المیزان جلد۸ بخش۳
تکبر و خودخواهى، سرچشمه تمامى گناهان است
«قال انا خير منه خلقتنى من نار و خلقته من طين» - اين آيه، جوابى را که ابليس داده حکايت مى کند، و اين جواب، اولين نافرمانى ابليس است.
در اين جواب، خداى تعالى، براى اولين بار معصيت شد. چون برگشت تمامى معصيت ها، به دعواى انانيت (خودخواهى) و منازعه با کبرياى خداى سبحان است، در حالى که کبريا، ردايى است که بر اندام کسى جز او شايسته نيست، و هيچ مخلوقى را نمى رسد که در مقابل انانيت الهى و آن وجودى که جميع روى ها در برابرش خاضع و گردن همه گردن فرازان در پيشگاه مقدسش خميده و هر صوتى در برابر عظمتش در سينه حبس شده و هر چيزى برايش ذليل و مسخر است، براى خود انانيت قائل شده، به ذات خود تکيه زده و «من» بگويد.
آرى، اگر ابليس اسير نفس خود نمى شد و نظر و فکر خود را محصور در چهار ديوارى وجود خود نمى ساخت، هرگز خود را مستقل به ذات نمى ديد، بلکه معبودى مافوق خود مشاهده مى کرد، که قيوم او و قيوم هر موجود ديگرى است، و ناچار انانيت و هستى خود را در برابر او به طورى ذليل مى ديد، که هيچ گونه استقلالى در خود سراغ نمى کرد، و به ناچار در برابر امر پروردگار، خاضع شده، نفسش به طوع و رغبت تن به امتثال اوامر او مى داد، و هرگز به اين خيال نمى افتاد که او از آدم بهتر است.
بلکه اين طور فکر مى کرد که امر به سجده آدم، از مصدر عظمت و کبرياى خدا و از منبع هر جلال و جمالى صادر شده است و بايد بدون درنگ امتثال کرد. ليکن او اين طور فکر نکرد و حتى اين مقدار هم رعايت ادب را نکرد که در جواب پروردگارش بگويد: «بهترى من مرا از سجده بر او باز داشت»، بلکه با کمال جرأت و جسارت گفت: «من از او بهترم»، تا بدين وسيله، هم انانيت و استقلال خود را اظهار کرده باشد و هم بهترى خود را امرى ثابت و غير قابل زوال ادعا کند. علاوه، به طور رساترى تکبر کرده باشد.
از همين جا معلوم مى شود که در حقيقت اين ملعون به خداى تعالى تکبر ورزيده، نه به آدم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۹
و اما استدلالى که کرد، گرچه استدلال پوچ و بى مغزى بود، وليکن در اين که او از آتش و آدم از خاک بوده، راست گفته است، و قرآن کريم هم، اين معنا را تصديق نموده. از يک طرف، در آيه «کان من الجن ففسق عن امر ربه» فرموده که ابليس از طايفه جن بوده. و از طرف ديگر، در آيه «خلق الإنسان من صلصال کالفخار و خلق الجان من مارج من نار» فرموده که ما انسان را از گل و جن را از آتش آفريديم.
پس از نظر قرآن کريم هم، مبدأ خلقت ابليس آتش بوده، وليکن ادعاى ديگرش که «آتش از خاک بهتر است» را تصديق نفرمود، بلکه در سوره «بقره»، آن جا که برترى آدم را از ملائکه و خلافت او را ذکر کرده، اين ادعا را رد کرده است.
ملاک برترى در تکوينيات، بستگى دارد به بيشتر بودن عنايات الهى
و در آيات «إذ قال ربک للملائکة انى خالق بشرا من طين فاذا سويته و نفخت فيه من روحى فقعوا له ساجدين * فسجد الملائکة کلهم اجمعون الا ابليس استکبر و کان من الکافرين * قال يا ابليس ما منعک ان تسجد لما خلقت بيدى استکبرت ام کنت من العالين * قال انا خير منه خلقتنى من نار و خلقته من طين...»، در رد ادعايش فرموده:
ملائکه مأمور به سجده بر آب و گل آدم نشدند، تا شيطان بگويد: «ِگل از آتش پست تر است»، بلکه مأمور شدند سجده کنند بر آب و گلى که روح خدا در آن دميده شده بود. و معلوم است که چنين آب و گلى، داراى جميع مراتب شرافت و مورد عنايت کامل ربوبى است. و چون ملاک بهترى در تکوينيات، دائر مدار بيشتر بودن عنايت الهى است و هيچ يک از موجودات عالم تکوين به حسب ذات خود حکمى ندارد، و نمى توان حکم به خوبى آن نمود، از اين جهت، ادعاى ابليس بر بهتريش از چنين آب و گِلى، باطل و بسيار موهون است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۰
علاوه بر اين، خداى تعالى در سؤالى که از آن ملعون کرد، عنايت خاص خود را نسبت به آدم گوشزد وى کرده و به اين بيان که: «من او را به دو دست خود آفريدم»، اين معنا را خاطر نشانش ساخته. حال معناى «دو دست خدا» چيست، بماند. به هر معنا که باشد، دلالت بر اين دارد که خلقت آدم مورد اهتمام و عنايت پروردگار بوده است، با اين وصف، آن ملعون در جواب، به مسأله بهترى آتش از خاک تمسک جسته و گفت: «من از او بهترم، زيرا مرا از آتش و او را از گِل آفريدى».
آرى، چيزى که مورد عنايت وى بوده، همانا اثبات انانيت و استقلال ذاتى خودش بوده، و همين معنا باعث شده که کبرياى خداى بزرگ را ناديده گرفته، خود را در قبال آفريدگارش، موجودى مثل او مستقل بداند، و به همين جهت امتثال امر خدا را واجب ندانسته، بلکه در جستجوى دليلى بر رجحان معصيت برآمده و بر صحت عمل خود استدلال کرده. غافل از اين که چيزى را که خدا حکم به بهترى آن کند، آن اشرف واقعى و حقيقى است، مگر اين که موجود ديگرى بيافريند و حکم به برترى آن از موجود قبلى نموده، موجود قبلى را مأمور به سجده در برابر آن کند، که در چنين صورت، اشرف واقعى و حقيقى موجود دومى خواهد بود. براى اين که امر پروردگار، همان تکوين و آفريدن او است و يا منتهى به تکوين او مى شود.
پس وجوب امتثال اوامر او، از اين جهت است که امر، امر او است، نه از اين جهت که در امتثال امرش مصلحت و يا جهتى از جهات خير هست، تا مسأله وجوب امتثال، دائر مدار مصالح و جهات خير باشد.
پس خلاصه کلام اين شد که: از آيات مربوط به داستان آدم و ابليس استفاده مى شود که: اگر ابليس عصيان ورزيد و مستحق طرد شد، به خاطر تکبرش بود و جمله «أنا خير منه»، يکى از شواهد اين معنا است. گرچه از ظاهر گفتار ابليس بر مى آيد که مى خواسته بر آدم تکبر بورزد، ليکن از اين که ابليس با سابقه اى که از داستان خلافت آدم داشته و تعبيرى که از خداوند درباره خلقت آدم و اين که «من او را به دو دست خود آفريده ام» شنيده بود و مع ذلک زير بار نرفت، بر مى آيد که وى در مقام استکبار بر خداوند بوده، نه استکبار بر آدم.
شاهد ديگرش اين است که: اگر وى در مقام تکبر بر آدم بود، روا بود خداى تعالى در آيه «۵۰» سوره «کهف» بفرمايد: «کان من الجن فاستنکف عن الخضوع لآدم - چون از طايفه جن بود، از خضوع در برابر آدم استنکاف کرد»، و حال آن که فرموده: «ففسق عن أمر ربه - از امر پروردگارش سرپيچى کرد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۱
توضيح در مورد اين که امر ملائکه به سجده، امرى تکوينى بوده است
در اين جا ممکن است کسى بگويد: اين که گفتيد امر به سجده، امرى تکوينى بوده، منافى با صريح آياتى است که از مخالفت ابليس تعبير به معصيت کرده. زيرا معصيت نافرمانى امر تشريعى است، و اما امر تکوينى قابل معصيت و مخالفت نيست. امر تکوينى، عبارت است از همان کلمه ايجاد که معلوم است هرگز از وجود تخلف نمى پذيرد: «إنما قولنا لشئ إذا أردناه أن نقول له کن فيکون».
جواب اين حرف، اين است که: ما نيز نخواستيم بگوييم امر به سجده، امرى تکوينى بوده، بلکه خواستيم بگوييم امرى که در اين داستان است و همچنين امتثال ملائکه و تمرد ابليس و رانده شدنش از بهشت، در عين اين که امر و امتثال و تمرد و طرد تشريعى و معمولى بوده، در عين حال از يک جريان تکوينى و روابط حقيقى که بين انسان و ملائکه و انسان و ابليس هست، حکايت مى کند، و مى فهماند که خلقت ملائکه و جن، نسبت به سعادت و شقاوت انسان چنين رابطه اى دارد، و اين حرف، معنايش اين نيست که امر و امتثال و تمرد در آيات مورد بحث، امورى تکوينى هستند.
مَثَل اين داستان، مَثَل داستان پادشاهى است که در يکى از رعاياى خود استعداد و قابليتى سرشار سراغ داشته و به همين جهت او را خالص براى خود دانسته، مورد عنايت خاصه اش قرار داده و او را خليفه خود مى کند، و ساير خواص خود را مأمور به خضوع در برابر او مى نمايد و همه را زير دست او قرار مى دهد.
خواص سلطان هم، اين امر را گردن نهاده، در نتيجه سلطان از آنان راضى شده و هر کدام را بر مقامى که داشته استقرار مى دهد. تنها در آن ميان، يکى از خواص از درِ تکبر، به اين معنا تن در نداده، سلطان را در اين طرز رفتار بر خطا مى داند و به عذر اين که او ذاتا از شخص مورد عنايت، شريف تر و عمل و خدماتش ارزنده تر است، امر سلطان را اطاعت نمى کند. سلطان هم بر او خشمگين شده، او را از دربار خود طرد مى نمايد و جامعه و رعيت خود را مأمور به بى احترامى و تحقير او مى کند.
در اين مَثَل، شخص رانده شده هيچ گونه عذرى نخواهد داشت. براى اين که اگر عقل آدمى اوامر سلطان را مطاع مى داند، براى اين نيست که امر او با مصالح واقعى مطابق است، تا اگر در جايى فهميد که سلطان به خطا رفته، امرش را اطاعت نکند، بلکه از اين جهت است که زمام امر و صادر کردن فرامين و دستورات به دست او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۲
دقت در اين مثال، اين معنا را روشن مى سازد که: قبل از صدور امر به تعظيم آن شخص همه خواص سلطان چه آن شخصى که بعدها متمرد و رانده مى شود، و چه مابقى همه مقرب درگاه و برخوردار از مزاياى وزارت و تقرب بودند، تا آن که آن امر صادر شد، و پس از صدور امر بود که خواص سلطان به دو دسته تقسيم شدند، و راه هر دسته از راه ديگران جدا گرديد. عده اى اطاعت کردند، و عده اى ديگر و يا يک شخص معين سرکشى و طغيان نمود.
از همين جا، سجايايى که تاکنون در نفس سلطان نهفته بود و وجوه قدرت و نفوذ اراده اش، از قبيل رحمت و غضب، تقريب و تبعيد، عفو و انتقام، وعده و وعيد و ثواب و عقاب، نمايان مى شود - و حوادث مانند محک است که به اين وسيله جوهر افراد شناخته مى شود - و حال آن که قبل از پيش آمدن اين داستان، کسى آگهى نداشت که در نفس سلطان، چنين چيزهايى نهفته است.
حقايقى که در داستان سجده کردن ملائکه و سرپيچى ابليس هست، بى شباهت به اين مثال نيست. زيرا امر پروردگار به اين که ملائکه بر آدم سجده کنند، نيز براى احترام آدم و به خاطر قرب منزلتى بود که وى در درگاه پروردگار داشت.
آرى، خداى تعالى آدم را با نعمت خلافت و کرامت ولايت، شرافت و منزلتى داد که ملائکه در برابر آن منزلت ناگزير از خضوع بودند، و اگر ابليس سر بر تافت، به خاطر ضديتى بود که جوهر ذاتش با سعادت انسانى داشت. و لذا هر جا که با انسانى برخورد کرده و مى کند، در صدد تباهى سعادت وى بر مى آيد، و به محضى که با او تماس پيدا مى کند، گمراهش مى سازد. آرى، «کتب عليه أنه من تولاه فانه يضله و يهديه الى عذاب السعير».
اين بود جواب از سؤال مذکور. علاوه بر اين که تعبير از انفاذ امور تکوينى به لفظ امر و يا به عبارات ديگر، در کلام مجيد بسيار است. از آن جمله اوامرى است که در آيات زير است: «فقال لها و للارض ائتيا طوعا أو کرها قالتا أتينا طائعين». و «إنا عرضنا الامانه على السماوات و الارض و الجبال فأبين أن يحملنها و أشفقن منها». و «إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له کن فيکون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۳
و اگر کسى بگويد: دست از ظاهر آيه برداشتن و آن را حمل بر جهت تکوين نمودن، باعث متشابه بودن ساير آيات قرآن است. زيرا اگر جائز باشد اين آيه را حمل بر امور تکوينى کنيم، جائز خواهد بود که در ساير آيات قرآنى هم به تأويل بپردازيم، و معلوم است که چنين کارى سر از بطلان دين در مى آورد.
در جواب مى گوييم: ما تابع دليل هستيم. هر جا دليل حکمى، صراحت داشت در تشريعى بودن آن مانند ادله راجع به معارف اصولى دين و اعتقادات حق آن و همچنين مانند قصص انبيا و امم گذشته و دعوت هاى دينى آنان و نيز مانند آيات مربوط به شرايع و احکام فرعى دين و لوازم آن از قبيل ثواب و عقاب، قبول مى کنيم. و هر جا که دليل، چنين صراحتى نداشت و بر عکس شواهدى داشت بر اين که مراد از امر و نهى و امتثال و عصيان و امثال آن امور تکوينى است، و مستلزم انکار چيزى از ضروريات دين و مفاد آيات محکمه و يا سنت قائمه و يا برهان يقينى هم نبود، البته از التزام به آن باک نخواهيم داشت.
در خاتمه اين بحث، اين نکته را خاطر نشان مى سازيم که: استدلال ابليس و دليلى که در مقام جواب آورد و گفت: «أنا خير منه خلقتنى من نار و خلقته من طين»، قياسى است ظنى، که به هيچ وجه قابل اعتنا نيست. وليکن مع ذلک، مفسران آن را مورد اعتنا قرار داده و هر يک به نحوى از آن جواب داده اند.
در وهن و بطلان آن همين بس که پروردگار متعال اعتنايى به آن نفرموده، و به طور صريح جوابى از آن نداده، بلکه تنها وى را در استکبارى که ورزيد با اين که مقام او مقام انقياد و تذلل بودهف مورد مؤاخذه قرار داده است، و لذا چندان لازم به نظر نمى رسد که وجوهى را که مفسران در جواب ابليس ذکر کرده اند، در اين جا ايراد نموده و در آن بحث کنيم.
کبريا، خاص خداى سبحان است و از غير او، تکبر پسنديده نيست
«قَالَ فَاهْبِط مِنهَا فَمَا يَکُونُ لَک أَن تَتَکَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّک مِنَ الصاغِرِينَ»:
«تکبر»، عبارت است از اين که کسى بخواهد خود را مافوق ديگرى و بزرگ تر از او جلوه دهد، و لذا وقتى کسى در گفتار و رفتار خود قيافه بگيرد و بخواهد با تصنع در عمل و گفتار، دل ديگران را مسخر خود نموده، در دل ها جا کند و بخواهد به ديگران بقبولاند که او از آنان شريف تر و محترم تر است، به چنين کسى مى گويند تکبر ورزيد، و ديگران را خوار و کوچک شمرد.
و از آن جايى که هيچ موجودى از ناحيه خود داراى احترام و کرامتى نيست، مگر اين که خداى تعالى او را به شرافت و احترامى تشريف کرده باشد، از اين جهت بايد گفت تکبر در غير خداى تعالى - هر که باشد - صفت مذمومى است. براى اين که غير او، هر که باشد، از ناحيه خودش جز فقر و مذلت چيزى ندارد.
آرى، خداى سبحان، داراى کبريا است و تکبر از او پسنديده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۴
بنابراين، مى توان گفت تکبر دو قسم است: يکى پسنديده و آن تکبر خداى تعالى است، و يا اگر از بندگان او است، منتهى به او مى شود. مانند تکبر دوستان خدا بر دشمنان او، که آن هم در حقيقت، افتخار کردن به بندگى خدا است. و ديگر تکبر ناپسند، و آن تکبرى است که در مخلوقات وجود دارد که شخص، نفس خود را بزرگ تصور مى کند، اما نه بر اساس حق.
و «صاغرين»، جمع «صاغر»، و به معناى خوار و ذليل است. و «صغار» در باب معانى، نظير «صغر» در باب غير معانى است. و جمله «فاخرج انک من الصاغرين»، تأکيد است براى جمله «فاهبط منها». براى اين که «هبوط»، همان خروج است، و تفاوتش با خروج، تنها در اين است که هبوط خروج از مقامى و نزول به درجه پايين تر است. و همين معنا، خود دليل بر اين است که مقصود از «هبوط» فرود آمدن از مکان بلند نيست، بلکه مراد فرود آمدن از مقام بلند است.
و اين، مؤيد ادعاى ما است که گفتيم ضمير در «منها» و «فيها» به «منزلت»بر مى گردد، نه به آسمان و يا بهشت. و شايد کسانى هم که گفته اند مرجع ضمير، آسمان و يا بهشت است، مقصودشان همان منزلت باشد.
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود که خداى تعالى فرمود: به جرم اين که هنگامى که ترا امر کردم سجده نکردى، بايد از مقامت فرود آيى. چون مقام تو، مقام خضوع و فرمانبرى بود، و تو نمى بايستى در چنين مقامى تکبر کنى. پس برون شو، که تو از خوار شدگانى. و تعبير به «صغار»، با اين که الفاظ ديگرى هم اين معنا را مى رسانيد، براى مقابله با لفظ «تکبر» است.
درخواست مهلت ابلیس، از خدای تعالی
«قَالَ أَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ إِنَّک مِنَ الْمُنظرِينَ»:
ابليس از خداى تعالى مهلت مى خواهد، و خداوند هم به وى مهلت مى دهد. خداوند در جاى ديگر نيز اين معنا را ذکر کرده و فرموده: «قال رب فأنظرنى الى يوم يبعثون قال فانک من المنظرين إلى يوم الوقت المعلوم». از اين آيه بر مى آيد که ابليس به طور مطلق از خدا مهلت خواسته، وليکن خداوند او را تا زمانى معين مهلت داده است، و به زودى در تفسير سوره «حجر»، درباره وقت نامبرده بحث خواهيم کرد - إن شاء الله.
پس اين که در آيه مورد بحث فرمود: «تو از مهلت داده شدگانى»، در حقيقت مهلت وى را به طور اجمال ذکر کرده، و نيز از آن بر مى آيد که غير از ابليس، مهلت داده شدگان ديگرى نيز هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۵
و از اين که ابليس از خدا خواست تا روز قيامت مهلتش دهد، استفاده مى شود که وى در اين صدد بوده که جنس بشر را، هم در دنيا و هم در عالَم برزخ گمراه کند، وليکن خداوند دعايش را به اجابت نرسانيد. و شايد خداوند خواسته باشد که او را تنها در زندگى دنيا بر بندگانش مسلط کند، و ديگر در عالَم برزخ قدرت بر اغواى آنان نداشته باشد. هر چند به مصداق آيه «و من يعش عن ذکر الرحمان نقيض له شيطانا فهو له قرين * و إنهم ليصدونهم عن السبيل و يحسبون أنهم مهتدون * حتى إذا جاءنا قال يا ليت بينى و بينک بعد المشرقين فبئس القرين * و لن ينفعکم اليوم إذ ظلمتم أنکم فى العذاب مشترکون»، و همچنين آيه «احشروا الذين ظلموا و أزواجهم»، رفاقت و همنشينى با آنان را داشته باشد.
«قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنى لاَقْعُدَنَّ لهَُمْ صرَاطک الْمُستَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُم مِّن بَينِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ ...»:
«اغواء»، به معناى انداختن در غوايت و گمراهى است. البته گمراهيى که توأم با هلاک و خسران باشد. و مفسران گرچه جمله «أغويتنى» را بر حسب اختلاف نظريات و سليقه هايى که داشته اند، به همه اين معانى، يعنى «غوايت»، «ضلالت»، «هلاک» و «خسران» تفسير کرده اند، وليکن از عبارتى که خداى تعالى، در سوره «حجر» از ابليس حکايت کرده و فرموده: «قال رب بما أغويتنى لأزينن لهم فى الارض و لأغوينهم أجمعين» استفاده مى شود که مراد او، همان معنايى بوده که ما ذکر کرديم.
حرف «باء» در کلمه «بما»، براى سببيت و يا مقابله است. از اين جهت معناى آيه چنين است که: «من به سبب اين که گمراهم کردى و يا در مقابل اين که گمراهم ساختى...». و اين که بعضى ها گفته اند حرف مزبور براى قسم، و نظير قسمى است که در آيه «فبعزتک لأغوينهم أجمعين» است، اشتباه مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۶
و جمله «لأقعدن لهم صراطک المستقيم»، به اين معنا است که من بر سرِ راه راست تو، که آنان را به درگاهت مى رساند و منتهى به سعادت آنان مى گردد، مى نشينم. و «نشستن بر سرِ راه مستقيم»، کنايه است از اين که مراقب آنان هستم. هر که را در اين راه ببينم، آن قدر وسوسه مى کنم تا از راه تو خارج نمايم.
معنای محاصره چهارجانبۀ انسان، توسط شیطان، در آیه شریفه
و جمله «ثم لآتينهم من بين أيديهم و من خلفهم و عن أيمانهم و عن شمائلهم»، بيان نقشه و کارهاى او است. مى گويد: ناگهان بندگان تو را از چهار طرف محاصره مى کنم، تا از راهت به در برم. و چون راه خدا امرى است معنوى، ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز، جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسى.
از آيه «يعدهم و يمنيهم و ما يعدهم الشيطان إلا غرورا»، و آيه: «إنما ذلکم الشيطان يخوف أولياء»، و آيه: «و لاتتبعوا خطوات الشيطان»، و آيه: «الشيطان يعد کم الفقر و يأمرکم بالفحشاء»، نيز مى توان در اين باره چيزهايى فهميد، و از آن استفاده کرد که مقصود از «من بين أيديهم - جلو رويشان»، حوادثى است که در زندگى براى آدمى پيش مى آيد. حوادثى که خوشايند و مطابق آمال و آرزوهاى او، يا ناگوار و مايه کدورت عيش او است. چون ابليس در هر دو حال، کار خود را مى کند.
و مراد از «خلف - پشت سر»، اولاد و اعقاب او است. چون انسان نسبت به آينده اولادش نيز، آمال و آرزوها دارد، و درباره آن ها از پاره اى مکاره مى انديشد.
آرى، انسان بقا و سعادت اولاد را، بقاء و سعادت خود مى داند. از خوشبختى آنان خوشنود و از ناراحتى شان، مکدر و متألم مى شود. انسان هرچه از حلال و حرام دارد، همه را براى اولاد خود مى خواهد و تا بتواند آتيه آنان را تأمين نموده، و چه بسا خود را در اين راه به هلاکت مى اندازد.
و مقصود از سمت راست که سمت مبارک و نيرومند آدمى است، سعادت و دين او است. و «آمدن شيطان از دست راست»، به اين معنا است که وى، آدمى را از راه ديندارى بى دين مى کند، و او را در بعضى از امور دينى، وادار به افراط نموده، به چيزهايى که خداوند از آدمى نخواسته، تکليف مى کند. و اين، همان ضلالتى است که خداوند آن را «اتباع خطوات الشيطان» نام نهاده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۷
و منظور از «سمت چپ»، بى دينى مى باشد. به اين معنا که فحشا و منکرات را در نظر آدمى جلوه داده، وى را به ارتکاب معاصى و آلودگى به گناهان و پيروى هواى نفس و شهوات، وادار مى سازد.
زمخشرى در کشاف مى گويد: اگر کسى بپرسد چرا نسبت به «من بين أيديهم» و «من خلفهم» لفظ «مِن» را که براى ابتداء است، استعمال کرد، و در «أيمان» و «شمائل»، لفظ «عن» را که براى تجاوز است، به کار برد؟
در جواب مى گوييم: فعل به طور کلى، به هر حرفى که به «مفعولٌ به» متعدى مى شود، به همان حرف و به همان وسيله به «مفعولٌ فيه» متعدى مى گردد. و همان طورى که در تعدى به «مفعولٌ به»، حروف تعديه مختلف است، همچنين در تعدى به «مفعولٌ فيه»، حروف تعديه مختلف مى گردد. نحوه استعمال هر لغتى را بايد از عرب اخذ کرد، نه اين که با قياس آن را تعيين نمود. و اگر در لغت بحثى مى شود، تنها از حيث موارد استعمال آن است؛ به اين معنا که بحث مى شود از اين که آيا فلان لغت را در چه جايى بايد استعمال کرد؟ و استعمالش در چه جايى غلط است؟
مثلا وقتى از عرب مى شنويم که مى گويد: «جلس على يمينه»، معناى «على يمينه»، اين است که وى در طرف راست فلانى طورى قرار گرفت که گويى غالبى در کنار مغلوب و زيردست خود قرار گرفته. و وقتى مى شنويم که مى گويد: «فلان جلس عن يمين فلان»، مى گوييم معنايش اين است که: فلانى در طرف راست فلان کس، با فاصله طورى نشست که گويى نمى خواهد به او بچسبد.
اين، معناى لغوى «عن يمينه» است، وليکن در اثر کثرت استعمال، در هر دو قسم نشستن استعمال مى شود، همچنان که درباره کلمه «أنفال» نيز، به اين نکته اشاره نموديم.
==مراد از «مخلَصين» و «شاکرين» که شيطان نمى تواند ايشان را بفريبد==
و جمله «و لا تجد أکثرهم شاکرين»، نتيجه کارهايى است که خداوند در جمله «لأقعدن لهم صراطک المستقيم ثم لاتينهم...»، از ابليس ذکر فرمود. البته در جاهاى ديگر قرآن، که داستان ابليس را نقل فرموده، در آخر به جاى «و لا تجد أکثرهم شاکرين»، عبارات ديگرى را ذکر فرموده.
مثلا در سوره «إسراء»، وقتى اين داستان را نقل مى کند، در آخر از قول ابليس مى فرمايد: «لأحتنکن ذريته إلا قليلا». و در سوره «ص»، از قول همو مى فرمايد: «لأغوينهم أجمعين إلا عبادک منهم المخلَصين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۸
از اين جا معلوم مى شود که مقصود از «شاکرين» در آيه مورد بحث، همان «مخلَصين» در ساير آيات است. دقت در معناى اين دو کلمه نيز، اين معنا را تأييد مى کند. براى اين که «مخلَصين» - به فتح لام - کسانی اند که براى خدا خالص شده باشند. يعنى خداوند آنان را براى خود خالص کرده است و جز او، کسى در آنان نصيبى ندارد، و آنان به غير خدا، به ياد کسى نيستند. از خدا گذشته، هر چيز ديگرى را - حتى خودشان را - فراموش کرده اند.
و معلوم است که چنين کسانى در دل هايشان، جز خداى تعالى، چيز ديگرى نيست و چنان ياد خدا دل هايشان را پر کرده، که ديگر جاى خالى براى شيطان و وسوسه هايش نمانده است.
و اما «شاکرين» - آن ها هم کسانی اند که هميشه شکر نعمت هاى خدا، کارشان است. يعنى به هيچ نعمتى از نعمت هاى پروردگار بر نمى خورند، مگر اين که شکرش را به جاى مى آورند. به اين معنا که در هر نعمتى، طورى تصرف نموده و قولا و فعلا به نحوى رفتار مى کنند، که نشان مى دهند اين نعمت از ناحيه پروردگارشان است.
و پر واضح است که چنين کسانى به هيچ چيزى از ناحيه خود و ديگران بر نمى خورند، مگر اين که قبل از برخوردشان به آن و در حال برخورد و بعد از برخوردشان، به ياد خدايند و همين به ياد خدا بودن شان، هر چيزى ديگرى را از يادشان برده. چون خداوند در جوف کسى، دو قلب قرار نداده.
پس اگر حق معناى «شکر» را ادا کنيم، برگشت معناى آن به همان «مخلَصين» خواهد بود، و اگر ابليس «شاکرين» و «مخلَصين» را از اغواء و اضلال خود استثنا کرده، بيهوده و يا از راه ترحم بر آنان نبوده، و نخواسته بر آنان منت بگذارد، بلکه از اين باب است که دسترسى به آنان نداشته و زورش به آنان نمى رسيده است.
گرچه ابليس در کلام خود، طريقه گمراه کردن ابناى بشر را ذکر نکرده، وليکن در کلامش، اشاره به دو حقيقت هست، و آن دو حقيقت، يکى اين است که:
سبب اضلالش هم، ضلالتى است که در نفس خود او جايگزين شده، و مانند آتش که به هر چيز بر خورد، از حرارت خود در آن اثر مى گذارد، او نيز هر کسى را که بخواهد، گمراه کند، با او تماس حاصل مى کند و به همين وسيله، از گمراهى خود چيزى در نفس او باقى مى گذارد. اين معنا از آيه «أحشروا الذين ظلموا و أزواجهم... و أقبل بعضهم على بعض يتسائلون قالوا إنکم کنتم تأتوننا عن اليمين قالوا بل لم تکونوا مؤمنين... فأغويناکم إنا کنا غاوين» نيز، استفاده مى شود.
ديگر اين که: آن چيزى که ابليس خود را به آن تماس مى دهد، شعور انسانى و تفکر حيوانى او است، که مربوط به تصور اشياء و تصديق به سزاوار و غير سزاوار آن ها است و به زودى تفصيل اين اجمال خواهد آمد - إن شاء الله.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۳۹
«قَالَ اخْرُجْ مِنهَا مَذْءُوماً مَّدْحُوراً لَّمَن تَبِعَک ...»:
«مذؤم» از ماده «ذام، يذام»، و به معناى مذموم و معيوب است. و «مدحور»، از باب «دحر» و به معناى رانده شده به خوارى و ذلت است. و «لام» در جمله «لمن تبعک منهم...»، لام قسم و جوابش جمله «لأملان جهنم...» است.
از آن جايى که مورد گفتار ابليس و تهديدش به انتقام، تنها بنى آدم بود و قسم خورد که غرض خلقت آنان را که همان شکر است، در آنان نقض نموده و از بين مى برد و آنان را به جاى شکر، وادار به کفران مى سازد، خداى تعالى در جوابش، پيروانش را هم با او شريک ساخته و فرمود: «جهنم را از شما، يعنى از تو و بعضى از پيروانت پر مى کنم».
در اين جمله، خداى تعالى، از درِ منت و رحمت، جميع پيروان ابليس را ذکر نفرمود، بلکه فرمود: «از شما»، و اين خود إشعار به تبعيض دارد.
«وَ يَا آدَمُ اسکُنْ أَنت وَ زَوْجُک الْجَنَّةَ ...»:
اين آيه، آدم «عليه السلام» را مخاطب قرار داده، سپس همسرش را عطف بر او نموده و با جمله «فکلا من حيث شئتما»، تصرف در همه انواع خوراکی ها را بر آنان مباح گردانيده، مگر آن درختى را که با جمله «و لا تقربا هذه الشجرة» استثنا کرده است. و مقصود از «ظلم» در جمله «فتکونا من الظالمين»، ظلم به نفس و مخالفت امر ارشادى است، نه معصيت و مخالفت امر مولوى.
«فَوَسوَس لهَُمَا الشيْطانُ ...»:
«فوسوسه»، در لغت به معناى دعوت کردن به امرى است به آهستگى و پنهانى. و «موارات»، پوشاندن در پس پرده است. و «سوآت» جمع «سوءه»، و به معنای عضوى است که آدمى از برهنه کردن و اظهار آن شرم مى دارد.
مراد از جمله «الّا أن تکونا ملکين»، در خطاب به آدم و حواء
و جمله «ما نهيکما ربکما عن هذه الشجرة إلا أن تکونا ملکين»، در تقدير «إلا کراهة أن تکونا ملکين» است. و معنايش اين است که: پروردگارتان، شما را از اين درخت نهى نکرد، مگر از اين جهت که مبادا فرشته شويد، و يا از خالدين گرديد. و «مَلَک»، گرچه به فتح لام قرائت شده و به معناى فرشته است، الا اين که در آن، معناى «مُلک» - به ضم ميم و سکون لام - نيز هست. به دليل اين که در جاى ديگر در همين داستان فرموده: «قال يا آدم هل ادلک على شجرة الخلد و مُلک لايبلى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه ۴۰
و در مجمع البيان، از مرحوم سيد مرتضى نقل مى کند که وى، احتمال داده که مراد از جمله «إلا أن تکونا ملکين» اين باشد که ابليس به آن دو چنين فهمانيد که مأمور به اجتناب از شجره، فقط مخصوص ملائکه و آنان که خالد در بهشت اند مى باشد، نه آن دو. و در حقيقت، جمله مزبور شبيه است به اين که شخصى به ديگرى بگويد: «از فلان چيز نهى نشدى، مگر اين که فلان شخص باشى». يعنى فلان شخص از آن چيز نهى شده است، نه تو، و اگر ابليس به اين بيان مطلب را رسانيده، براى اين بوده که اين طور حرف زدن در تدليس و القاى شبهه و گمراه کردن طرف، از هر بيان ديگرى مؤثرتر است.
اين وجهى بود که سيد مرتضى، در معناى جمله مورد بحث ذکر کرده، وليکن اشکالش اين است که با آيه «۱۲۰» سوره «طه» نمى سازد. براى اين که در آن آيه، خود ابليس مى گويد: «اگر بخواهى، تو را به درخت خلد راهنمايى مى کنم».
رده:تفسیر المیزان