آن را آفريده و غرضش چه بوده و سرانجام آن به کجا می انجامد و آيا بعث و نشورى در کار است، و اگر هست، براى تاءمين سعادت در آن نشات، بعثت انبيا و فرستادن کتب لازم است يا نه؟ به هيچ وجه از بندگانش، جز به علم و يقين راضى نمى شود. همچنان که در آيات بسيارى، از قبيل آيه: «و لا تقف ما ليس لک به علم» اين معنا خاطرنشان شده، و يکى از روشن ترين آن ها، آيه مورد بحث است که مى فرمايد: بيشتر اهل زمين از آن جا که پيرو حدس و تخمين اند، نبايد ايشان را در آنچه که بدان دعوت می نمايند و طرقى که براى خداپرستى پيشنهاد مى کنند، اطاعت نمود، براى اين که حدس و تخمين آميخته با جهل و عدم اطمينان است، و عبوديت با جهل به مقام ربوبى سازگار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۶ اين مطلب با قطع نظر از آيات و روايات، مطلبى است که عقل صريح نيز به آن حکم مى کند. البته خداى سبحان هم آن را امضا نموده و در آيه بعدى، که به منزله تعليل آيه مورد بحث است مى فرمايد: «ان ربک هو اعلم من يضل عن سبيله و هو اعلم بالمهتدين»، که نهى از اطاعت مردم را تعليل کرده است به علم خدا و اسمى از اين که عقل چنين حکمى مى کند، نبرده. و در پاره اى از آيات، به هر دو جهت، يعنى هم به علم خدا و هم به حکم عقل تعليل کرده. از آن جمله فرموده است: «و ما لهم به من علم ان يتبعون الا الظن و ان الظن لا يغنى من الحق شيئا»ف تا اين جا تعليل مطلب است به حکم عقل، و در قسمت بعد، يعنى «فاعرض عمن تولى عن ذکرنا و لم يرد الا الحيوة الدنيا ذلک مبلغهم من العلم ان ربک هو اعلم بمن ضل عن سبيله و هو اعلم بمن اهتدى» تعليل شده به علم خداى سبحان و حکم او. «إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ»: گفته اند که اگر به دنبال کلمه «اعلم»، لفظ «من» ذکر نشود، گاهى معناى تفضيل (داناتر) مى دهد و گاهى معناى صفت خالى از تفضيل (دانا). و در اين آيه، احتمال هر دو معنا هست. چه اگر مقصود از علم حقيقت علم به گمراهان و هدايت يافتگان باشد، کلمه مزبور به معناى دوم (دانا) خواهد بود. زيرا غير خداى تعالى، کسى چنين علمى را ندارد تا خدا از او داناتر باشد. و اگر مقصود مطلق علم، اعم از علم ذاتى و علمى که به عطيه خداى تعالى است باشد، کلمه مزبور معناى اول (داناتر) را خواهد داشت. براى اين که غير خدا نيز به آن مقدارى که خداوند از نعمت علم به او افاضه کرده، نسبت به گمراهان و هدايت يافتگان علم دارد. از اين که در جمله «اعلم بالمهتدين»، کلمه «اعلم»، به حرف «باء» متعدى شده است، بر مى آيد که کلمه «من» در «من يضل»، منصوب به نزع خافض است، و تقدير آن «اعلم بمن يضل» مى باشد. آيه اى هم که قبلا از سوره نجم نقل کرديم، مؤيد اين تقدير است. «فَکلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِن کُنتُم بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ»: در بيانى که پيش از اين آيه ايراد نمود، به ثبوت رسانيد که خداى تعالى، که پروردگار جهان و جهانيان است، به اطاعت سزاوارتر از ديگران است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۷ اينک در اين آيه، از بيان قبلى استنتاج مى کند که بنابر اين بايد حکمى را که خداوند تشريع فرموده (خوردن از گوشت حيوانى که نام خدا بر آن برده شده) اطاعت کرد، و آنچه را ديگران از روى هواى نفس و بدون علم، اباحه و تجويز مى کنند (خوردن از گوشت حيوان مردار که نام خدا بر آن برده نشده)، و بر سر آن به وحى و وسوسه شياطين با مؤمنان به مجادله مى پردازند، بايد به دور انداخت. از اين جا معلوم مى شود که در جملات اين آيه و سه آيه بعد از آن، عنايت اصلى متعلق به همين دو جمله «فکلوا...» و «لا تاکلوا...» است، و جملات ديگر به تبع آن دو جمله ذکر شده، و غرض از ذکر آن ها بيان جهات آن دو حکمى است که در آن دو جمله ذکر شده است، و گرنه اصل کلام همان دو جمله «فکلوا مما ذکر اسم الله عليه و لا تاکلوا مما لم يذکر اسم الله عليه» استف که مفادش فرق گذاشتن بين حيوان ذبح شده و حيوان مردار و حليت آن و حرمت ديگرى است. مى فرمايد: شما از آن بخوريد و از اين مخوريد، هرچند مشرکان با شما در فرق بين آن دو مجادله کنند. بنابراين، جمله «فکلوا مما ذکر اسم الله عليه»، تفريع حکم است بر بيان قبلى. «وَ مَا لَکُمْ أَلا تَأْکلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسمُ اللَّهِ عَلَيْهِ ...»: اين آيه، تفريعى را که اجمالا در آيه قبلى ذکر شده بود، به طور تفصيل بيان مى کند، و معنايش اين است که: خداوند آنچه را که بر شما حرام کرده، بيان فرموده، و صورت اضطرار را نيز استثنا کرده است، و گوشت حيوانى که در هنگام ذبحش اسم خدا بر آن برده شده، جزء آن محرمات نيست. پس خوردن چنين گوشتى مانعى نخواهد داشت. بسيارى از مردم هستند که کارشان گمراه ساختن ديگران است و آنان را با هواى نفس ‍ خود و بدون داشتن علم از راه به در مى برند، ليکن پروردگارت به کسانى که از حدود خدايى تجاوز مى کنند داناتر است. و اين متجاوزان، همان مشرکان هستند که مى گفتند: چه فرق است بين آن گوشتى که با اسم خدا ذبح شده و آن حيوانى که مردار شده و خدا آن را کشته است، يا بايد هيچ کدام را نخورد، و يا هر دو را خورد. بنابراين، حرف «ما» در «ما لکم» براى استفهام تعجبى است و معناى جمله «و ما لکم الا تاکلوا»، اين خواهد بود: «چه فايده اى براى شما هست در نخوردن». بعضى ديگر گفته اند که «ما» نافيه است و معناى جمله مزبور اين است که: «نيست براى شما که نخوريد». از آيه شريفه به دست مى آيد که محرمات از خوردنی ها، قبل از سوره انعام نازل شده، و چون اين محرمات در ميان سور مکى در سوره نحل است، پس بايد سوره نحل قبل از انعام نازل شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۸ «وَ ذَرُوا ظاهِرَ الاثْمِ وَ بَاطِنَهُ ...»: اين آيه، گرچه به حسب مضمون مطلق است، و از جميع گناهان ظاهرى و باطنى نهى مى کند، ولى از سياق آيات قبل و بعد از آن استفاده مى شود که اين آيه، تهميد و زمينه چينى است براى نهيى که بعدا در جمله «و لا تاکلوا» مى آيد و لازمه آن، اين است که خوردن از گوشت حيوانى که اسم خدا بر آن برده نشده، حرام و از مصاديق اثم باشد، تا اين جمله مربوط به جمله «و ذروا ظاهر الاثم و باطنه» شود. پس اين خوردن، «اثم ظاهر» يا «اثم باطن» هر دو می تواند باشد، ولى از تاءکيد بليغى که در جمله «و انه لفسق» است به دست مى آيد که خوردن چنين گوشتى، جزو گناهان باطنى است، و گرنه هيچ احتياجى به چنين تاءکيد اکيدى نبود. اقوال مفسران، در باره مراد از گناه ظاهرى و باطنی، در آیه شریفه از اين بيان معلوم شد که مراد از «گناه ظاهرى»، آن گناهى است که شومى عاقبت و زشتى اثرش بر کسى پوشيده نيست. مانند شرک، آشوبگرى و ظلم، و مراد از «گناه باطنى» آن گناهى است که زشتی اش، همه کس فهم نيست. مانند خوردن ميته، خون و گوشت خوک، اين قسم از گناه با تعليم خدايى شناخته مى شود و عقل نيز گاهى آن را درک مى کند. اين معنايى که ما براى گناه «ظاهرى» و «باطنى» کرديم، معنايى است که ظاهر سياق آن را افاده مى کند. بعضى از مفسران معانى ديگرى براى آن کرده اند. از آن جمله گفته اند: ظاهر بودن گناه و باطن بودن آن به معناى علنى بودن و پنهانى بودن آن است. و نيز گفته اند: مقصود از «گناه ظاهرى»، گناهانى است که از جوارح سر می زند، و «گناه باطنى»، گناهان قلبى و درونى است. و نيز گفته اند: «گناه ظاهرى»، به معناى زنا و «گناه باطنى»، روابط پنهانى نامشروع است. بعضى ديگر گفته اند: «گناه ظاهرى»، ازدواج با زن پدر و «گناه باطنى»، به معناى زنا است. و نيز گفته اند: «گناه ظاهرى»، آن زنايى است که علنى انجام گيرد، و «گناه باطنى»، زنايى است که در نهان انجام شود. چون مردم جاهليت بين اين دو قسم زنا فرق مى گذاشتند، و مى گفتند زنا در صورتى که در نهان انجام شود، گناه نيست. وقتى گناه است که علنا ارتکاب شود. اين بود اقوال مفسران در معناى گناه ظاهرى و باطنى، و همان طورى که ملاحظه مى کنيد، هيچ کدام اين اقوال با سياق آيه سازگار نيست و دليلى هم که اقتضا کند، آيه را بر خلاف ظاهرش حمل کنيم، در کار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۵۹ جمله «ان الذين يکسبون الاثم سيجزون بما کانوا يقترفون» نهى قبلى را تعليل نموده، از مخالفت آن می ترساند. «وَ لا تَأْکلُوا مِمَّا لَمْ يُذْکَرِ اسمُ اللَّهِ عَلَيْهِ»: نهى در اين جمله مقابل امرى است که در جمله «و کلوا مما ذکر اسم الله عليه» بود. جمله «و انه لفسق...» نيز، نهى مزبور را تعليل نمودهف تثبيت مى کند. و تقدير جمله «و انه لفسق» در حقيقت چنين است: «خوردن از گوشت ميته و گوشتى که در هنگام ذبحش اسم خدا بر آن برده نشده، فسق است، و هر فسقى اجتنابش واجب است. پس اجتناب از خوردن چنين گوشتى نيز واجب است». و اما جمله «و ان الشياطين ليوحون الى اوليائهم ليجادلوکم»، اين جمله رد آن سخنى است که مشرکان به دهان مؤمنان انداخته و جواب شبهه اى است که به ذهن مؤمنان القا کرده بودند، و آن اين بود که: چطور حيوان ذبح شده، به دست شما حلال است و اما حيوانى که خدا آن را کشته، خوردنش حرام؟ جواب مى دهد: اين سخن از چيزهايى است که شيطان به دل هاى اولياى خود (مشرکان) القا مى کند. زيرا بين اين دو قسم گوشت فرق هست. يکى خوردنش فسق است و آن ديگرى نيست. خدا خوردن ميته را حرام کرده و آن ديگرى را نکرده. زيرا در بين محرمات الهى، اسمى از حيوان تذکيه شده، برده نشده است. خوردن مؤمنان از گوشت مردار، در حقیقت، پیروی از مشرکان است و اما جمله «و ان اطعتموهم انکم لمشرکون»، اين جمله تهديد مى کند مخالفت کنندگان را به خروج از ايمان، و معنايش اين است که: اگر شما مشرکان را در خوردن از گوشت ميته اطاعت کنيد، شما نيز مانند ايشان مشرک خواهيد شد. حال يا از اين جهت که قائل به سنت مشرکان شده اند، و يا از اين جهت که با اطاعت ايشان، از اولياى ايشان مى شوند. همچنان که فرموده: «و من يتولهم منکم فانه منهم». اين که اين جمله، يعنى جمله «و ان اطعتموهم»، در ذيل نهى از خوردن گوشت مردار واقع شده، نه در ذيل امر به خوردن گوشتى که اسم خدا بر آن برده شده، خود دليل بر اين است که غرض مشرکان از جدالى که با داشتند، اين بوده که مؤمنان گوشت مردار را هم بخورند، نه اين که گوشت تذکيه شده را نخورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه :۴۶۰ بحث روایتی: (رواياتى در ذيل آیات گذشته) در الدرالمنثور است که ابن مردويه، از ابى اليمان جابر بن عبدالله روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) در روز فتح مکه، داخل مسجدالحرام شد، در حالى که چوبدستى در دست داشت. اقوام عرب هر کدام در مسجدالحرام براى خود بتى داشتند که آن را مى پرستيدند. رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم)، به هر يک از اين بت ها که مى گذشت، عصاى خود را به سينه آن مى کوبيد و مى گذشت و تا بتى واژگون مى شد، مردمى که دنبال آن حضرت بودند، با تبرهايى که در دست داشتند، آن بت را خرد کرده، از مسجد بيرون مى انداختند. و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم)، مکرر اين آيه را مى خواند: «و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته و هو السميع العليم». و نيز، در همان کتاب است که ابن مردويه و ابن النجار، از انس بن مالک، از رسول خدا روايت کرده اند که در تفسير آيه «و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا» فرمود: مقصود کلمه «لا اله الا الله» است. و در کافى، به سند خود، از محمد بن مروان روايت کرده که گفت: از امام صادق (عليه السلام) شنيدم که مى فرمود: امام در همان موقعى هم که در شکم مادر است، گفتگوها را مى شنود، و وقتى به دنيا مى آيد، بين دو کتفش نوشته شده: «و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته و هو السميع العليم». و هرگاه زمام امر به دست او بيفتد، خداوند عمودى از نور برايش قرار مى دهد، که با آن نور، آنچه را که اهل هر شهرى عمل مى کنند، مى بيند. مؤلف: اين معنا به طرق ديگرى، از عده اى از اصحاب ما، از امام صادق (عليه السلام) روايت شده. مرحوم قمى و عياشى نيز، در تفسير خود، آن را از آن حضرت روايت کرده اند، و در بعضى از آن طرق دارد که آيه شريفه، در بين دو چشم امام و در بعضى ديگر دارد که در بازوى راست او نوشته مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۱ اين اختلافى که در مورد نوشته شدن آيه است، کشف مى کند از اين که مراد از نوشته شدن، قضاى الهى و ظهور حکم او است، و اختلاف در موضع کتابت، از جهت اختلاف در اعتبار است. مثلا آن روايتى که مى گويد آيه شريفه بين دو چشم امام نوشته شده، آيه را وجهه و هدف امام قرار داده و مى رساند که امام، هميشه متوجه اين آيه است. و آن روايتى که مى گويد آيه شريفه، بين دو کتف امام نوشته شده، منظور از آن، اين است که بارِ امامت به دوش آن حضرت گذاشته شده، و ظهور و تاءييد امام به برکت اين آيه است. و آن روايتى که مى گويد آيه شريفه، به بازوى راست امام نوشته شده، مى رساند که اين آيه برنامه عملى امام است و تقويت و تاءييد امام در عمل، به وسيله اين آيه است. اين روايت و آن دو روايتى که قبل از آن ايراد شد، آنچه را که در بيان آيه گفتيم که آيه ظهور دارد در اين که مراد از تماميت کلمه، ظهور دعوت اسلامى و لوازم آن، از قبيل نبوت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) و نزول قرآن و امامت ائمه اهل بيت (عليهم السلام) است را، تاءييد مى کند. در تفسير عياشى، در ذيل آيه «فکلوا مما ذکر اسم الله عليه» از محمد بن مسلم روايت شده که گفت: من از امام (عليه السلام) پرسيدم: مردى ذبح مى کند و در هنگام ذبح «لا اله الا الله» و يا «سبحان الله» و يا «الحمد لله» و يا «الله اکبر» مى گويد، آيا اين گونه ذکرها، کفايت از «بسم الله» مى کند؟ فرمود: آرى، همه اين ها، اسماى خداى تعالى است. و نيز در همين تفسير عياشى، از ابن سنان روايت شده که گفت: از امام صادق (عليه السلام) پرسيدم: آيا خوردن ذبيحه پسر بچه و زنان حلال است؟ فرمود: آرى، در صورتى که زن مسلمان باشد و در هنگام ذبح، اسم خدا را ببرد، ذبيحه اش حلال است. و همچنين پسر بچه در صورتى که بازويش قدرت ذبح را داشته باشد و در هنگام ذبح، اسم خدا را ببرد، ذبيحه اش حلال است. و اگر هم مرد مسلمان بردن اسم خدا را فراموش کند، باز خوردن ذبيحه اش اشکال ندارد، مگر آن که در دين متهم باشد. (يعنى در اثر اتهام، گمان برى که گفتن بسم الله را عمدا ترک نموده). مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى، از طرق اهل سنت وارد شده. و نيز در همان کتاب، از حمران روايت شده که گفت: من از امام صادق (عليه السلام) شنيدم که در باره ذبيحه ناصبى و يهودى مى فرمود: ذبيحه آنان را مخور، مگر آن که بشنوى که در هنگام ذبح، اسم خدا را برده اند. مگر نشنيده اى قول خداى تعالى را که مى فرمايد: «و لا تاکلوا مما لم يذکر اسم الله عليه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۲ و در الدر المنثور است که ابو داوود و بيهقى، در کتاب سنن خود و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند، که گفت: آيه «و لا تاکلوا مما لم يذکر اسم الله عليه و انه لفسق» نسخ شده، و آيه «و طعام الذين اوتوا الکتاب حل لکم»، ذبيحه اهل کتاب را از مفاد آن آيه استثنا کرده. مؤلف: مساءله نسخ از ابى حاتم از مکحول نيز روايت شده. و در اول سوره مائده، در تفسير آيه «و طعام الذين اوتوا الکتاب» هم گذشت که اين آيه، اگر ناسخ آيه مورد بحث هم باشد، تنها در مساءله اشتراط اسلام در شخص تذکيه کننده آن را نسخ کرده، نه در مساءله وجوب بردن اسم خدا. براى اين که آيه اول سوره، نظرى به مساءله بردن اسم خدا ندارد و در اين مساءله، تنافى و تضادى بين دو آيه نيست، و چون بحث در اين مساءله مربوط به فقه است، لذا از آن می گذريم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۳ آيات ۱۲۷ - ۱۲۲، سوره انعام أَ وَ مَن کانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَهُ وَ جَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشى بِهِ فى النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فى الظلُمَتِ لَيْس بخَارِجٍ مِّنهَا کَذَلِک زُيِّنَ لِلْکَفِرِينَ مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۲۲) وَ کَذَلِک جَعَلْنَا فى کلِّ قَرْيَةٍ أَکبرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْکرُوا فِيهَا وَ مَا يَمْکرُونَ إِلا بِأَنفُسِهِمْ وَ مَا يَشعُرُونَ(۱۲۳) وَ إِذَا جَاءَتْهُمْ ءَايَةٌ قَالُوا لَن نُّؤْمِنَ حَتى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتىَ رُسلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْث يجْعَلُ رِسالَتَهُ سيُصِيب الَّذِينَ أَجْرَمُوا صغَارٌ عِندَ اللَّهِ وَ عَذَابٌ شدِيدُ بِمَا کانُوا يَمْکُرُونَ(۱۲۴) فَمَن يُرِدِ اللَّهُ أَن يَهدِيَهُ يَشرَحْ صدْرَهُ لِلاسلَمِ وَ مَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ يجْعَلْ صدْرَهُ ضيِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمَا يَصعَّدُ فى السمَاءِ کذَلِک يجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْس عَلى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ(۱۲۵) وَ هَذَا صرَط رَبِّک مُستَقِيماً قَدْ فَصلْنَا الاَيَتِ لِقَوْمٍ يَذَّکَّرُونَ(۱۲۶) لهَُمْ دَارُ السلَمِ عِندَ رَبهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُم بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۲۷) «ترجمه آیات» آيا آن کس که مرده بود و زنده اش کرده براى او نورى قرار داديم که به کمک آن ميان مردم راه ميرود با کسى که صفت وى در ظلمات (بودن ) است و از آن بيرون شدنى نيست چگونه مثل هم توانند بود؟، بدينسان براى کسانى که کافر شده اند اعمالى که مى کرده اند آرايش يافته است (۱۲۲) و بدينسان در هر دهکدهاى بزرگانى قرار داديم که بدکاران آنند تا در آن نير جز با خودشان نيرنگ نمى کنند ولى نمى فهمند (۱۲۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۴ و چون آيهاى به سويشان آيد گويند هرگز ايمان نمى آوريم مگر آنکه نظير آنچه پيغمبران را داده اند به ما نيز بدهند، خدا بهتر داند که پيغمبرى خويش کجا نهد، کسانى که به گناه پرداخته اند به زودى نزد خدا بخاطر آن نيرنگها که مى کرده اند خفتى و عذابى سخت به ايشان مى رسد (۱۲۴) هر که را خدا بخواهد هدايت کند سينهاش را براى پذيرفتن اسلام مى گشايد و هر که را بخواهد گمراه کند سينه اش را تنگ و سخت نموده گوئى مى خواهد به آسمان بالا رود، بدينسان خدا بر کسانى که ايمان نمى آورند ناپاکى مى نهد (۱۲۵) اين است راه راست پروردگار تو، و به راستى ما اين آيه ها را براى کسانى که اندرز مى گيرند شرح داده ايم (۱۲۶) ايشان در پيشگاه پروردگارشان سراى سلامت دارند و همو به پاداش ‍ کارهايى که مى کرده اند دوستدار ايشان است (۱۲۷) «بیان آیات» تشبيه «ايمان»، به حيات و نور، و «کفر»، به مرگ و تاريکى «أَوَ مَن کانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ وَ جَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشى بِهِ فى النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فى الظلُمَاتِ»: معناى آيه روشن است، و آنچه از آيه به ذهن ساده و بسيط تبادر مى کند، اين است که مَثَلى است که براى هر مؤمن و کافرى زده شده. زيرا انسان قبل از آن که هدايت الهى دستگيری اش کند، شبيه ميتى است که از نعمت حيات محروم است و حس و حرکتى ندارد، و پس از آن که موفق به ايمان شد و ايمانش مورد رضايت پروردگارش هم قرار گرفت، مانند کسى است که خداوند او را زنده کرده و نورى به او داده که با آن نور، مى تواند هر جا که بخواهد برود، و در پرتو آن نور، راه خود را از چاه و خيرش را از شر و نفعش را از ضرر تميز دهد. منافع و خيرات را بگيرد و از ضرر و شر احتراز کند. به خلاف کافر، که مَثَلش، مَثَل کسى است که در ظلمت و تاريکى محض به سر می برد و راه نجات و مفرى پيدا نمى کند. کافر، زندگى و مرگش و همچنين در عوالم بعد از مرگش، همه در ظلمت است. در زندگى خير را از شر و نفع را از ضرر تشخيص نمى دهد. اين آيه، از نظرى نظير آيه «انما يستجيب الذين يسمعون و الموتى يبعثهم الله»، و آيه «من عمل صالحا من ذکر او انثى و هو مؤمن فلنحيينه حيوة طيبة» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۵ بنابراين، در آيه شريفه استعاراتى به کار رفته: ضلالت را به مرگ، ايمان و هدايت يافتن را به زندگى، هدايت به سوى ايمان را به احيا، راه پيدا کردن به اعمال صالح را به نور، و جهل را به ظلمت تشبيه کرده، و همه اين تشبيهات براى نزديک ساختن مطلب به ذهن عامه مردم است. چون فهم عامه مردم آن قدر رسا نيست که براى انسان، از آن نظر که انسان است زندگى ديگرى غير از زندگى حيوانی اش سراغ کند. او در افق پستى، که همان افق ماديت است، به سر می برد، و به لذايذ مادى و حرکات ارادى به سوى آن سرگرم است، و جز اين سنخ لذايذ و اين قسم پيشروی ها، لذت و حرکت ديگرى سراغ ندارد، و منشاء اين سنخ شعور، همان زندگى حيوانى است، نه انسانى تا او بتواند به زندگى انسانى خود پى ببرد. اين سنخ مردم، فرقى بين مؤمن و کافر نمى بينند و هر دو را از نظر داشتن موهبت حيات برابر می دانند. براى چنين مردمى، معرفى کردن مؤمن را به اين که او زنده است، به زندگى ايمانى و داراى نورى است که با آن نور راه می رود، و همچنين معرفى کردن کافر را به اين که او مرده به مرگ ضلالت است و در ظلمتى به سر مى برد که مخرج و مفرى از آن نيست، محتاج است به تشبيهاتى که حقيقت معناى مورد نظر را به افق فهم آنان نزديک کند. حيات طيبه مؤمن، يک زندگى ممتاز از ديگر انسان هاست اين آن معنايى است که هر کس آن را از آيه مى فهمد، ليکن اگر در اطراف آيه دقت و تامل بيشترى شود، معناى دقيق ترى از آن به دست مى آيد. زيرا مى بينيم که خداى سبحان در کلام مجيد خود، به انسان هاى الهى حيات جاويدى را نسبت مى دهد که با مردن سپرى نمى شود، و پس از مرگ هم، در تحت ولايت خدا محفوظ به حفظ او است. در آن زندگى، تعب و فرسودگى نيست. ذلت و شقاوت نيست. صاحبان آن زندگى، مستغرق در محبت پروردگار خود و خرسند به تقرب درگاه او هستند، و جز خير چيزى نمى بينند، و جز با سعادت مواجه نمى شوند. در امنيت و سلام به سر مى برند. امنيت و سلامتى که آميخته با خوف و خطر نيست، و سعادت و بهجت و لذتى که آخر نداشته و از بين رفتنى نيست. چيزهايى را مى بينند و مى شنوند که مردم ديگر، از ديدن و شنيدن آن محروم اند. عقل و اراده شان به جاهايى دست مى يابد که عقل و اراده مردم ديگر، بدان دست پيدا نمى کند. گرچه ظواهر اعمال و صور حرکات و سکناتشان، عينا شبيه به ظواهر اعمال و حرکات و سکنات ديگران است، پس ناگزير شعور و اراده اى فوق شعور و اراده ديگران دارند و ناگزير در آنان منشأ ديگرى براى اين گونه اراده و شعور هست. و آن، حيات انسانى است. آرى، اين چنين افراد، علاوه بر حيات نباتى و حيات حيوانى، حيات ديگرى دارند که مردم کافر فاقد آن اند، و آن حيات انسانى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۶ همان طورى که حيوانات در عين اين که در تغذيه و نمو با نباتات شريک اند، از آن ها امتياز داشته، و ما به خاطر حرکت ارادى که در آن ها مى بينيم، حکم مى کنيم به اين که علاوه بر حيات نباتى، حيات ديگرى به نام حيات حيوانى دارند. و نيز همان طورى که مردم بى ايمان را با اين که در درک لوازم زندگى و داشتن حرکات ارادى با ساير حيوانات مشترک اند، به خاطر آثار عجيب و افکار و تعقلات عالی ترى که در آنان مشاهده مى کنيم، بدون ترديد حکم مى کنيم به اين که حياتى فوق حيات ساير حيوانات دارند. همچنين بايد حکم کنيم به اين که انسان هاى با علم و ايمان و آن افرادى که پروردگار خود را شناخته و با شناختن او، از غير او قطع علاقه نموده اند، داراى حياتى فوق حيات ساير انسان ها هستند. چون اين گونه افراد نيز، چيزهايى را درک مى کنند که درک آن در وسع و طاقت ديگران نيست و چيزهايى را اراده مى کنند، که ديگران از اراده کردن آن عاجزند. خداى تعالى هم، درباره آنان فرموده: «فلنحيينه حيوة طيبة»، و نيز در باره انسان هاى فاقد ايمان فرموده: «لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم اعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون»، و در عين اين که همان دل و چشم و گوش که در مردم با ايمان است، براى مردم بى ايمان هم اثبات همان را کرده، آن آثار کاملى که دل و چشم و گوش در مردم با ايمان دارد، از مردم بى ايمان نفى کرده و به اين مقدار هم اکتفا ننموده، براى مردم با ايمان، روح مخصوصى اثبات کرده و فرموده: «اولئک کتب فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه». پس به خوبى روشن گرديد اين که مى گوييم براى مؤمن، حيات و نورى ديگر است مجاز گويى نبوده، بلکه راستى در مؤمن حقيقت و واقعيتى داراى اثر، وجود دارد که در ديگران وجود ندارد. و اين حقيقت، سزاوارتر است به اين که اسم حيات و زندگى بر آن گذاشته شود، تا آن حقيقتى که در ديگر مردم است، و آن را در مقابل حيات نباتى، حيات و زندگى حيوانى مى ناميم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۶۷ پس اين که در آيه مورد بحث فرمود: «او من کان ميتا فاحييناه» معنايش اين مى شود: «آيا کسى که از ناحيه نفس خود گمراه و فاقد هدايت است و يا مدتى کافر بوده و اين خود نوعى مرگ است و خداوند او را به حيات ايمان و هدايت زنده کرده و براى او نور، يعنى علمى که زاييده ايمان است، قرار داده، مثل کسى است که به گمراهى ذاتى و يا به گمراهى سابق خود باقى است»، و اين که گفتيم «نور» به معناى آن علمى است که از ايمان متولد مى شود. شاهدش روايتى است که شيعه و سنى، آن را از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) نقل کرده اند که فرمود: «هر که عمل کند به آنچه که عالم به آن است، خداوند علم به آنچه را هم که نمى داند، روزی اش نموده، آنچه را هم که نمى دانست، به او ياد مى دهد». جهت اين مطلب روشن است. زيرا وقتى روح ايمان در دل کسى جايگير شد، عقايد و اعمال او هم عوض شده، به صورتى که مناسب با ايمان باشد، در مى آيد. عينا مانند ملکات نفسانى از قبيل فضايل و رذايل که وقتى در نفس پيدا شد، رنگ اعمال را هم مناسب با خود مى سازد. بعضى ديگر از مفسران در معناى آيه گفته اند: مراد از «نور»، ايمان و يا قرآن است. و اين معنا از سياق آيه به دور است. به هر حال، يکى از آثار اين نور را دين شمرده، که مؤمن داراى اين نور در مسير زندگى اجتماعى که مسير تاريک و پرتگاه عجيبى است، راه خود را پيدا نموده، از اعمال، آن عملى را انجام مى دهد که در سعادت زندگی اش نافع باشد، و آن کارهايى که برايش ضرر دارد، نمى کند. وقتى حال مؤمن چنين باشد، آيا او مثل کسى است که در ظلمت هاى گمراهى و نداشتن نور ايمان به سر برده و از آن بيرون شدنى نيست؟ هرگز مثل او نيست. براى اين که مرگ هيچ وقت اثر زندگى را ندارد، پس نبايد اميدوار بود که کافر در عين کفرش، به سوى اعمالى که براى آخرتش نافع باشد، هدايت شود. پس از آنچه گفته شد، روشن گرديد که جمله «کمن مثله فى الظلمات...»، در تقدير: «هو فى الظلمات ليس بخارج منها» بوده، و مبتدايى که همان ضمير «هو» باشد، حذف شده و ضمير مزبور، ضمير موصول (من) و عايد به آن است. بعضی ها گفته اند: تقديرش «کمن مثله مثل من هو فى الظلمات» بوده، و اين حرف جز کثرت تقدير، عيب ديگرى ندارد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه