تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۱۸

ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۷ آيات ۵۹ - ۶۴ سوره اعراف لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ إِنى أَخَاف عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۵۹) قَالَ الْمَلاُ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنرَاک فى ضلَالٍ مُّبِينٍ(۶۰) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْس بى ضلَالَةٌ وَ لَکِنى رَسولٌ مِّن رَّب الْعَالَمِينَ(۶۱) أُبَلِّغُکُمْ رِسالَاتِ رَبى وَ أَنصحُ لَکمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ(۶۲) أَوَ عجِبْتُمْ أَن جَاءَکمْ ذِکْرٌ مِّن رَّبِّکمْ عَلى رَجُلٍ مِّنکمْ لِيُنذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ(۶۳) فَکَذَّبُوهُ فَأَنجَيْنَاهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ فى الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِينَ کذَّبُوا بِئَايَاتِنَا إِنهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِينَ(۶۴) «ترجمه آیات» به راستى نوح را به سوى قومش فرستاديم. وى گفت: اى قوم! خداى يگانه را که جز او خدايى براى شما نيست، بپرستيد که من از عذاب روزى بزرگ بر شما بيمناکم. (۵۹) بزرگان قوم او گفتند: ما تو را در ضلالتى آشکار مى بينيم. (۶۰) گفت: اى قوم! در من ضلالت نيست، بلکه پيغمبرى از جانب پروردگار جهانيانم. (۶۱) که پيغام هاى پروردگار خويش را به شما مى رسانم، شما را نصيحت مى کنم و از خدا چيزها مى دانم که شما نمى دانيد. (۶۲) مگر در شگفتيد از اين که مردى از خودتان را از ناحيه پروردگارتان تذکرى آمده باشد، تا شما را بيم دهد؟ و در نتيجه مردمى پرهيزکار شده، شايد بدين وسيله رحمت ببينيد. (۶۳) قوم نوح او را تکذيب کرده و او را با کسانى که همراهش بودند که در کشتى نشانده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۸ و کسانى که آيات ما را تکذيب کرده بودند، غرق کرديم، چه آنان گروهى کوردل بودند. (۶۴) گفتگوى نوح «ع» با قوم خود، و غرق شدن تکذيب کنندگان آيات الهى «بیان آیات» اين آيات با ذکر داستان نوح «عليه السلام» و اين که چگونه مردم را به توحيد و ترک شرک دعوت مى نمود، و قومش او را انکار نموده، بر شرک خود اصرار مى ورزيدند و اين که خداوند چگونه طوفان را بر ايشان مسلط نمود و همه را تا به آخر هلاک ساخت، و نوح و گروندگان به وى را نجات داد، تعقيب و دنباله آيات قبلى است که آن نيز، راجع به دعوت به توحيد و نهى از شرک به خداى سبحان و تکذيب آيات او بود. و به منظور تکميل همين بيان، داستان عده ديگرى از انبياء از قبيل هود، صالح، شعيب، لوط و موسى «عليهم السلام» را نيز ذکر مى فرمايد. «لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ ...»: نخست داستان نوح را ذکر فرموده. چون نوح «عليه السلام»، اولين پيغمبرى است که تفصيل نهضت او در قرآن ذکر شده، و به زودى در تفسير سوره «هود»، تفصيل داستان آن جناب خواهد آمد - إن شاء الله. لام در کلمه «لقد»، براى قسم است و به منظور تأکيد مطلب آورده شده ، چون روى سخن با مشرکان بوده که منکر نبوت هستند. «فقال يا قوم اعبدوا الله ما لکم من إله غيره» - نوح «عليه السلام» به خاطر اين که به مردم بفهماند که او خيرخواه آنان است و مى خواهد مراتب دلسوزى خود را نسبت به آنان برساند، مى گويد: «يا قوم: اى قوم من». آنگاه اولين پيشنهادى که به آنان مى کند، اين است که بياييد به دين توحيد بگراييد. سپس با جمله «إنى أخاف عليکم عذاب يوم عظيم»، آنان را انذار نموده، تهديد مى کند. و چون مقصودش از اين عذاب، عذاب روز قيامت است. پس در حقيقت در اين دو جمله، دو تا از اصول دين را که همان «توحيد» و «معاد» است، به آنان گوشزد نموده، بعدا در جمله «يا قوم ليس بى ضلالة ولکنى رسول من ربّ العالمين»، به اصل سوم از اصول دين، يعنى مسأله «نبوت» اشاره مى نمايد. علاوه بر اين که در همان دعوت، به دو اصل اولى نيز اشاره به مسأله نبوت هست. براى اين که دعوت به يک نوع عبادت، انذار از يک نوع عذابى است که قومش هيچ گونه اطلاعى از آن نداشته اند، و معلوم است که دارنده چنين دعوت هايى جز پيغمبرى نمى تواند باشد. از جمله «أو عجبتم أن جاءکم ذکر من ربکم على رجل منکم لينذرکم» هم بر مى آيد که قومش، از شنيدن همان دو مطلب، به مسأله نبوت که اصل سومى است، نيز منتقل شده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۱۹ چون مى فرمايد: از شنيدن آن دو دعوت، بلکه از شنيدن اولين دعوت او نسبت به رسالت وى تعجب کرده اند. «قَالَ الْمَلاُ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنرَاک فى ضلَالٍ مُّبِينٍ»: کلمه «ملأ» به معناى اشراف و بزرگان قوم است، و اين طبقه از افراد اجتماع را از اين نظر «ملأ» گفته اند که هيبت آنان، دل ها، و زينت و جمال شان، چشم ها را پُر مى کند. و اگر با اين تأکيد شديد نسبت ضلالت به او داده اند، براى اين است که اين طبقه هرگز توقع نداشتند که يک نفر پيدا شود و بر بت پرستى آنان اعتراض نموده، صريحا پيشنهاد ترک خدايان شان را کند و از اين عمل انذارشان نمايد. لذا وقتى با چنين کسى مواجه شده اند، تعجب نموده، او را با تأکيد هرچه تمامتر گمراه خوانده اند. اين هم که گفته اند: ما به يقين تو را گمراه مى بينيم، مقصود از «ديدن»، حکم کردن است. يعنى به نظر چنين مى رسد که تو سخت گمراهى. «قَالَ يَا قَوْمِ لَيْس بى ضلَالَةٌ ...»: نوح «عليه السلام» در جواب آنان، گمراهى را از خود نفى نموده و در جمله «ولکنّى رسول من ربّ العالمين»، خود را پيغمبرى مبعوث از طرف خداى سبحان معرفى مى کند. و اگر خدا را به وصف «ربّ العالمين» ستوده، براى اين است که نزاع بر سر ربوبيت بوده، آنان به غير از خدا براى هر شأنى از شؤون عالَم، مانند آسمان و زمين و انسان و غير آن ارباب ديگرى داشتند، و آن جناب با ذکر اين وصف، ربوبيت را منحصر به خداى تعالى نمود، و در اين جواب، هيچ گونه تأکيدى به کار نبرد، تا بفهماند مطلب يعنى رسالت وى و گمراه نبودنش، آن قدر روشن است که هيچ احتياجى به قسم يا تأکيد ديگرى ندارد. «أُبَلِّغُکُمْ رِسالَاتِ رَبّى وَ أَنصحُ لَکمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ»: در اين چند جمله، اوصاف خود را مى شمارد. نخست مى فرمايد: من از آن جايى که رسولى از ناحيه پروردگار هستم، به مقتضاى رسالتم، پيام هايى را به شما مى رسانم. و رسالت و پيغام را به صيغه جمع ذکر کرد، تا بفهماند که او تنها مبعوث به توحيد و معاد نشده، بلکه احکام بسيار ديگرى نيز آورده. چون نوح «عليه السلام» از پيغمبران اولى العزم و صاحب کتاب و شريعت بوده است. سپس مى فرمايد: من خيرخواه شمايم، و با شما نصيحت هايى دارم که شما را به خداوند و اطاعت او نزديک و از استنکاف از پرستش او دور مى سازد. آنگاه مى فرمايد: و من چيزهايى مى دانم که شما نمى دانيد، و مقصودش از آن چيزها، معارفى است که خداوند از سنن جارى در عالَم و از آغاز و انجام عالَم، به وى آموخته است. مانند وقايع قيامت، جزئيات مسأله ثواب و عقاب، اطاعت و معصيت بندگان، رضا و غضب و نعمت و عذابش. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۰ پس اين که بعضى گفته اند: دو جمله «أبلغکم...» و «أصح لکم»، دو صفت و جمله «أعلم...»، حال از فاعل «أنصح لکم» است، صحيح نيست، بلکه همان طورى که گفتيم، اين سه جمله، هر کدام براى غرض ‍ خاصى ذکر شده اند. «أوَ عجِبْتُمْ أَن جَاءَکمْ ذِکْرٌ مِّن رَّبِّکمْ ...»: اين جمله، استفهامى است انکارى که مى فهماند تعجب آنان از ادعاى رسالت و دعوت به دين حق بى جا و بى مورد بوده، و مقصود از «ذکر»، همان معارف حق او است که بشر را به ياد خدا مى اندازد. و کلمه «من ربکم»، متعلق است به «کائن» تقديرى. «لينذرکم و لتتقوا و لعلکم ترحمون» - اين سه جمله، متعلق است به جمله «جاءکم»، و معناى آن، اين است که: اين ذکر (دين)، به اين جهت براى شما فرستاده شده، تا رسول، شما را انذار نموده، به اين وسيله وظيفه خود را ادا نمايد، و شما نيز از خدا بترسيد، تا در نتيجه رحمت الهى شامل حالتان شود. چون تنها تقوا و ترس از خدا، آدمى را نجات نمى دهد، بلکه بايد رحمت الهى هم دستگير بشود. اين سه جمله از کلام نوح «عليه السلام»، مشتمل است بر اجمالى از معارف عالى الهى. «فَکَذَّبُوهُ فَأَنجَيْنَاهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ فى الْفُلْکِ ...»: بنابه گفته راغب، لفظ «فُلک» که به معناى کشتى است، هم در يک کشتى استعمال مى شود، و هم در کشتى هاى زياد. و به گفته صحاح اللغه، هم معامله مذکر با آن مى شود و هم مؤنث. و دو کلمه «قوما عمين»، يکى وصف است و ديگرى موصوف، و «عمين»، جمع «عمى» بر وزن «خشن»، صفتى است مشبه از ماده «عمى، يعمى». فرق «عمى» با «أعمى» - به طورى که گفته اند - اين است که «عمى»، تنها کسى را مى گويند که بصيرت نداشته باشد، و «أعمى»، به کسى اطلاق مى شود که بصر (چشم) نداشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۱ آيات ۶۵ - ۷۲ سوره اعراف وَ إِلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ(۶۵) قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنرَاک فى سفَاهَةٍ وَ إِنَّا لَنَظنُّک مِنَ الْکَاذِبِينَ(۶۶) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْس بى سفَاهَةٌ وَ لَکِنى رَسولٌ مِّن رَّب الْعَالَمِينَ(۶۷) أُبَلِّغُکمْ رِسالَاتِ رَبى وَ أَنَا لَکمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ(۶۸) أَوَ عجِبْتُمْ أَن جَاءَکُمْ ذِکرٌ مِّن رَّبِّکُمْ عَلى رَجُلٍ مِّنکُمْ لِيُنذِرَکمْ وَ اذْکرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زَادَکُمْ فى الْخَلْقِ بَصطةً فَاذْکرُوا ءَالاءَ اللَّهِ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ(۶۹) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مَا کانَ يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنت مِنَ الصادِقِينَ(۷۰) قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْکم مِّن رَّبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضبٌ أَتُجَدِلُونَنى فى أَسمَاءٍ سمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ ءَابَاؤُکُم مَّا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِن سلْطانٍ فَانتَظِرُوا إِنى مَعَکم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ(۷۱) فَأَنجَيْنَاهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَ قَطعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ کذَّبُوا بِئَايَاتِنَا وَ مَا کانُوا مُؤْمِنِينَ(۷۲) «ترجمه آیات» و به سوى قوم عاد، برادرشان هود را (فرستاديم)، گفت: اى قوم! خداى يگانه را که جز او خدايى نداريد، بپرستيد، چرا پرهيزکارى نمى کنيد؟ (۶۵) بزرگان قومش که کافر بودند، گفتند: ما تو را دستخوش سفاهت مى بينيم، و از دروغگويانت مى پنداريم. (۶۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۲ گفت: اى قوم! من دستخوش سفاهت نشده ام، بلکه پيغمبرى از ناحيه پروردگار جهانيانم. (۶۷) که پيغام هاى پروردگار خويش به شما مى رسانم و براى شما خيرخواهى امينم. (۶۸) مگر شگفت داريد که شما را از پروردگارتان به وسيله مردى از خودتان تذکارى آمده باشد، تا شما را بيم دهد؟ به ياد آريد آن دم که شما را از پس قوم نوح، جانشين آنان کرد و جثه هاى شما را درشت آفريد، نعمت هاى خدا را به ياد آريد، شايد رستگار شويد. (۶۹) گفتند: مگر به سوى ما آمده اى تا خدا را به تنهايى بپرستيم و آنچه را پدران ما مى پرستيدند، واگذاريم؟ اگر راست مى گويى، عذابى را که از آن بيممان مى دهى، بيار. (۷۰) گفت: عذاب و غضب پروردگارتان بر شما وقوع يافت، چرا با من بر سر نام هايى که شما و پدرانتان ساخته و روى يک مشت سنگ و چوب گذاشته ايد، در حالى که خداوند حجتى درباره آن ها نازل نکرده، مجادله مى کنيد؟ منتظر باشيد که من نيز با شما، انتظار آن عذاب را مى برم. (۷۱) پس او را با کسانى که همراه وى بودند، به رحمت خويش نجات داديم و نسل کسانى را که آيه هاى ما را تکذيب کرده بودند و مؤمن نبودند، قطع کرديم. (۷۲) احتجاج حضرت هود «ع»، با قوم خود «بیان آیات» «وَ إِلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ...»: «أخ» که اصلش «أخو» است، به معناى برادر است. حال يا برادر تکوينى، يعنى آن کسى که در ولادت از پدر يا مادر و يا هر دو با انسان شريک است. يا برادر رضاعى، که شرع او را برادر دانسته. و يا برادرخواندگى، که بعضى از اجتماعات آن را معتبر شمرده اند. اين معناى اصلى کلمه مزبور است، وليکن به طور استعاره، به هر کسى که با قومى، يا شهرى، يا صنعتى و سجيه اى نسبت داشته باشد نيز، برادر آن چيز اطلاق مى کنند. مثلا مى گويند: «أخو بنى تميم: برادر قبيله بنى تميم». و يا «أخو يثرب: برادر يثرب». و يا «أخو الحياکه: برادر پشم بافى». و يا «أخو الکرم: برادر کرامت». در آيه مورد بحث: «و إلى عاد أخاهم هودا»، برادر به همين معناى استعارى است. حرف هايى که در پيرامون جمله «قال يا قوم اعبدوا الله ما لکم من إله غيره»، بايد زده شود، همان حرف هايى است که در ذيل همين جمله، در داستان قبلى زده شد. تنها تفاوتى که جمله مورد بحث، با جمله مشابهش در داستان نوح «عليه السلام» دارد، اين است که در آن جا داشت: «فقال...»، و در اين جا دارد: «قال». و جاى اين هست که کسى بپرسد: چرا در آن جا حرف عطف (فاء) بر سرِ جمله در آمد، و در اين جا، در نيامد؟ جوابش همان طورى که زمخشرى نيز در کشاف گفته، اين است که: در آيه مورد بحث، سؤالى در تقدير است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۳ گويا پس از آن که فرمود: «و إلى عاد أخاهم هودا: و هود را فرستاديم به سوى قوم عاد»، کسى پرسيده است: از کلام نوح با خبر شديم، اينک بفرما ببينيم هود، به قوم چه گفت؟ در جواب فرمود: «قال يا قوم...». و اين سؤال و جواب در داستان نوح «عليه السلام» تصور ندارد. براى اين که داستان مزبور، اولين داستانى است که در اين آيات ايراد شده است. «قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ ...»: به طورى که از داستان هود و قومش که به زودى آن را نقل مى کنيم، بر مى آيد، عده اى از قوم وى ايمان داشته و از ترس سايرين، ايمان خود را پنهان مى داشتند. به خلاف قوم نوح که يا هيچ يک از آن ها ايمان نداشتند، يا اگر داشتند، ايمانشان را پنهان نمى کردند، و به داشتن ايمان، معروف و انگشت نما بوده اند. لذا در آيه مربوط به قوم نوح فرمود: «قال الملأ من قومه: همه بزرگان قومش گفتند...»، وليکن در خصوص داستان هود فرمود: «قال الملأ الذين کفروا من قومه: گروهى که از بزرگان قوم وى که کافر بودند، گفتند...». زمخشرى نيز در وجه فرق بين اين دو تعبير، همين معنا را ذکر کرده است. «إنا لنريک فى سفاهة و إنا لنظنک من الکاذبين» - قوم هود، از آن جايى که بر سنت بت پرستى خو کرده بودند، و بت ها در دل هايشان، مقدس و محترم بود، و با اين حال کسى جرأت نداشت سنت غلط آنان را مورد اعتراض قرار دهد. لذا از کلام هود خيلى تعجب کرده، با تأکيد هرچه بيشتر (يعنى با به کار بردن لام در «لنريک» و استعمال لفظ «إنّ» در «إنّا» و لام در «لنظنک»)، اولا، او را مردى سفيه و کم عقل، و رأى او را، رأيى غلط خوانده، و ثانيا او را به ظن بسيار قوى، از دروغگويان پنداشتند. از لفظ «کاذبين» و همچنين از لفظ «رسل» که در جمله «و تلک عاد جحدوا بآيات ربهم و عصوا رسله»، بر مى آيد که قوم هود، غير از آن جناب، پيغمبران ديگرى را هم تکذيب و نافرمانى کرده اند. «قَالَ يَا قَوْمِ لَيْس بى سفَاهَةٌ...»: حرفى که در تفسير اين آيه بايد گفته شود، همان حرفى است که در آيه مشابه آن، در داستان نوح گفتيم. تنها چيزى که در خصوص اين جمله بايد بگوييم، اين است که قوم هود، بيشتر از قوم نوح، بى شرمى و وقاحت کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۴ چه آنان نوح «عليه السلام» را، تنها مردى گمراه دانستند، و اينان هود را مردى سفيه خواندند، و در عين حال، هود «عليه السلام»، وقار نبوت را از دست نداد و ادبى را که انبياء در دعوت الهى خود بايد رعايت کنند، فراموش نفرمود، و با کمال ادب فرمود: «يا قوم»، و اين لحن، لحن کسى است که نهايت درجه مهربانى و حرص بر نجات مردمش را دارد. «ليس بى سفاهة و لکنّى رسول من ربّ العالمين» - و به طورى که مى بينيد، در رد تهمت سفاهت از خود و اثبات ادعاى رسالت خويش، هيچ تأکيدى به کار نبرد. براى اين که اولا در مقابل مردمى لجوج، لجبازى و اصرار نکرده باشد، و در ثانى بفهماند که ادعايش آن قدر روشن است که هيچ احتياجى به تأکيد ندارد. «أُبَلِّغُکمْ رِسالَاتِ رَبّى وَ أَنَا لَکمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ»: يعنى: من از جهت اين که فرستاده اى هستم به سوى شما، کارى جز تبليغ پيام هاى پروردگارم ندارم، و از آنچه شما درباره ام مى پنداريد، بکلى منزه هستم. آرى، من در آنچه شما را به سوى آن مى خوانم، حيله گر نبوده، نسبت به آن دين حقى که به آن مبعوث شده ام، خائن نيستم، و چيزى از آن را زير و رو نکرده، جز تدين شما را به دين توحيد، يعنى دينى که نفع و خير شما در آن است، چيز ديگرى نمى خواهم. و در برابر اين که آنان او را دروغگو شمردند، خود را «امين» ناميد. «أَوَ عجِبْتُمْ أَن جَاءَکُمْ ذِکرٌ مِّن رَّبِّکُمْ ...»: کلمه «بصطه»، همان «بسطه» با سين است، و از آن جايى که پهلوى «طاء» - که از حروف اطباق است - قرار گرفته، مبدل به «صاد» شده، همچنان که «صراط» را با اين که اصلش «سراط» است، به همين خاطر با «صاد» مى نويسند. کلمه «آلاء»، جمع «ألى» - به فتح همزه - و «إلى» - به کسر آن - به معناى نعمت است، همچنان که «آناء»، جمع «أنى» و «انى» است. هود «عليه السلام» در اين جمله، مانند نوح «عليه السلام»، تعجب قوم را بى مورد دانسته و از نعمت هاى الهى، دو نعمت را که بسيار روشن بوده، ذکر فرموده است. يکى اين که: خداوند آنان را پس از انقراض قوم نوح، خليفه خود قرار داده. و ديگر اين که: به آن ها درشتى هيکل و نيروى بدنى فراوان ارزانى داشته است. از همين جا معلوم مى شود که قوم هود، داراى تمدن بوده و بر ساير اقوام تقدم داشته، و قوه و قدرت بيشترى را دارا بودند. هود «عليه السلام» بعد از ذکر اين دو نعمت، به ساير نعمت هاى الهى اشاره نموده و فرموده: «فاذکروا آلاء الله لعلکم تفلحون...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۵ «قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مَا کانَ يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا»: قوم هود، براى اين که او را به نوعى از استهزاء ساکت کنند، مسأله تقليد از پدران را به رُخ او کشيدند. «قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْکم مِّن رَّبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضبٌ ...»: «رحبس» و «رجز»، چيزى است که اگر با چيزى ديگر برخورد بکند، بايد از آن چيز صرف نظر نموده، آن را دور انداخت. مدفوع انسان را هم از همين جهت، رحبس و رجز گفته اند. هود «عليه السلام» نيز در اين کلام خود، عذاب را رحبس خوانده، چون طبعا انسان از عذاب تنفر داشته و شخص معذب خود را از اشخاص ايمن از عذاب دور مى سازد. هود «عليه السلام» در جواب قوم گفت: اين اصرارى که شما در پرستش بت ها و تقليد کور کورانه از پدران خود مى ورزيد، باعث دورى شما از خدا و غضب خدا بر شما گشت، و سبب شد آن عذابى که از در انکار مى گفتيد: چه وقت نازل مى شود؟ به همين زودى بر شما نازل گردد. پس منتظر آن باشيد و من هم با شما انتظار آن را دارم. «اتجادلوننى فى أسماء سميتموها أنتم و آبائکم ما نزل الله بها من سلطان» - هود «عليه السلام» در اين جملات، استدلالى را که قوم بر الوهيت بت ها مى کردند، رد مى کند. چون قومش مى گفتند: پدران ما که اين بت ها را مى پرستيدند، از ما عاقل تر بودند، و ما ناگزير بايد از آنان پيروى کنيم. هود «عليه السلام» در جواب مى فرمايد: پدران شما نيز مانند شما، برهان و دليل صحيحى بر خدايى اين بت ها نداشتند، و مسأله خدا بودن آن ها، جز نام هايى که شما بر آن ها نهاده ايد، چيز ديگرى نيست. اين شماييد که به دست خود، سنگ يا چوب هايى را تراشيده، يکى را خداى ارزانى و فراوانى نعمت، و ديگرى را خداى جنگ، و سومى را خداى دريا و يا خشکى خوانده ايد. جز نامگذارى شما، مأخذ ديگرى نداشته و خدايى آن ها، جز در اوهام شما مصداق ديگرى ندارد. و آيا با يک مشت اوهام که اسم گذاريش به اختيار خود انسان است، مى خواهيد ادعاى مرا که توأم با دليل و برهان قطعى است، جواب دهيد؟ اين طرز بيان در استدلال بر بطلان مسلک بت پرستى در قرآن کريم، فراوان به چشم مى خورد، و اين خود، لطيف ترين بيان و برنده ترين حجتى است بر بطلان اين مسلک. زيرا هر صاحب ادعايى که نتواند بر حقانيت ادعاى خود، حجت و برهان اقامه کند، در حقيقت، برگشت ادعايش به خيال و فرض نامگذارى مى شود، و از بديهى ترين جهالت ها است که انسان در مقابل برهان، لجاجت ورزيده، به يک مشت موهومات و فرضيات اعتماد کند. و اين طرز بيان، تنها در مسأله پرستش جريان ندارد، بلکه اگر در آن دقت شود، در هر چيزى که انسان به آن اعتماد نمايد و آن را در قبال خداى تعالى موجودى مستقل پنداشته، در نتيجه به آن دلبستگى پيدا نمايد، آن را اطاعت کند و به سويش تقرب بجويد، اين بيان جريان دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۶ لذا خداى تعالى، اطاعت غير خود را نيز عبادت خوانده. مثلا درباره اطاعت از شيطان فرموده: «ألم أعهد إليکم يا بنى آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنه لکم عدو مبين و أن اعبدونى هذا صراط مستقيم». «فَأَنجَيْنَاهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا ...»: اين که در اين آيه، «رحمت» نکره، يعنى بدون اضافه ذکر شده و خلاصه نفرمود: «رحمتى»، براى اين است که دلالت بر نوع مخصوصى از رحمت کند و آن، رحمتى است که مخصوص به مؤمنان است، و آن همانا نصرت و پيروزى بر دشمنان است. همچنان که فرمود: «إنا لننصر رسلنا و الذين آمنوا فى الحياة الدنيا و يوم يقوم الأشهاد». و نيز فرموده: «و کان حقا علينا نصر المؤمنين». «و قطعنا دابر الذين کذبوا بآياتنا...» - «قطع دابر»، کنايه از هلاکت و قطع نسل است. چون دابر هر چيزى به معناى دنباله آن است. حال چه دنباله از طرف گذشته، همچنان که مى گويند: «امس الدابر»، و يا از طرف آينده، مثل اين که مى گويند: «دابر القوم»، و معلوم است که هلاکت قومى باعث هلاکت دنباله و نسل آن قوم نيز هست. و ما - إن شاء الله - به زودى، بحث مفصلى در پيرامون داستان هود «عليه السلام»، در سوره هود ايراد خواهيم نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۷ آيات ۷۳ - ۷۹ سوره اعراف وَ إِلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صالِحاً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ قَدْ جَاءَتْکم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَکمْ ءَايَةً فَذَرُوهَا تَأْکلْ فى أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسوهَا بِسوءٍ فَيَأْخُذَکُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۷۳) وَ اذْکرُوا إِذْ جَعَلَکمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ عَادٍ وَ بَوَّأَکمْ فى الاَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سهُولِهَا قُصوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتاً فَاذْکرُوا ءَالاءَ اللَّهِ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ(۷۴) قَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ استَکبرُوا مِن قَوْمِهِ لِلَّذِينَ استُضعِفُوا لِمَنْ ءَامَنَ مِنهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُّرْسلٌ مِّن رَّبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ(۷۵) قَالَ الَّذِينَ استَکبرُوا إِنَّا بِالَّذِى ءَامَنتُم بِهِ کَافِرُونَ(۷۶) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قَالُوا يَا صالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنت مِنَ الْمُرْسلِينَ(۷۷) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصبَحُوا فى دَارِهِمْ جَاثِمِينَ(۷۸) فَتَوَلى عَنهُمْ وَ قَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکمْ رِسالَةَ رَبى وَ نَصحْت لَکُمْ وَ لَکِن لا تحِبُّونَ النَّاصِحِينَ(۷۹) «ترجمه آیات» و به سوى قوم ثمود، برادرشان صالح را (فرستاديم) گفت: اى قوم! خداى يگانه را که جز او خدايى نداريد، بپرستيد، که شما را از پروردگارتان حجتى آمد، اين شتر خدا است که معجزه اى براى شما است، بگذاريدش تا در زمين خدا چرا کند، و زنهار! به آن آسيب مرسانيد که به عذابى دردناک دچار شويد.(۷۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۸ به ياد آريد زمانى را که خداوند پس از قوم عاد، شما را جانشين آنان کرد و در اين سرزمين جايتان داد، و اينک در دشت هاى آن کوشک ها مى سازيد، و از کوه ها خانه ها مى تراشيد، به ياد آريد نعمت هاى خدا را و در اين سرزمين فساد نينگيزيد. (۷۴) بزرگان قومش که گردنکشى کرده بودند، به کسانى که زبون به شمار مى رفتند، (يعنى) به آن هايى که مؤمن شده بودند، گفتند: شما چه مى دانيد که صالح پيغمبر پروردگار خويش است؟ گفتند: ما به آيينى که وى را به ابلاغ آن فرستاده اند، مؤمنيم. (۷۵) کسانى که گردنکشى کرده بودند گفتند: ما آيينى را که شما بدان گرويده ايد، منکريم. (۷۶) پس شتر را بکشتند و از فرمان پروردگار خويش سرپيچيدند، و گفتند: اى صالح اگر تو پيغمبرى، عذابى را که به ما وعده مى دهىف بيار. (۷۷) پس دچار زلزله شده و در خانه هاى خويش بى جان شدند. (۷۸) آنگاه صالح از آنان دور شد و گفت: اى قوم! من پيغام پروردگار خويش را رسانيدم و به شما خيرخواهى کردم، ولى شما خيرخواهان را دوست نمى داريد. (۷۹) رسالت حضرت صالح «ع» و داستان ناقۀ او «بیان آیات» «و إلى ثمود أخاهم صالحا...»: «ثمود»، يکى از امت هاى قديمى عرب بوده که در سرزمين يمن در احقاف مى زيسته اند، و خداوند متعال، شخصى از خود آنان، به نام «صالح» را در ميانشان مبعوث نمود. صالح «عليه السلام»، قوم خود را که مانند قوم نوح و هود مردمى بت پرست بودند، به دين توحيد دعوت نمود و فرمود: «يا قوم اعبدوا الله ما لکم من إله غيره». «قد جاءتکم بينة من ربکم» - يعنى براى شما شاهدى که شهادتش قطعى است، آمد. «هذه ناقة الله لکم آية» - اين جمله، بينه اى را که در جمله قبل بود، بيان مى کند و مقصود از «ناقه»، همان ماده شترى است که خداوند آن را به عنوان معجزه براى نبوت صالح از شکم کوه بيرون آورد، و به همين عنايت بود که آن را «ناقۀ خدا» ناميد. «فذروها تأکل فى أرض الله ...» - استعمال لفظ «فاء»، تفريع را مى رساند، و چنين مى فهماند که چون ناقه مذکور، ناقه خدا است، پس بگذاريد تا در زمين خدا بچرد. و اين تعبير، يعنى به کار بردن لفظ «فاء»، خالى از تشديد هم نيست. هم آن تفريع را مى رساند و هم زمينه را براى ذکر عذاب که به مقتضاى آيه «و لکل أمة رسول فاذا جاء رسولهم قضى بينهم بالقسط و هم لا يظلمون»، حساب هر پيغمبرى را با امتش تصفيه مى کند، آماده مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۲۹ آيه شريفه، مخصوصا جمله «فى أرض الله»، به طور تلويح مى فهماند که قوم صالح، از آزاد گذاشتن ناقه در چريدن و گردش کردن، اکراه داشتند و گويا اين معنا بر آنان گران مى آمده و نمى خواستند زير بارِ آن بروند. لذا توصيه کرده که از آزادى آن جلوگيرى نکنند، و تهديد فرموده که اگر آسيبى به آن رسانيده، يا آن را بکشند، به عذاب دردناکى دچار مى شوند. «وَ اذْکرُوا إِذْ جَعَلَکمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ عَادٍ...»: «صالح» در اين جمله، قوم خود را به تذکر و ياد آوردن نعمت هاى خدا دعوت مى کند، همچنان که «هود»، قوم عاد را به آن دعوت مى نمود. و از جمله نعمت هايى که به ياد آنان مى آورد، اين است که خداوند آنان را جانشين قوم عاد و ساير امت هاى گذشته قرار داده و در زمين مکنتشان داده، و اينک قسمت هاى جلگه زمين و همچنين کوهستانى آن را اشغال نموده و در آن، خانه و آبادى به وجود آورده اند. آنگاه تمامى نعمت ها را در جمله «فاذکروا آلاء الله» خلاصه مى کند. و با به کار بردن لفظ «فاء» که براى تفريع است، مغايرت آن را با جملات قبل مى رساند. و گويا پس از اين که فرمود: نعمت هاى خدا را به ياد بياوريد، و تعدادى از آن نعمت ها را بر شمرد، براى بار دوم فرمود: با اين همه نعمت ها که خداوند در دسترس شما قرار داده، جا دارد که آن نعمت ها را به ياد بياوريد. «و لا تعثوا فى الأرض مفسدين» - اين جمله، عطف بر جمله «فاذکروا» و لازمه آن است. و ماده «عثى»، هم به معناى فساد تفسير شده، و هم به معناى اضطراب و مبالغه آمده است. راغب، در مفردات مى گويد: «عيث و عثى»، با اين که دو ماده هستند، از جهت معنا به هم نزديک هستند، مانند «جذب و جبذ». چيزى که هست، ماده «عيث»، بيشتر در فسادهايى گفته مى شود که محسوس باشد، به خلاف ماده «عثى»، که بيشتر در فسادهاى معنوى و غير حسى به کار برده مى شود. مانند آيه «و لا تعثوا فى الأرض مفسدين». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه