تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۱۳

ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۳ رجال اعراف، از طايفه جن يا ملک نيستند و اين سياق بدون ترديد اين معنا را افاده ميکند که «رجال اعراف»، منحاز و متمايز از دو طايفه نامبرده هستند، و خلاصه اين که نه از اهل بهشت اند، و نه از اهل دوزخ. حال يا از اين جهت است که اصلا انسان نيستند، و يا از اين جهت است که از حيث سؤال و جواب و ساير شؤون و خصوصيات قيامت از آن دو طايفه بيرون اند. و در حقيقت اهل محشر، سه طايفه هستند: دوزخيان، اهل بهشت و اهل اعراف. همچنان که در دنيا هم به سه طايفه تقسيم مى شدند: مؤمنان، کفار و مستضعفان. يعنى کسانى که از جهت ضعف عقل، حجت بر ايشان تمام نيست. مانند برخى از زنان و اطفال و پيران ناتوان و ديوانگان و سفهاء و امثال آنان. و يا از اين جهت است که مقام و مرتبه آنان، مافوق مقام اين دو طايفه است. پس در اصحاب اعراف، سه احتمال هست: اما احتمال اول که انسان نباشند، و از يکى از دو طايفه جن و ملک بوده باشند، احتمالى است که نمى توان به آن اعتناء نمود. زيرا اطلاق لفظ «رجال»، شامل ملک نمى شود. چون اين دو طايفه، به رجوليت و انوثيت متصف نمى گردند. اگرچه گاهى به شکل مردانى ظاهر شوند، وليکن صرف تمثل به صورت انسان مصحح اطلاق نيست، علاوه بر اين که دليل معتبرى هم بر اين معنا نداريم. ناگفته نگذاريم که تعبير به «رجال»، آن هم به طور نکره و بدون الف و لام، به حسب عرف لغت دلالت بر احترام و اعتنا به شأن اشخاصى که مقصود از آن هستند، دارد. چون عادتا کلمه «رجل»، دلالت بر انسان قوى در اراده و تعقل دارد. همچنان که در امثال آيات: «رجال لا تلهيهم تجارة و لا بيع عن ذکر الله»، و «فيه رجال يحبون أن يتطهروا»، و «رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه»، و «و ما أرسلنا من قبلک إلا رجالا نوحى إليهم، و حتى در مثل آيه «ما لنا لا نرى رجالا کنا نعدهم من الأشرار»، و آيه «و أنه کان رجال من الإنس يعوذون برجال من الجن»، اين معنا به خوبى مشاهده مى شود. پس منظور از «رجال»، افرادى هستند که در انسانيت خود، در سر حد کمال مى باشند. و اگر در ميان آنان افرادى از زنان فرض شود، از باب تغليب، لفظ رجال در مورد مجموع ايشان به کار مى رود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۴ مراد از رجال اعراف، مستضعفان نيستند اما مستضعفان: چون مزيت قابل اعتنايى ندارند، و غالبا از جنس زنان و يا اطفال و يا مردان ديوانه و خرف هستند، لذا نمى توانيم مراد از «رجال يعرفون» را چنين کسانى بدانيم. زيرا اگر مراد چنين کسانى بود، نمى فرمود: «رجال يعرفون»، بلکه مى فرمود: «قوم يعرفون»، يا «طائفة يعرفون»، و يا «أناس يعرفون»، و يا تعبيرات ديگرى که از قرآن کريم معهود است، مانند: «لم تعظون قوما الله مهلکهم أو معذبهم»، و «إنهم أناس يتطهرون»، و «فآمنت طائفة من بنى إسرائيل و کفرت طائفة». علاوه بر اين که اوصافى که خداى تعالى در آيات بعد براى رجال مزبور ذکر مى کند و تذکراتى که به آنان مى دهد، امورى است که جز به اهل منزلت و مقربان درگاه خدا نمى تواند قائم باشد، تا چه رسد به اين که مردم متوسط و مستضعفان را هم شامل شود. خلاصه کلام اين که: از چند جهت نمى توان گفت مراد از «رجال اعراف»، مردم مستضعف اند: يکى اين که: اين رجال در محلى قرار دارند به نام اعراف، و در مقامى هستند که از خصوصياتى که در سيماى فرد فرد اهل محشر است، به جميع امتيازات نفسانى و تفاصيل اعمال آنان پى مى برند و حتى اهل دوزخ و بهشت را پس از رفتن به دوزخ و بهشت نيز مى بينند. و اين مقام، بدون شک مقام و منزلت رفيعى است مخصوص آنان. نه دوزخيان داراى چنان خصوصيتى هستند و نه اهل بهشت، به شهادت اين که قرآن کريم، از زبان اهل دوزخ مى فرمايد: «ما لنا لا نرى رجالا کنا نعدهم من الأشرار»، و نيز مى فرمايد: «ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن و الإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليکونا من الأسفلين». و نيز مى فرمايد: «لکل امرء منهم يومئذ شأن يغنيه». معناى «سيما» اين نيست که در قيامت، اهل بهشت را به علامتى، و اهل دوزخ را به علامتى ديگر، از قبيل روسفيدى و روسياهى نشان کرده باشند، تا هر کس بتواند از آن علامت، به بهشتى بودن و يا دوزخى بودن اشخاص پی ببرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۵ چون از آيه «و نادى أصحاب الأعراف رجالا يعرفونهم بسيماهم قالوا ما أغنى عنکم جمعکم و ما کنتم تستکبرون أهؤلاء الذين أقسمتم لا ينالهم الله برحمة» استفاده مى شود که اصحاب اعراف، نه تنها از سيماى اشخاص کفر و ايمان و بهشتى بودن و دوزخى بودن آنان را درک مى کنند، بلکه از قيافه ها به جميع خصوصيات احوال و اعمال آنان پى مى برند. حتى از ديدن سيماى شخص مى فهمند که اين شخص از آن هايى است که در دنيا، همّش، همگى صرف جمع آورى مال دنيا مى شده، و ناگفته پيدا است که مردم مستضعف، هرگز داراى چنين قدرتى نيستند. دوم اين که: رجال اعراف، هم با دوزخيان محاوره دارند و هم با بهشتيان. محاوره آنان با اهل دوزخ، به اين است که آنان را - که همان پيشوايان کفر و ضلالت و طغيان اند - به احوال و اقوال شان، بى پروا شماتت و سرزنش مى کنند. و محاوره آنان با اهل بهشت، به اين است که آنان را با تحيت هاى بهشتى درود مى گويند، با اين حال و با اين که به مقتضاى آيه «لا يتکلمون إلا من أذن له الرحمن و قال صوابا»، مى دانيم که در روز قيامت هر کسى مجاز به حرف زدن نيست، و تنها بندگان حق گوى خدا، حق تکلم را دارند، چگونه مى توان گفت مراد از «رجال اعراف»، مردم مستضعف اند؟ سوم اين که: از سياق آيه بعد استفاده مى شود که «اصحاب اعراف»، آن قدر مقامشان بلند است که سلام شان به اهل بهشت باعث ايمنى آنان مى شود، و به فرمان آن ها وارد بهشت مى شوند. چنين مقامى، چطور ممکن است براى مستضعفان دست دهد؟ چهارم اين که: آيات کريمه اى که جاى اين رجال و مقام و منزلت شان و محاوره آن ها با اصحاب جنت و اصحاب جهنم را بيان مى کند، هيچ گونه قلق و اضطرابى درباره ايشان نشان نمى دهد، و ايشان را اصلا داخل در محضرين (احضار شدگان) و در هول و فزعى که دارند، نمى داند، بلکه مى فرمايد: «فإنهم لمحضرون إلا عباد الله المخلصين»، و بندگان مخلص خود را از حکم کلى احضار و هر گرفتارى و هول ديگرى استثنا مى کند. و از اين که در جمله «و إذا صرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمين»، دعاى شان را نقل نموده و آن را رد نفرموده، استفاده مى شود که «رجال اعراف»، در هر حرفى که بخواهند بزنند، مجاز هستند و دعاى شان هم مستجاب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۶ چون اگر اين طور نبود، قطعا دعاى شان را رد مى کرد. همچنان که هر جا دعاى اهل جمع و خواسته هاى اهل دوزخ را حکايت مى کند، بلافاصله آن را جواب داده و رد مى نمايد. از دقت در اين آيات، اين خصوصيات استفاده مى شود که: اولا رجال اعراف از جنس ملائکه نيستند، و ثانيا جمعى از بندگان مخلص اند، که مقام و منزلتشان از ساير اهل جمع بالاتر است. مردمى هستند که هر دو طايفه بهشتى و دوزخى را مى شناسند، و در تکلم به حق مجازند مى توانند شهادت دهند، و شفاعت کنند، امر کنند و حکم نمايند. و اما اين که اين رجال از جنس بشر هستند، يا از جنس جن و يا مختلط از اين دو جنس، الفاظ اين آيات از آن ساکت است، و از خود آيات نمى توان اين معنا را استفاده کرد. جز اين که در هيچ جاى از قرآن، کلامى هم که دلالت کند بر تصدى جن نسبت به شأنى از شؤون بشر و وساطتش در کار آخرتى او از قبيل شهادت و شفاعت، ديده نمى شود. پس وقتى از جنس ملائکه و جن نبوده باشند، قهرا از جنس بشر خواهند بود. خواهيد گفت: اثبات اين گونه خصوصيات براى بشر با امثال آيه «يوم لا تملک نفس لنفس شيئا و الأمر يومئذ لله» منافات دارد. جواب اين است که: اين گونه آيات به آيات ديگرى تفسير شده، که دلالت دارند بر اين که مقصود از آن ها بيان اين جهت است که در روز قيامت، احاطه ملک خداى تعالى بر جميع موجودات براى مردم ظاهر مى شود، و در آن روز مردم به احاطه و اطلاق ملک خدا اعتراف مى کنند. نه اين که تنها اين مالکيت در روز قيامت براى خدا پيدا مى شود. زيرا خداوند پيوسته مالک على الاطلاق است و کسى هيچ گاه به نفع کسى مالک چيزى نيست، نه اين که در آخرت چنين باشد. ملائکه در آن روز، در وساطت خود و شهداء بر شهادت خويش و شفعاء داراى شفاعت خويشتن مى باشند، و قرآن کريم، به اين معنا تصريح دارد. چنان که فرموده: «و تتلقاهم الملائکة هذا يومکم الذى کنتم توعدون». و نيز فرموده: «يوم يقوم الأشهاد». و نيز فرموده: «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعة إلا من شهد بالحق و هم يعلمون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۷ پس در عين اين که ملکيت و حکم براى خدا است، ديگران هم به اذن او، داراى حکم هستند - مانند دنيا - با اين تفاوت که در دنيا، حکم خداوند براى همه افراد ثابت و ظاهر و خلاصه مورد قبول نبود، و در آخرت به طور عيان ظاهر گشته، ديگر کسى درباره آن دچار شک و يا خطا نخواهد شد. اقوال متعددى که درباره معناى «اعراف» و «اصحاب اعراف»، گفته شده است اين است آن معنايى که ما از آيات کريمه قرآن، درباره «اصحاب اعراف» مى فهميم. البته ديگران در اين باره، حرف هاى ديگرى زده اند، که بعضى از آن حرف ها خالى از بيهوده گويى نيست، و اينک، ما به طور فهرست به آن اقوال اشاره نموده، مى گذريم: ۱- اعراف چيزى است که بر هر دو طايفه مشرف است. ۲- ديوارى است که مانند خروس، داراى تاج است. ۳- تلى است بين بهشت و جهنم، که عده اى از گنهکاران بر آن تل مى نشينند. ۴- اين همان ديوار بين مؤمنان و منافقان است که آيه «فضرب بينهم بسور له باب»، به آن اشاره دارد. ۵- اعراف به معنى تعرف و آشنايى است. يعنى در قيامت، رجالى از حال مردم، آگاهی دارند. ۶- اعراف همان صراط معروف است. اين ها حرف هايى است که درباره معناى «اعراف» زده اند. درباره رجالى هم که بر اعراف قرار دارند، اختلافاتى است که شايد به دوازده قول بالغ شود: ۱- اين که: آن ها اشراف و بزرگانى هستند که از بين خلائق، به کرامت خداوندى مخصوص و ممتاز شده اند. ۲- قومى هستند که حسنات و سيئاتشان برابر است. نه حسناتشان بر سيئاتشان ترجيح دارد، تا داخل بهشت شوند، و نه سيئاتشان بر حسناتشان فزونى گرفته، تا به دوزخ در آيند. ناچار خداوند تا مدتى بر اعراف که درجه اى است بين بهشت و دوزخ، بازداشتشان نموده، سپس به رحمت خود، آن ها را داخل بهشت مى نمايد. ۳- اهل فترت اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۸ ۴- مؤمنان از طايفه جن هستند. ۵- کودکانى هستند از کفار، که قبل از رسيدن به حد تکليف از دنيا رفته اند. ۶- زنا زادگان اند. ۷- کسانى هستند که در دنيا به خوبى خود مى باليدند. ۸- ملائکه اى هستند که بر بالاى اعراف ناظر اشخاص اند، و هر کسى را از سيما و قيافه اش مى شناسند. و اگر کسى از صاحبان اين قول بپرسد: با اين که ملائکه متصف به رجوليت و انوثيت نمى شوند، چطور آيه از آن ها، به «رجال» تعبیر کرده؟ در جواب مى گويند: درست است که ملائکه مرد و زن ندارند، وليکن به شکل مرد در مى آيند. ۹- انبياء «عليهم السلام» اند، که هم به خاطر احترامى که دارند و هم براى اين که گواهان بر خلايق اند، از مردم جدا شده، و بر اعراف قرار مى گيرند. ۱۰- مردمان عادل از هر امتى هستند که براى شهادت دادن بر افراد امت خود، بدان جا مى روند. ۱۱- صلحا و فقها و علما هستند. روايتى از آلوسى درباره مراد از «رجال اعراف» ۱۲ - رجال اعراف عبارتند از: عباس، حمزه، على «عليه السلام» و جعفر طيار، که در نقطه اى از صراط مى ايستند تا دوستان خود را به سفيدى روى، و دشمنان خود را به سياهى روى بشناسند. اين قول را آلوسى در روح المعانى، از ضحاک، از ابن عباس نقل کرده است. در المنار مى گويد: «من اين قول را در کتب تفسير نيافتم، و ظاهرا آلوسى، آن را از تفاسير شيعه نقل کرده، و اين قول صحيح نيست. زيرا «رجال اعراف»، اهل بهشت و دوزخ را به قيافه هايشان مى شناسند و ديگر حاجتى نيست در اين که اين بزرگواران، سرِ راه صراط بايستند تا منافقان و ناصبيان را - که همان دشمنان على «عليه السلام» و هواخواهان بنى اميه اند - از ديگران بشناسند. علاوه بر اين که از سياق آيه و نظم کلام خداوند، خيلى دور است که مرادش از اعراف، صراط بوده باشد. مؤلف: اين که صاحب المنار گفته است که «روايت مذکور از کتب شيعه نقل شده»، صحيح نيست. زيرا هيچ يک از تفاسير شيعه، اين روايت را به طريقى که شيعه به ضحاک دارد، از ضحاک نقل نکرده، بلکه اگر هم متعرض نقل آن شده، از يکى از تفاسير عامه نقل کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۵۹ مثلا مجمع البيان، روايت را از تفسير ثعلبى و او، به سند خود، از ضحاک، از ابن عباس نقل کرده است، و ما به زودى، رواياتى را که شيعه درباره رجال اعراف دارد، در بحث روايتى آينده ايراد خواهيم نمود - إن شاء الله تعالى. سخن ما با صاحب المنار، درباره روايت مذکور در اين جا، ما را با صاحب المنار گفتارى است و آن، اين نيست که چرا روايت مذکور را طرح کرده و قابل قبول ندانسته. چون روايت مزبور قابل اعتماد نيست، بلکه گفتار ما با او، در آن علتى است که براى طرح روايت ذکر کرده. چه از آن بر مى آيد که گويا وى در ابحاث راجع به معاد، نظامى را که آيات و احاديث براى روز قيامت بيان مى کند، با نظام جارى در دنيا مقايسه نموده، و آن را از نوع همين نظام پنداشته، و در نتيجه هر جاى آن با نظام دنيا وفق داشته قبول نموده، و هر کجايش وفق نداشته طرح کرده، و اين جمود در فهم و گزاف گويى عجيبى است - دقت بفرماييد. چون اگر صحيح باشد بگوييم با بودن اهل اعراف و تشخيص افراد نيک و بد از همديگر، چه حاجت به اين که آن بزرگواران در صراط بنشينند و آنگاه نتيجه بگيريم که پس اين روايت باطل است، چرا صحيح نباشد بگوييم: «با بودن اهل صراط و تشخيص شان افراد نيک و بد را از يکديگر، ديگر چه حاجت به اهل اعراف»؟ و نيز، چرا صحيح نباشد بگوييم: حالا که اهل اعراف نيک و بد را از هم جدا مى کنند، ديگر چه حاجت به سؤال و حساب و باز کردن نامه هاى اعمال و نصب ميزان ها و حضور اعمال و اقامه شهود و به زبان در آوردن اعضاى بدن؟ و يا بگوييم: اين همه راه هاى گوناگون براى سنجيدن اعمال براى چه؟ يکى از اين راه ها کافى بود. و يا بگوييم: با بودن علم خدا، به هيچ يک از اين راه ها حاجت نبود. همان طورى که گفتيم، گويا صاحب المنار، صحنه قيامت را به يکى از صحنه هاى دنيا مقايسه کرده و با خود گفته است: چطور ممکن است اعراف و ديوار بلندى که کشيده شده، با صراط، متحد باشد؟ و يک نفر در عين اين که در بالاى ديوار اعراف است، بر سرِ راه صراط هم ايستاده باشد؟ لذا از درِ تعجب گفته است: «اعراف کجا و صراط کجا»؟ و حال آن که جزئيات امور آخرت، هيچ ربطى به امور دنيا نداشته و قابل قياس با آن نيست، و اگر قابل قياس هم باشد، تازه باز اشکال وى بر روايت وارد نيست. زيرا ممکن است صراط و اعراف را طورى معنا کنيم که با هم متحد شده و در نتيجه، روايت مورد بحث از کار نيفتد، و آن معنا اين است که بگوييم: «صراط»، به همان معناى معروف است و «اعراف»، حجابى است که بر بالاى صراط و پل مزبور زده شده، و عباس و حمزه و على «عليه السلام» و جعفر، در آن حجاب قرار مى گيرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۰ علاوه بر اين که صاحب المنار فراموش کرده که اصلا يکى از اقوال در مسأله اعراف، اين است که اعراف همان صراط است. و اين قول را طبرى، در تفسير خود، از ابن مسعود، و سيوطى در الدرالمنثور، از ابن ابى حاتم، از ابن جريح نقل کرده اند. و اما اين که گفت: «علاوه بر اين که از سياق آيه و نظم کلام خداوند بسيار دور است که بگوييم مرادش از اعراف، صراط است، فسادش از حرف هاى قبلى او روشن تر است. براى اين که اين قبيل آيات از جزئيات معاد، تنها کليات و صفات عامى را بيان مى کند، که معانيش معلوم، ولى حقايقش مبهم و مجهول است. بنابراين، ممکن است پاره اى از جزئيات با صفاتى که در پاره اى اشخاص هست، منطبق بوده و مراد از آن جزئيات و صفات آن اشخاص بوده باشد، همچنان که ممکن است پاره اى از بيانات با بيان ديگرى منطبق شود. مثلا مقصود از اعراف، همان صراط باشد، همچنان که مقصود از ميزان، عدل است. دو قول ديگر در معناى «اعراف»، و بيان اصول اقوال در این باره اين بود آن دوازده قولى که در معناى اعراف بود، و ممکن است دو قول ديگر زير را نيز به آن اضافه کرد: يکى اين که بگوييم: مقصود از «رجال اعراف»، مستضعفانى هستند که از جهت ضعف عقل، حجت بر آن ها تمام نشده و مکلف به تکليف نشدند. مانند مردان و زنان ضعيف و اطفال غير بالغ. البته ممکن هم هست اين قول را با دومين قول از دوازده قول متقدم، يکى گرفته بگوييم: اين دسته از مردم هم، حسنات و سيئاتشان برابر است. چون اصلا حسنه و سيئه اى ندارند، و حجت بر آنان تمام نشده و مکلف به تکاليف شرع نبوده اند. دوم اين که: مراد از «رجال اعراف» کسانى هستند که بدون اذن پدر، به جهاد رفته و در جهاد شهيد شده اند. از جهت خروج بدون اذن پدر اهل آتش، و از جهت کشته شدن در راه خدا اهل بهشت هستند، و بر طبق اين قول روايتى هم هست. البته اين قول را نيز ممکن است به همان قول دوم ارجاع داد. همچنان که تعدادى از اقوال دوازده گانه را مى توان در عده ديگر آن گنجانيد. مثلا مى توان قول پنجم را که مقصود از «رجال اعراف» را اولاد کفار مى دانست و همچنين قول سوم را که مى گفت مراد اهل فترت اند، به قول دوم ارجاع داد. چون اهل فترت و اولاد کفار، ترجيحى در حسنات و يا سيئاتشان نيست. و همچنين، مى توان قول ششم را که مى گفت منظور، اولاد زنا هستند، از آن جهت که نه مؤمن و نه کافر شمرده مى شوند، و نيز قول نهم، دهم، و يازدهم و دوازدهم را به قول اول برگردانيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۱ بنابراين، اصول اقوالى که در مسأله «رجال اعراف» هست، سه قول خواهد بود: اول اين که: مراد از «رجال اعراف»، صاحبان مقام و منزلت است. چيزى که هست، بعضى گفته اند: دارندگان اين مقام و منزلت، انبيا «عليهم السلام» هستند، و بعضى گفته اند: گواهان بر اعمال اند، و بعضى گفته اند: علماء و فقهايند، و بعضى گفته اند: اشخاص ديگرى هستند. دوم اين که: آن ها کسانى هستند که نه حسناتشان بر سيئاتشان ترجيح دارد و نه سيئاتشان بر حسناتشان. سوم اين که: آن ها ملائکه هستند. اغلب مفسران، قول دوم را اختيار کرده و عمده چيزى که به آن استناد کرده اند، رواياتى است که آن ها را به زودى، در بحث روايتى آينده، ايراد خواهيم کرد. و اگر به خاطر داشته باشيد، گفتيم سياق آيات اعراف با قول اول سازگار است. حتى بعضى از مفسران از قبيل آلوسى، با اين که به قول دوم تمايل داشته، مع ذلک از نظر سياق چاره اى نديده جز اين که اعتراف کند به اين که اين قول با سياق آيات نمى سازد. «نَادَوْا أَصحَاب الجَْنَّةِ أَن سلَامٌ عَلَيْکُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَ هُمْ يَطمَعُونَ»: از سياق آيات استفاده مى شود که اين مناديان، همان رجال اعراف هستند، و جمله «لم يدخلوها و هم يطمعون»، دو جمله است که هر دو حال براى اصحاب جنت مى باشند. يکى جمله «لم يدخلوها»، و ديگرى جمله «و هم يطمعون»، و معنايش اين است که: اصحاب جنت، در حالى که هنوز به بهشت داخل نشده اند و اشتياق دارند هرچه زودتر برسند، ندا مى شوند. و ممکن هم هست بگوييم - همچنان که زمخشرى هم در کشاف گفته - که: اين دو جمله، حال از ضمير جمع در «لم يدخلوها» است و همان فعل عامل در حال است و معنايش اين است که: اصحاب جنت به اين مطلب ندا شدند، در حالى که در بهشت بودند، وليکن دخولشان در بهشت در حال يأس و نوميدى بوده. براى اين که از مشاهده موقف هولناک قيامت و مسأله دقت حساب، ديگر اميدى برايشان نمانده بود. وليکن جمله «أهؤلاء الذين...»، احتمال اول را تأييد مى کند، و از آن استفاده مى شود که سلام رجال اعراف به اهل بهشت، قبل از ورود ايشان به بهشت است. و اما احتمال اين که دو جمله مزبور حال باشند از ضمير جمع در «نادوا»، احتمال ضعيفى است. براى اين که باعث مى شود جمله از افاده معنا ساقط گردد، و برگشت معنا به اين شود که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۲ «رجال اعراف که نه اهل بهشت اند و نه اهل دوزخ، و مکانشان در حجاب و حائل بين بهشت و دوزخ است، اهل بهشت را ندا کردند، در حالى که خود داخل بهشت نشدند، و خيلى ميل دارند داخل شوند». علاوه بر اين، کسى که چنين احتمالى را مى دهد، لابد بايد جمله «لم يدخلوها و هم يطمعون» را استينافيه بگيرد، و بگويد: اين جمله، ابتداى مطلب است و خبر مى دهد از حال رجال اعراف. و يا جمله وصفيه است که بيان مى کند اوصاف آنان را، و تقدير کلام اين است که: بر اعراف رجالى هستند که داخل بهشت نشده و آرزوى آن را دارند. و اين بسيار بعيد است که جمله مزبور، استينافيه باشد. چون اگر استينافيه بود، قاعدتا مى بايستى براى رفع اشتباه، فاعل را اظهار مى کرد، نه آن که با ضمير به آن اشاره کند. همچنان که در «و نادى أصحاب الأعراف رجالا»، که جمله اى است استينافيه، فاعل که همان اصحاب است، اظهار شده است. وصفيه بودن آن نيز بعيد است. زيرا جمله «و نادوا أصحاب الجنة أن سلام عليکم»، بدون هيچ ضرورتى بين وصف و موصوف فاصله شده است، و اين جائز نيست. و همين احتمال، يعنى احتمال برگشتن معناى «لم يدخلوها و هم يطمعون و إذا صرفت أبصارهم» به اين که بگوييم: «رجال اعراف، وقتى چشم شان به اهل بهشت مى افتد، آرزوى بهشت مى کنند، و وقتى چشم شان به دوزخيان مى افتد، از رفتن به دوزخ به خدا پناه مى برند»، باعث شده عده اى، اصحاب اعراف را رجالى بدانند که حسنات و سيئاتشان برابر است، وليکن ما به هيچ وجه اين احتمال را قبول نمى کنيم. نظر ما اين است که: جمله «لم يدخلوها»، حال از اصحاب جنت است، نه وصف اصحاب اعراف. و اما جمله «و إذا صرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النار قالوا ربنا». درباره حال بودن آن براى اصحاب اعراف نيز، کلامى است که به زودى خواهد آمد. «وَ إِذَا صرِفَت أَبْصارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظالِمِينَ»: «تلقاء»، بر وزن «تبيان» و در اصل مصدر از «لقى يلقى» است، وليکن در اين جا در معناى جهت لقاء استعمال شده. ضمير جمعى که در «أبصارهم» و در «قالوا» است، به رجال بر مى گردد. و اگر از نگاه کردن به اصحاب نار، به جمله «صرفت أبصارهم» تعبير فرموده، گويا براى اين بوده که انسان به اختيار خود، ميل ندارد به چيزى که نگاه به آن باعث ناراحتى است، نگاه کند. آن هم در مثل آتش دوزخى که تلخ ‌ترين و دشوارترين عذاب ها است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۳ وليکن معمولا در چنين مناظرى از جهت اضطراب نفس و سراسيمگى که در دل آدمى پيدا مى شود، گاهى بدون اختيار گوشه چشمى به سوى آن منظره باز مى کند، و در اين باز کردن چشم، آن قدر بى اختيار و بى ميل است، که گويى شخص ديگرى چشم او را باز کرده. از اين جهت است که مى فرمايد: «و زمانی که گردانيده مى شود، چشم هايشان به طرف دوزخ»، و نفرموده «و إذا نظروا: و وقتى که نگاه کنند به آنان». بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: و زمانی که اصحاب اعراف به ناگاه چشمشان به اصحاب آتش مى افتد، به خدا پناه مى برند از اين که با آنان محشور شده، در آتش شوند، و مى گويند: «ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمين». البته اين را هم بايد بگوييم که اين گونه دعا کردنشان، دليل بر اين نيست که از منزلت و مقامشان ساقط شده، از همين جهت مى ترسند مبادا به آتش روانه شوند. براى اين که از اين گونه دعاها پيغمبران اولواالعزم و انبيا و بندگان صالح خدا و ملائکه مقربين نيز مى کردند، و اين دلالت بلکه کوچکترين إشعار هم ندارد بر اين که صاحب اين دعا، از مقام رفيعش ساقط گشته و فعلا دچار حيرت شده است. اين در وقتى است که ضمير جمع در «أصارهم» و در «قالوا» را به رجال برگردانيم، و اين صحيح نيست. براى اين که کلام در اين چهار آيه، درباره اوصاف اصحاب اعراف جريان دارد، و لازمه اين وحدت سياق، اين است که بفرمايد: «و نادوا - يعنى اصحاب اعراف - رجالا يعرفونهم...»، نه اين که بدون هيچ ضرورتى و بدون اين که بخواهد نکته اى را بفهماند، از اين بيان عدول نموده و پس از اين که همه جا با ضمير اشاره به اصحاب اعراف مى شد، ناگهان به اسم ظاهرشان تصريح نموده، بفرمايد: «و نادى أصحاب الأعراف». پس معلوم مى شود که ضمير جمع در «أبصارهم» و در «قالوا»، به اصحاب جنت بر مى گردد، و جمله مورد بحث از دعاى آنان حکايت مى کند، نه اصحاب اعراف، همچنان که جمله قبلى، طمع و اميدوارى آنان را مى رسانيد. «وَ نَادَى أَصحَاب الاَعْرَافِ رِجَالاً يَعْرِفُونهُم بِسِيمَاهُمْ ...»: اين که رجال را توصيف کرد به اين که اصحاب اعراف، آن ها را به سيمايشان مى شناسند، دلالت دارد بر اين که سيماى اصحاب دوزخ، نه تنها اعرافيان را به دوزخى بودن آنان واقف مى کند، بلکه به خصوصيات ديگرى هم که دارند، راهنمايى مى نمايد. جمله «قالوا ما أغنى عنکم جمعکم و ما کنتم تستکبرون»، دوزخيان را شماتت مى کند به اين که شما در دنيا از قبول حق استکبار مى کرديد، و از جهت شيفتگى و مغرور بودن به دنيا، حق را ذليل و خوار مى پنداشتيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۴ «أَ هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ...»: اسم اشاره «هؤلاء»، اشاره است به اصحاب جنت، و استفهامى که در اين جمله است، استفهام تقرير، و معنايش اين است که: «اين ها، همان کسانى هستند که شما درباره شان به طور جزم مى گفتيد از اين راهى که براى عبوديت اتخاذ کرده اند، خيرى نمى بينند»، و خير ديدن، همان رسيدن به رحمت خدا است. در اين جمله، وقوع رحمت که لفظى است نکره در سياق نفى، استغراق و عموميت را مى رساند، و معلوم مى شود که از مؤمنان، به طور کلى خير و رحمت را نفى مى کرده اند. جمله «أدخلوا الجنة لا خوف عليکم و لا أنتم تحزنون» - امرى است از طرف اصحاب اعراف به مؤمنان که پس از تقرير حال آن ها به استفهام، امر مى کنند ايشان را تا داخل جنت شوند، و اين که بعضى گفته اند: «در اين جمله تقديرى هست، و آن اين است که: کسى از جانب پروردگار به آن ها گفت داخل بهشت شويد، نه بيمى بر شما است و نه اندوهگين مى شويد. شما نسبت به حال و آينده تان، هيچ بيمى نخواهيد داشت. و آنگاه اضافه کرده اند که حذف قول در قرآن کريم و در کلام عرب در مواردى که قرينه حکايت از آن کند، بسيار است»، صحيح نيست. زيرا نه سياق با آن مساعد است، و نه قرينه اى هست که دلالت بر آن محذوف کند. و اگر در جايى تقدير گرفتن قول جايز باشد، چون معناى آن از تبادر کلام فهميده مى شود، دليل بر اين نيست که هر جا که ما بخواهيم، اگرچه قرينه اى هم نباشد، بتوانيم چنين تقديرى را مرتکب شويم. معناى «اعراف» در قرآن در قرآن کريم، در غير اين چهار آيه اى که در سوره اعراف است، لفظ اعراف در جاى ديگر نيامده است. و ما از بحثى که در اين آيات کرديم، اين نتيجه را گرفتيم که: «اعراف»، يکى از مقامات عالى انسانيت است، که خداوند آن را به حجابى که حائل بين بهشت و دوزخ است، مثال زده، و معلوم است که هر حائلى، در عين اين که مرتبط به دو طرف خود هست، طبعا از حکم دو طرف خود خارج است، و لذا فرمود: اين حجاب، داراى اعراف و بلندى هايى است، و بر آن اعراف، رجالى هستند که مشرف بر جميع اهل محشر از اولين و آخرين اند، و هر کسى را در مقام مخصوص خودش ‍ مشاهده مى کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۵ با اين که مقامات و درجات مردم در بين دو حد «اعلا عليين» و «أسفل السافلين»، مختلف است با اين حال از حال يک يک اشخاص و اعمالى که در دنيا کرده اند، آگاه اند، و با هر کس که بخواهند، مى توانند حرف بزنند، هر کسى را که بخواهند، مى توانند ايمنى داده و به اذن خدا اجازه ورود به بهشت دهند. از اين جا معلوم مى شود که موقف و مقام اين رجال، از دو موقف «سعادت» - که عبارت است از نجات به وسيله عمل صالح - و «شقاوت» - که عبارت است از هلاکت به خاطر عمل زشت - بيرون است. و خلاصه مقامى است مافوق اين دو مقام، و حاکم و مسلط بر آن دو. براى تقريب ذهن و روشن شدن مطلب، مى توانيم اين مقام را به مقام پادشاهان و حکام تشبيه کرده بگوييم: همچنان که در زير سلطه حکام اقوامى سعيد و متنعم به نعمت آنان و مشمول رحمت آنان اند، و هرچه را که بخواهند، برايشان فراهم است، و اقوام ديگرى شقى و در زندان هاى آنان معذب به انواع عذاب هاى دردناک اند، و طايفه سومى مافوق اين دو طايفه مأمور تنظيم امور آنان و رساندن نعمت به آن طايفه و عذاب به اين طايفه و در عين حال خود نيز از متنعمين هستند. و نيز قوم ديگرى مافوق اين خدمه و عمال، مأمور به تدبير همه طبقات مادون خود هستند. همچنين ممکن است خداى تعالى، که حاکم در روز جزا است، اقوامى را مشمول رحمت خود قرار داده و از آن جايى که خدايى است آمرزگار و صاحب فضل بزرگ، آنان را به پاداش حسنات شان داخل بهشت نموده، از هر طرف برکات خود را بر آنان نازل کند. و از آن جايى که عزيز ذو انتقام است، اقوام ديگرى را به کيفر گناهانشان، در آتش خود انداخته، و طايفه سومى را اذن دهد که بين اين دو طايفه واسطه شوند، و احکام و اوامرش را در بين آنان اجرا نمايند. همچنان که خودش فرموده: «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار: براى کيست سلطنت امروز؟ براى خداى يگانه قهار» - دقت فرماييد. «وَ نَادَى أَصحَاب النَّارِ أَصحَاب الجَْنَّةِ أَنْ أَفِيضوا...»: «افاضه»، از ماده «فيض»، و به معناى لبريز شدن و ريختن آب است. و معناى آيه «ترى أعينهم تفيض من الدمع»، اين است که: مى بينى ديدگان شان را که لبريز از اشک شده. در آيه مورد بحث، ساير نعمت هايى را که خداوند به اهل بهشت روزى کرده، عطف بر آب نموده، و از اين جا معلوم مى شود که اهل دوزخ از اهل بهشت، تنها انتظار آب ندارند، بلکه تقاضاى همه انواع نعمت ها را مى کنند. چيزى که هست، به طور عموم مجاز از همه آن ها به افاضه تعبير شده. ممکن هم هست کسى بگويد: «افاضه»، تنها به معناى فرو ريختن آب نيست تا اطلاقش در غير آب مجاز باشد، بلکه به معناى دادن نعمت فراوان است. بنابراين، اين اطلاق به طور حقيقت خواهد بود، نه عموم مجاز. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۱۶۶ به هر حال، آيه شريفه اشعار دارد بر اين که مکان اهل جنت، بلندتر از مکان دوزخيان است. و اگر ابتدا از ميان همه نعمت ها، آب را ذکر کرد و آنگاه بقيه نعمت ها را بر آن عطف نمود، از اين جهت است که براى دوزخيان و مبتلايان به حرارت دوزخ، آب از هر چيز ديگرى ضرورى تر است. «الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً...»: «لهو»، به معناى چيزى است که انسان را از کار لازم و ضروری اش باز بدارد. و «لعب»، به معناى کارى است که از روى خيال انجام شود، و هدف و نتيجه اش خيالى و خالى از حقيقت بوده باشد. و «غرور»، به معناى اظهار خيرخواهى کسى است که در دل بناى فريب و خدعه وى را داشته باشد. و «نسيان»، به حسب اصل لغت، به معناى فراموشى و در مقابل «ذکر» است، وليکن در بسيارى از اوقات به طور استعاره، بر ترک چيزى و بى اعتنايى به آن نيز اطلاق مى شود. همچنان که در آيه مورد بحث به همين معنا آمده. و «جحد»، به معناى نفى و انکار است. از اين آيه که حال کفار را تفسير مى کند، سه قسم تفسير براى کفر استفاده مى شود: يکى اين که: کفر عبارت است از اين که انسان، دين را وسيله سرگرمى و بازيچه قرار داده، مغرور حيات دنيا شود. دوم: فراموش کردن روز لقاى خداوند. سوم: انکار آيات خدا. و هر سه تفسير صحيح، و براى هر يک وجهى است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه