تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۴

«وَ قَاسمَهُمَا إِنى لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ»: «مقاسمه»، به معناى مبالغه در قسم است، و معناى جمله مزبور، اين است که: ابليس، با قسم هاى شديد و أکيد به آن دو گفت که من خيرخواه شمايم، و نمى خواهم شما را فريب دهم. «فَدَلّیهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ...»: «تدليه»، به معناى نزديک کردن و رساندن است، همچنان که «تدلّى»، به معناى نزديکى و رهايى از قيود است. و گويا اين معنا استعاره از «دلوت الدلو: انداختم دلو را» بوده باشد. «غرور»، به معناى اظهار خيرخواهى و نهان داشتن سوء قصدى است که در دل دارد. و «خصف»، به معناى جمع کردن و به هم منضم نمودن است، و از همين جهت، پاره دوز را «خاصف النعل» مى گويند. چون پاره دوز، پاره هاى کفش را که از هم جدا شده، جمع نموده و به هم منضم ساخته، به صورت اولش در مى آورد. و اين که فرمود: «و ناديهما ربهما ألم أنهکما عن تلکما الشجرة» دلالت دارد بر اين که آدم و حوا، در آن موقع که خداوند اين خطاب را به آنان مى کرده، از مقام قرب خدا دور شده بودند. براى اين که «ندا»، به معناى صدا زدن از دور است، همچنان که «تلکما» هم، که در «تلکما الشجرة» است، اين دلالت را دارد. زيرا اين کلمه نيز براى اشاره به دور است. به خلاف «هذا»، که براى اشاره به نزديک است. و لذا در ابتداى ورود آدم به بهشت و قبل از اين که اين مخالفت از او سر بزند، خداى تعالى به لفظ «هذه» اشاره به درخت مزبور کرد و فرمود: «و لا تقربا هذه الشجرة». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه ۴۱ «قَالا رَبَّنَا ظلَمْنَا أَنفُسنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسرِينَ»: اين حرف از آدم و حوا، نهايت تضرع و التماس آن دو را مى رساند، و لذا هيچ چيزى درخواست نکردند و تنها احتياجشان را به مغفرت و رحمت ذکر کرده و گفتند: اگر رحم نکنى، به طور دائم و به تمام معنا، زيانکار خواهيم شد. «قَالَ اهْبِطوا بَعْضکمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ...»: اين خطاب، هم خطاب به آدم و همسر او است، و هم خطاب به ابليس است. و دشمنى بعضى از بنى نوع بشر، با بعضى ديگر، به خاطر اختلافى است که در طبيعت هاى آنان است، و اين قضايى است از خداى تعالى. قضاى ديگرش هم اين است که فرموده: «و لکم فى الارض مستقر و متاع إلى حين». يعنى تا چندى که به زندگى دنيوى زنده هستيد، جاى تان در زمين است. از ظاهر سياق بر مى آيد که اين خطاب هم، خطاب به هر سه است. «قَالَ فِيهَا تحْيَوْنَ وَ فِيهَا تَمُوتُونَ وَ مِنهَا تخْرَجُونَ»: اين نيز، قضاى ديگرى است که بشر را تا روز قيامت خاک نشين کرده. و بعيد نيست که خطاب در اين جمله، مختص به آدم و همسرش و فرزندان شان باشد. براى اين که اگر اين خطاب شامل ابليس هم بود، شايسته بود بدون اين که با کلمه «قال»، کلام را از هم جدا کند، بفرمايد: «و فيها...»، و چون کلمه مزبور را فاصله قرار داده، بعيد نيست که خطاب مختص به آن ها بوده باشد. ما تفصيل داستان بهشت آدم را در سوره «بقره» گذرانديم، کسانى که مى خواهند به تفصيل آن واقف شوند، به آن جا رجوع کنند. گفتارى درباره شيطان و عمل او موضوع ابليس نزد ما، امرى مبتذل و پيش پا افتاده شده که اعتنايى به آن نداريم. جز اين که روزى چند بار او را لعنت کرده و از شرش به خدا پناه مى بريم، و بعضى افکار پريشان خود را به اين جهت که از ناحيه او است، تقبيح مى کنيم. وليکن بايد دانست که اين موضوع، موضوعى است بسيار قابل تأمل و شايان دقت و بحث، و متأسفانه تاکنون در صدد بر نيامده ايم که ببينيم قرآن کريم، درباره حقيقت اين موجود عجيب که در عين اين که از حواس ما غايب است و تصرفات عجيبى در عالَم انسانيت دارد، چه مى گويد، و چرا نبايد در صدد برآييم؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۲ چرا در شناختن اين دشمن خانگى و درونى خود بى اعتناييم؟ دشمنى که از روز پيدايش بشر، تا روزى که بساط زندگيش برچيده مى شود، بلکه حتى پس از مُردنش هم، دست از گريبان او بر نمى دارد و تا در عذاب جاودانه دوزخش نيندازد، آرام نمى گيرد. آيا نبايد فهميد اين چه موجود عجيبى است که در عين اين که همه حواسش، جمع گمراه کردن يکى از ماها است و در همان ساعتى که مشغول گمراه کردن او است، عينا به همان صورت و در همان وقت، سرگرم گمراه ساختن همه بنى نوع بشر است؟ در عين اين که از آشکار همه با خبر است، از نهان آنان نيز اطلاع دارد. حتى از نهفته ترين و پوشيده ترين افکارى که در زواياى ذهن و فکر آدمى جا دارد، با خبر است. و علاوه بر اين که با خبر است، مشغول دسيسه در آن و گمراه ساختن صاحب آن نيز هست. اشاره به اهمال و قصور مفسران، در بحث از شيطان و شناختن او آيا تعجب در اين است که ما چنين بحثى را عنوان کرديم، و يا در اين است که چرا مفسران تاکنون اسمى از آن نبرده اند؟ و اگر هم احيانا متعرض آن شده اند، به پيروى از روشى که دانشمندان صدر اول اسلام داشته اند، تنها متعرض اشکالاتى شده اند که مردم عوام در برخورد با آيات اين داستان، متوجه آن مى شوند، و در اين چهار ديوارى، هر طايفه اى بر آنچه فهميده، استدلال و جنگ و جدال کرده و فهم طايفه ديگر را تخطئه نموده، بر آن ايراد کرده و به شمارش اشکالات مربوط به داستان پرداخته است: ۱- چرا خداوند ابليس را آفريد؟ او که مى دانست وى چکاره است؟ ۲- با اين که ابليس از جن بود، چرا خداوند او را با ملائکه محشور و همنشين کرد؟ ۳ - با اين که مى دانست او اطاعتش نمى کند، چرا امر به سجده اش کرد؟ ۴- چرا او را موفق به سجده نکرد و گمراهش نمود؟ ۵- چرا بعد از آن نافرمانى، او را هلاک نکرد؟ ۶- چرا تا روز قيامت مهلت داد؟ ۷- چرا او را مانند خون در سراسر وجود آدمى راه داده و بر او مسلطش کرده است؟ ۸- چرا به لشکريانى تأييدش نمود و بر همه جهات حيات انسانى او را مسلط نمود؟ ۹- چرا او را از نظر و احساس بشر پنهان کرد؟ ۱۰ - چرا همه کمک ها را به او کرد و به آدميان کمک نکرد؟ ۱۱- چرا اسرار خلقت بشر را از او پوشيده نداشت، تا چنين به اغواى او طمع نبندد؟ ۱۲- با اين که او دورترين و دشمن ترين مخلوقات بود، چطور با خدا حرف زد و خداوند هم با او تکلم کرد؟ آيا همان طور که بعضى ها گفته اند، از راه معجزه بوده، يا آثار و علايمى ايجاد کرده که ابليس از ديدن آن آثار به مراد او پى برده؟ ۱۳- ورودش به بهشت از چه راهى بوده؟ ۱۴- چگونه ممکن است در بهشت که مکان مقدس و طهارت است، وسوسه و دروغ و گناه واقع شود؟ ۱۵- با اين که حرفهايش مخالف گفتار خداوند بود، چرا آدم آن را پذيرفت؟ ۱۶- و با اين که خلود در دنيا مخالف با اعتقاد به معاد است، چگونه طمع در خلود کرد؟ ۱۷- با اين که آدم در زمره پيغمبران بود، چطور ممکن است معصيت کرده باشد؟ ۱۸- با اين که توبه کار، مانند کسى است که گناه نکرده است، چطور توبه آدم قبول شد، وليکن به مقامى که داشت باز نگشت؟ و چگونه...؟ و چگونه...؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۳ اهمال و کوتاهى مفسران در اين موضوع جدى و حقيقى، و بى بند و بارى آن ها در اشکال و جواب، به حدى رسيد که در جواب از اين اشکالات، بعضى از آنان به خود جرأت دادند که بگويند: مقصود از آدم در اين داستان، آدم نوعى است، و داستان يک داستان خيالى محض است. و يا بگويند: مقصود از ابليس، قوه اى است که آدمى را به شر و فساد دعوت مى کند. و يا بگويند: صدور فعل قبيح از خداوند جايز است، و همه گناهان از ناحيه خود او است. و او است که آنچه را خودش درست کرده، خراب مى کند، و به طور کلى، خوب آن چيزى است که او بخواهد و به آن امر کند و بد، آن چيزى است که او از آن نهى کند. و يا بگويند: اصلا آدم از زمره پيغمبران نبوده و يا به طور کلى انبيا معصوم از گناه نيستند. و يا قبل از بعثت معصوم نيستند و آدم، آن موقع که نافرمانى کرد، مبعوث نشده بود. و يا بگويند: همه اين صحنه ها براى امتحان بوده است. بايد دانست تنها چيزى که باعث بى فايده بودن اين مباحث شده، اين است که اين مفسران در اين مباحث، بين جهات حقيقى و جهات اعتبارى فرق نگذاشته و مسائل تکوينى را از مسائل تشريعى جدا نکرده اند، و بحث را در هم و بر هم نموده، اصول قراردادى و اعتبارى را که تنها براى تشريعيات و نظام اجتماعى مفيد است، در امور تکوينى دخالت داده و آن را، حکومت داده اند. ما اگر بخواهيم در پيرامون اين مسأله و حقايق دينى و تکوينيى که در آن است، آزادانه بحث کنيم، بايد قبلا چند جهت را تحرير نماييم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۴ ==بیان چند مطلب در مسأله شيطان و حقايق دينى و تکوينى مربوط به آن == * ۱ - وجود نفسى اشياء، خير است: ۱- بايد دانست تمامى اشيايى که متعلق خلق و ايجاد قرار گرفته و يا ممکن است قرار بگيرد، وجود نفسى شان (وجودشان بدون اين که اضافه به چيزى داشته باشد) خير است. به طورى که اگر به فرض محال، فرض کنيم شرى از شرور متعلق خلقت و ايجاد قرار گرفته و موجود شود، پس از موجود شدنش، حالش، حال ساير موجودات خواهد بود. يعنى ديگر اثرى از شر و قبح در آن نخواهد بود، مگر اين که وجودش اضافه و ارتباط به چيز ديگرى داشته باشد، و در اثر اين ارتباط نظامى از نظام هاى عادلانه عالَم وجود را فاسد و مختل سازد، و يا باعث شود عده اى ديگر از موجودات از خير و سعادت خود محروم شوند. اين جاست که شرهايى در عالَم پديد مى آيد. و اين که در بالا گفتيم: «بدون اين که وجودشان اضافه به چيزى داشته باشد»، مقصودمان همين معنا بود. بنابراين، اگر موجودى از قبيل مار و عقرب ديديم که از نظر اضافه اى که به ما دارند، مضر به حال ما است، بايد بدانيم که به طور مسلم منافعى دارد که از ضررش بيشتر است، و گرنه حکمت الهى اقتضاى وجود آن را نمى کرد و در اين صورت، وجود چنين موجودى هم خير خواهد بود. اين، آن معنايى است که آيه شريفه «الذى أحسن کل شئ خلقه»، و آيه «تبارک الله رب العالمين»، و آيه «و إن من شئ إلا يسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبيحهم» نيز، به آن اشاره دارد. * ۲ - مراتب مختلف موجودات، مقتضاى الهى است: ۲ - عالَم خلقت با همه وسعتى که در آن است، تمامى اجزايش به يکديگر مربوط و مانند يک زنجير اولش بسته و مربوط به آخرش مى باشد. به طورى که ايجاد جزئى از آن، مستلزم ايجاد و صنع همه آن است، و اصلاح جزئى از اجزاى آن، به اصلاح همه آن مربوط است. همچنان که فرموده: «و ما أمرنا إلا واحدة کلمح بالبصر». و اين ارتباط، لازمه اش اين نيست که جميع موجودات مثل هم و ربط شان به يکديگر ربط تساوى و تماثل باشد. زيرا اگر همه اجزاى عالَم، مثل هم بودند، عالمى به وجود نمى آمد، بلکه تنها يک موجود تحقق مى يافت، و لذا حکمت الهى اقتضا دارد که اين موجودات از نظر کمال و نقص، و وجدان مراتب وجود و فقدان آن، و قابليت رسيدن به آن مراتب و محروميت از آن، مختلف باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۵ آرى، اگر در عالَم، شر و فساد، تعب و فقدان، نقص و ضعف و امثال آن نبود، به طور مسلم از خير، صحت، راحت، وجدان، کمال و قوت نيز، مصداقى يافت نمى شد، و عقل ما به معانى آن ها پی نمى برد. چون به طور کلى، عقل هر معنايى را از مصاديق خارجى آن انتزاع مى کند، اگر در عالَم مصداقى از شقاوت، معصيت، قبح، ذم و عقاب و امثال آن نبود، سعادت، اطاعت، حسن، مدح و ثوابى هم تحقق نمى يافت. و همچنين اگر دنيايى نبود، آخرتى هم وجود نداشت. مثلا اگر معصيتى نبود، يعنى نافرمانى امر مولوى مولى به هيچ وجه ممکن نبود، قهرا انجام خواسته مولى، امرى ضرورى و اجبارى مى شد، و اگر انجام دادن فعلى ضرورى و غير قابل ترک باشد، ديگر امر مولوى به آن معنا ندارد، و خواستن مولى چنين فعلى را تحصيل حاصل است. و وقتى امر مولوى معنا نداشت، اطاعت هم مصداق نخواهد داشت، و وقتى اطاعت و معصيتى نبود، مدح و ذم، ثواب و عقاب، وعد و وعيد و انذار و بشارتى هم نخواهد بود. و وقتى اين گونه امور نبود، دين و شريعت و دعوتى هم نخواهد بود، و وقتى دينى در کار نبود، نبوت و رسالتى هم نخواهد بود، و وقتى نبوت و رسالتى نباشد، قهرا اجتماع و مدنيتى هم نخواهد بود. اجتماع هم که نباشد، انسانيتى نيست و همچنين و بر همين قياس فرض نبود يک چيز، مستلزم فرض نبود جميع اجزاى عالَم است. اين معنا که معلوم شد، اينک مى گوييم اگر شيطانى نبود، نظام عالَم انسانى هم نبود، و وجود شيطانى که انسان را به شر و معصيت دعوت کند، از ارکان نظام عالَم بشريت است، و نسبت به صراط مستقيم، او به منزله کناره و لبه جاده است، و معلوم است که تا دو طرفى براى جاده نباشد، متن جاده هم فرض نمى شود. اين جاست که اگر دقت شود، معناى آيه «قال فبما أغويتنى لأقعدن لهم صراطک المستقيم»، و آيه «قال هذا صراط علىّ مستقيم إن عبادى ليس لک عليهم سلطان إلا من اتبعک من الغاوين»، به خوبى روشن گشته و صدق ادعاى ما معلوم مى گردد. با در نظر گرفتن اين دو جهتى که ذکر شد، اگر در آيات راجع به داستان سجده آدم دقت شود، معلوم خواهد شد که اين آيات در حقيقت تصويرى است از روابط واقعيى که بين نوع انسانى و نوع ملائکه و ابليس است. چيزى که هست، اين واقعيت را به صورت امر، اطاعت، استکبار، طرد، رجم و سؤال و جواب بيان کرده، و نيز معلوم خواهد شد که تمامى اشکالاتى که شده - و ما پاره اى از آن را در بالا نقل کرديم - ناشى از کوتاهى در تفکر و دقت بوده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۶ لذا مى بينيم بعضى از مفسران (صاحب المنار) هم، وقتى در مقام جواب از آن اشکالات بر مى آيد، به اين معنا تنبه يافته و مى گويد که: «اين داستان، به فطرت و طبايع انسان و ملائکه و ابليس اشاره مى کند». باز در اثر کوتاه آمدن در تحقيق و تدبر، رشته صحيحى را که تنيده بود، پنبه کرده و مى گويد: «امر ابليس به سجده و نهى آدم از خوردن از درخت، امر و نهى تشريعى نبوده، بلکه تکوينى بوده است»، غافل از اين که امر و نهى تکوينى قابل تخلف و مخالفت نيست. امر تکوينى يعنى ايجاد، و نهى تکوينى يعنى عدم ايجاد، و با اين حال چگونه ممکن است امر تکوينى باشد و ابليس آن را اطاعت نکند؟ و چطور ممکن است نهى تکوينى باشد و آدم از امتثال آن سرپيچى نمايد؟ * ۳ - بهشت قبل از هبوط، بهشت برزخى بوده، نه بهشت جاويدان ۳ - از داستان بهشت آدم، به تفصيلى که در سوره «بقره» گذشت، چنين بر مى آيد که قبل از اين که آدم در زمين قرار گيرد، خداوند بهشتى برزخى و آسمانى آفريده و او را در آن جاى داده. و اگر او را از خوردن از درخت مزبور نهى کرد، براى اين بود که بدين وسيله طبيعت بشرى را آزموده، معلوم کند که بشر، جز به اين که زندگى زمينى را طى کرده و در محيط امر و نهى و تکليف و امتثال تربيت شود، ممکن نيست به سعادت و بهشت ابدى نائل گردد، و جز با پيمودن اين راه، محال است به مقام قرب پروردگار برسد. از اين جا نيز معلوم مى شود که هيچ کدام از اشکالاتى که بر اين داستان وارد کرده اند، وارد نيست. براى اين که بهشت آدم، بهشت جاودان نبوده، تا اشکال شود به اين که بهشت جاى اولياى خدا است، نه جاى شيطان. و يا اشکال شود به اين که: بهشت، جاى خلود است و کسى که وارد آن شد، ديگر بيرون نمى شود. پس آدم چطور بيرون آمد؟ و نيز بهشت دنيايى و مادى نبوده، تا مانند سرزمين هاى ديگر دنيا جاى زندگى دنيوى باشد و اداره آن زندگى تنها به وسيله قانون و امر و نهى مولوى ممکن باشد، بلکه بهشت برزخى و جايى بوده که سجايا و اخلاق و خلاصه غرايز بشرى - نه فقط آدم «عليه السلام» - ظاهر و هويدا مى شده. باز به اول کلام برگشته و مى گوييم: پروردگار متعال، درباره حقيقت و ذات اين موجود شريرى که نامش را ابليس نهاده، جز مختصرى بيان نفرموده، تنها در آيه «کان من الجن ففسق عن أمر ربه»، جن بودن او را بيان کرده، و در جمله: «خلقتنى من نار»، از قول خود او حکايت کرده که ماده اصلى خلقتش آتش بوده. و اما اين که سرانجام کارش چيست و جزئيات و تفصيل خلقت او چگونه بوده، صريحا بيان نکرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۷ ابزار اغوا و اضلال شیطان، عواطف و احساسات بشرى است ليکن آياتى هست که مى توان از آن ها چيزهايى در اين باره استفاده کرد. از آن جمله، آيه «لأقعدن لهم صراطک المستقيم * ثم لآتينهم من بين أيديهم ومن خلفهم و عن أيمانهم و عن شمائلهم و لا تجد أکثرهم شاکرين» است، که حکايت قول خود او است، و از آن استفاده مى شود که وى، نخست در عواطف نفسانى انسان، يعنى در بيم و اميد، و در آمال و آرزوهاى او، و در شهوت و غضبش تصرف مى نمايد و آنگاه در اراده و افکارى که از اين عواطف بر مى خيزد. قريب به معناى اين آيه، آيه شريفه «قال رب بما أغويتنى لأزينن لهم فى الارض» است. زيرا معناى اين آيه اين است که: من امور باطل و زشتى ها و پليدى ها را از راه ميل و رغبتى که عواطف بشرى به آن دارد، در نظر آنان زينت داده. به همين وسيله گمراهشان مى کنم. مثلا زنا را که يکى از گناهان است، از آن جايى که مطابق ميل شهوانى او است، در نظرش آن قدر زينت مى دهم، تا به تدريج از اهميت محذور و زشتى آن کاسته و همچنان مى کاهم تا يکباره به خوبى آن تصدیق نموده و مرتکبش شود. نظير آيه فوق، آيه «يعدهم و يمنّيهم و ما يعدهم الشيطان إلا غرورا»، و همچنين آيه «فزين لهم الشيطان أعمالهم» مى باشد. همه اين آيات، به طورى که ملاحظه مى کنيد، دلالت دارد بر اين که ميدان عمل تاخت و تاز شيطان، همانا ادراک انسانى، و ابزار کار او عواطف و احساسات بشرى است. و به شهادت آيه «الوسواس الخناس * الذى يوسوس فى صدور الناس»، اوهام کاذب و افکار باطل را شيطان در نفس انسان القا مى کند. البته اين القائات طورى نيست که انسان آن را احساس نموده، ميان آن ها و افکار خودش فرق بگذارد، و آن را مستند به کسى غير از خود بداند، بلکه بدون هيچ ترديدى آن را نيز افکار خود دانسته و عينا مانند دو دو تا چهار تا و ساير احکام قطعى، از خود و از رشحات فکر خود مى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۸ و هيچ منافاتى ندارد که افکار باطل ما هم مستند به خود ما باشد و هم بگوييم که شيطان آن را در ما القا کرده، همان طورى که بسيارى از افکار و تصميمات ما، در اثر خبرى که ديگرى داده و يا حکمى که کرده، در ما پديد آمده است، و ما در عين حال، آن را از خود سلب ننموده، استقلال و اختيار خود را در آن انکار نمى نماييم، و اگر آن فکر و آن تصميم را عملى کرديم و توبيخ و سرزنشى بر آن مترتب شد، تقصير را به گردن کسى که آن خبر را آورده و يا آن دستور را داده، نمى اندازيم. ابليس هم در قيامت، همه گناهان را به گردن خود بشر مى اندازد و قرآن، از او چنين حکايت مى کند: «و قال الشيطان لما قضى الامر إن الله وعدکم وعد الحق و وعدتکم فاخلفتکم و ما کان لى عليکم من سلطان إلا أن دعوتکم فاستجبتم لى فلا تلومونى و لوموا أنفسکم ما أنا بمصرخکم و ما أنتم بمصرخى إنى کفرت بما أشرکتمون من قبل إن الظالمين لهم عذاب أليم». نحوه تصرفات ابليس در ادراک انسان به طورى که ملاحظه مى کنيد، در اين آيه، شيطان گناه و ظلم را به خود بشر نسبت داده و از خود سلب کرده، و خود را به تمام معنا، بى طرف قلمداد نموده و گفته است: «تنها کارى که من کرده ام، اين بوده که شما را به گناه دعوت کرده و به وعده دروغى دلخوش ساختم». آيه شريفه «إن عبادى ليس لک عليهم سلطان إلا من اتبعک من الغاوين» نيز، هر قدرت و سلطنتى را از ابليس نفى نموده، فعاليت هاى او را تنها در کسانى مؤثر مى داند که خودشان با پاى خود، به دنبال شيطان به راه بيفتند. نظير آيه فوق، آيه شريفه: «قال قرينه ربنا ما أطغيته ولکن کان فى ضلال بعيد» است، که از قول ابليس حکايت مى کند که در قيامت مى گويد: «پروردگارا! من او را به نافرمانی ات مجبور نکردم، بلکه او خودش در گمراهى بعيدى بود». خلاصه سخن اين که: تصرفات ابليس در ادراک انسان، تصرف طولى است، نه در عرض تصرف خود انسان، تا با استقلال انسان در کارهايش منافات داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹ او - به طورى که از آيه «۱۶» سوره «اعراف»، و آيه «۳۹» سوره «حجر» استفاده شد - تنها مى تواند چيزهايى را که مربوط به زندگى مادى دنيا است، زينت داده و به اين وسيله در ادراک انسان تصرف نموده، باطل را به لباس حق در آورد، و کارى کند که ارتباط انسان به امور دنيوى، تنها به وجهه باطل آن امور باشد، و در نتيجه از هيچ چيزى فايده صحيح و مشروع آن را نبرد. و معلوم است که چنين کسى، در طرز تفکرش و در طرز استفاده از امور دنيوى و همچنين اسباب مربوط به زندگى، خود را مستقل دانسته، و همين فکر، او را به کلى از حق و زندگى صحيح و حقيقى غافل مى سازد. وقتى انسان کارش به جايى رسيد که از هر چيزى، تنها وجهه باطل آن را درک کند، و از وجه حق و صحيح آن غافل شود، رفته رفته دچار غفلتى ديگر مى گردد، که ريشه همه گناهان است و آن غفلت از مقام حق تبارک و تعالى است. خداى تعالى، درباره اين گونه اشخاص مى فرمايد: «و لقد ذرأنا لجهنم کثيرا من الجن و الإنس لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم أعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها أولئک کالانعام بل هم أضل أولئک هم الغافلون». ولايت شيطان بر آدميان، ولایت در ظلم و گناه است بنابراين، خود را مستقل ديدن، و از پروردگار خود غافل شدن، و جميع اوهام و افکار باطل و هر شرک و ظلمى که مترتب و متفرع بر آن است، همه از تصرفات شيطان است. گرچه چنين شخصى از آن جايى که خود را مستقل مى داند، اين اوهام و افکار را هم از خود دانسته، و شرک و ظلم را نيز عمل خود مى پندارد. و بايد هم چنين بپندارد. زيرا معنى فريب شيطان خوردن و در تحت ولايت او در آمدن، همين است که گمراه بشود و نداند چه کسى او را گمراه کرده: «إنه يريکم هو و قبيله من حيث لا ترونهم إنا جعلنا الشياطين أولياء للذين لا يؤمنون». قرآن کريم، نظير اين ولايتى را که شيطان در گناه و ظلم بر آدميان دارد، براى ملائکه در اطاعت و عبادت اثبات نموده، مى فرمايد: «إن الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائکة أن لا تخافوا و لا تحزنوا و أبشروا بالجنه التى کنتم توعدون * نحن أولياؤکم فى الحيوة الدنيا». البته اين دو نوع ولايت، منافاتى با ولايت مطلق پروردگار که آيه «ليس لکم من دونه من ولىّ و لا شفيع» آن را اثبات مى کند، ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۵۰ بارى، اين ولايت همان احتناک و لگام زدنى است که شيطان وعده داده، و قرآن از او چنين حکايت مى کند: «قال أرايتک هذا الذى کرمت علىّ لئن أخرتن إلى يوم القيامة لأحتنکن ذريته إلا قليلا * قال اذهب فمن تبعک منهم فان جهنم جزاؤکم جزاء موفورا، و استفزز من استطعت منهم بصوتک و اجلب عليهم بخيلک و رجلک و شارکهم فى الأموال و الأولاد و عدهم و ما يعدهم الشيطان إلا غرورا»، و به طورى که از آيات قرآن بر مى آيد، براى او لشکرى است که او را در هر کارى که بخواهد، مدد مى کنند. از آن جمله، آيه شريفه: «إنه يريکم هو و قبيله من حيث لا ترونهم» است. و اگر در آيه «و لأغوينهم أجمعين»، گمراهى همه را به خود او نسبت داده، براى اين است که هر قدر هم لشکريانش زياد و نقشه اعمال آن ها مختلف باشد، نتيجه اعمالشان که همان وسوسه در دل ها و گمراه ساختن مردم است، يکى است. همچنان که مسأله توفّى و گرفتن جان ها را هم به ملک الموت نسبت داده و فرموده: «قل يتوفيکم ملک الموت الذى وکل بکم»، و هم به اعوانش مستند کرده و فرموده: «حتى إذا جاء أحدکم الموت توفته رسلنا و هم لا يفرطون». از آيه «الذى يوسوس فى صدور الناس * من الجنة و الناس» هم بر مى آيد که لشکريانش، همه از جنس خود او، يعنى از طايفه جن نيستند، و بعضى از آنان، از جنس بشرند. همچنان که از آيه «أفتتخذونه و ذريته أولياء من دونى و هم لکم عدو» استفاده مى شود که وى نيز، مانند ساير جانداران، ذريه و فرزند دارد، و اما اين که کيفيت پيدايش فرزندان او چگونه است، معلوم نيست، و آيه مزبور از آن ساکت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۵۱ از آيات کريمه قرآن، درباره ابليس و خصوصيات کارهاى او و لشکريانش، دو نکته ديگر استفاده مى شود: يکى اين است که: لشکريان او در کندى و تندى در عمل، همه مثل هم و برابر هم نيستند. بعضى تند و بعضى کند هستند. به شهادت اين که در جمله: «و أجلب عليهم بخيلک و رجلک»، بعضى از لشکريان او را سواره و بعضى را پياده معرفى کرده است. نکته ديگر اين که: لشکريان او، از جهت اجتماع و انفراد در عمل نيز مختلف اند. بعضى تنها کار مى کنند و بعضى به کمک يکديگر، کارى را از پيش مى برند. به دليل آيه: «و قل رب أعوذ بک من همزات الشياطين، و أعوذ بک رب أن يحضرون»، و احتمالا آيه: «هل أنبؤکم على من تنزل الشياطين تنزل على کل أفاک أثيم يلقون السمع و أکثرهم کاذبون». خلاصه بحث درباره شيطان و وسوسه هاى او خلاصه بحث اين شد که: ابليس موجودى است از آفريده هاى پروردگار که مانند انسان داراى اراده و شعور بوده و بشر را دعوت به شر نموده و او را به سوى گناه سوق مى دهد. اين موجود قبل از اين که انسانى به وجود آيد، با ملائکه مى زيسته و هيچ امتيازى از آنان نداشته است و پس از اين که آدم «عليه السلام» پا به عرصه وجود گذاشت، وى از صف فرشتگان خارج شده، بر خلاف آنان در راه شر و فساد افتاد. و سرانجام کارش به اين جا رسيد که تمامى انحراف ها، شقاوت ها، گمراهی ها و باطلى که در بنى نوع بشر به وقوع بپيوندد، همه به يک حساب مستند به وى شود. بر عکس ملائکه، که هر فردى از افراد بشر به سوى غايت سعادت و سر منزل کمال و مقام قرب پروردگار راه يافته و مى يابد، هدايتش به يک حساب مستند به آن ها است. مطلب ديگرى که از بحث ما به دست آمد، اين بود که: ابليس را در کارهايش، اعوان و يارانى است از فرزندان خود و از جن و انس، که هر کدام به طريق خاصى اوامر او را اجرا مى کنند و او به آنان دستور مى دهد که در کار بنى نوع بشر مداخله نموده، از دنيا و هرچه در آن است، هر چيزى که با زندگى بشر ارتباط دارد، در آن تصرف نموده، باطل آن را به صورت حق و زشت آن را به صورت زيبا وانمود کنند. ايشان نيز اوامر او را امتثال نموده، در دل هاى بشر و در بدن هاى شان و در اموال و فرزندان و ساير شؤون زندگى دنيوى شان، به گونه هاى مختلفى تصرف مى کنند. گاهى دسته جمعى و گاهى منفرد. زمانى به کندى و زمانى ديگر به سرعت. گاهى بدون واسطه و گاهى به وسيله اطاعت. و زمانى به وسيله معصيت به کار گمراه ساختن او مى پردازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۵۲ و نيز به دست آمد که: تصرفات ابليس و لشکريان او طورى نيست که براى بشر محسوس باشد - يعنى بفهمد که چه وقت ابليس در دلش وارد مى شود و چگونه افکار باطل را در قلب وى القاء مى کند، و يا اذعان کند که اين فکر از خودش نيست و شخص ديگرى در دل او القاء کرده - پس نه کارهاى شيطان و لشکرش مزاحم رفتار انسان است و نه ذوات و اشخاص ايشان در عرض وجود وى مى باشد، جز اين که خداوند به ما خبر داده که ابليس از جن است و او و لشکرش از آتش آفريده شده اند، و به هرحال گويا آغاز و انجام وجود وى، با هم اختلاف دارد. بحث عقلى و قرآنى: (مناظرۀ بين ابليس و ملائکه) در تفسير روح المعانى، از شهرستانى و او از شارح اناجيل اربعه، صورت مناظره اى را نقل کرده، که بعد از اين حادثه ميان ملائکه و ابليس واقع شده است. اين مناظره در تورات نيز ذکر شده، و آن، اين است که ابليس به ملائکه گفت: من به فرضى که قبول کنم و تسليم شوم که خالق و ايجاد کننده اى مرا به وجود آورده، نسبت به کارهاى او اشکال هايى دارم: اول اين که: مى پرسم چه حکمتى در خلقت و آفرينش عالَم است. مخصوصا با اين که خدا مى دانست که اگر کفار خلق شوند، مستوجب آتش خواهند بود، پس چرا ايشان را آفريد و منظورش از آفرينش آنان چه بود؟ دوم اين که: چرا بندگان را مکلف به تکاليف کرد و با اين که از امتثال آنان نفعى عايدش نمى شود؟ چرا آنان را گرانبار ساخت؟ و اگر منظورش، فايده رساندن بر بندگان بود، چرا با اين که مى توانست، اين فايده را بدون تکليف نرسانيد؟ سوم اين که: بر فرض که به خاطر فايده و نفعى مرا مکلف به معرفت و اطاعت خود کرد، تکليف کردن من به اين که بر آدم سجده کنم، چرا؟ چهارم اين که: پس از آن که من زير بار نرفتم و با ترک سجده نافرمانی اش کردم، چرا لعنتم کرده، عقابم را واجب نمود؟ با اين که لعنت و عقاب من به حال خود او و به حال ديگران کمترين سودى ندارد و براى من بزرگترين ضررها را به بار مى آورد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۵۳ پنجم اين که: گيرم که در اين نيز مصلحتى باشد، مسلط کردن من بر اغواى فرزندان آدم، چرا؟ ششم اين که: وقتى از او براى مدتى بس طولانى مهلت خواستم، چرا قبول کرد و در نتيجه، عالَم را پر از شر و فساد نمود؟ آيا خالى بودن عالَم از شر، بهتر نبود؟ شارح اناجيل، در ذيل اين مناظره گفته است: خداى تعالى از سرادق عظمت و کبريا به وى وحى کرد که: اى ابليس! تو مرا هنوز نشناخته اى. چون اگر مى شناختى، اين گونه جسورانه بر من خرده نمى گرفتى و مى دانستى که بر من در هيچ يک از افعالم اعتراضى وارد نيست. زيرا تنها معبود هستم و جز من معبودى نيست، و از آنچه مى کنم، بازخواست نمى شوم. اين بود آنچه که آلوسى، از شهرستانى، از شارح اناجيل نقل کرده است. آلوسى سپس اضافه کرده است که: امام فخر رازى درباره اعتراضات ابليس گفته است: «اگر اولين و آخرين خلايق جمع شوند، نخواهند توانست جوابى از اين اعتراضات بدهند، مگر اين که قائل به حسن و قبح عقلى نباشند. آنگاه مى گويد: در اين جا به ياد داستان شيرينى افتادم و آن داستان اين است که: روزى سيف الدوله، پسر حمدان، بر چاکران خويش در آمد و گفت: من امروز بيتى گفته ام که خيال مى کنم احدى جز ابوفراس، از عهده ساختن بيت دوم آن بر نيايد. اتفاقا آن روز ابوفراس هم در آن مجلس ‍ حضور داشت. حضار گفتند: امير بيت خود را بخواند تا بشنويم. سيف الدوله گفت: «لک جسمى تعله فدمى لم تطله» ابوفراس، بی درنگ در جواب گفت: «قال ان کنت مالکا فلى الامر کله» مؤلف: آنچه که در ابتداى کلام سابق ما ذکر شد، اين شبهات را تا به آخر دفع مى کند، و هيچ احتياجى نيست به اين که اولين و آخرين خلايق جمع شده و براى دفع آن دست به دست يکديگر دهند. و به گفته امام فخر رازى، تازه از عهده دفع آن هم بر نيايند. اينک، ما يک يک آن شبهات را ذکر نموده و به همان بيان دفع مى کنيم: رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه