تفسیر المیزان

المیزان جلد۸ بخش۲۲

شرح بعثت حضرت موسى «ع»، به سوى فرعون «بیان آیات» اين آيات با بيان داستان موسى بن عمران «عليهما السلام» شروع شده و از جزئيات آن، يعنى آمدنش به نزد فرعون و ادعايش بر اين که: «خداوند، مرا به سوى تو رسالت داده، تا نجات بنى اسرائيل را از تو بخواهم»، و آن دو معجزه را که خداوند در شب طور به وى کرامت فرموده، ذکر مى کند. اين خصوصيات فهرست آن مطالبى است که در اين آيات ذکر شده، و در آيات بعدى، اجمالى از بقيه داستان آن جناب در ايامى که در مصر، در ميان بنى اسرائيل مى زيسته، و عذاب هايى که بر قوم فرعون نازل شده، و نجات بنى اسرائيل و داستان نزول تورات و گوساله پرستى بنى اسرائيل، و داستان هاى متفرقه و عبرت انگيز ديگرى از بنى اسرائيل را ذکر می کند. «ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسى بِآيَاتِنَا إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلأيهِ ...»: در ابتداى داستان موسى «عليه السلام»، لحن آيات و سياق آن تغيير يافته، بدان سبب که اهميت داستان آن جناب را برساند. چون آن حضرت از انبياى اولوالعزم و صاحب کتاب و شريعت بوده، و دين توحيد با مبعوث شدن او، به مرحله تازه ترى پا گذاشت، و بعد از دو مرحله اى که در بعثت نوح و ابراهيم «عليهما السلام» داشت، احکامش مفصل تر گرديد. در الفاظ آيات راجع به انبياى قبل از او نيز، اشاره به اين مراحل هست. مثلا آيات راجع به قوم نوح و عاد و ثمود، که پيغمبرانشان، يعنى هود و صالح بر شريعت نوح بودند، به يک سياق است. درباره قوم نوح فرموده: «و لقد أرسلنا نوحا إلى قومه». و درباره عاد مى فرمايد: «و إلى عاد أخاهم هودا». و درباره ثمود مى فرمايد: «و إلى ثمود أخاهم صالحا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۶۸ و وقتى به قوم لوط - که در مرحله دوم قرار داشته و مأمور به پيروى از دين ابراهيم «عليه السلام» بوده اند - مى رسد، اين سياق را تغيير داده و مى فرمايد: «و لوطا إذ قال لقومه». و در ابتداى داستان شعيب، باز به سياق قبلى برگشته و در داستان موسى «عليه السلام»، سياق را تغيير داده و فرموده: «ثم بعثنا من بعدهم موسى». براى اين که موسى «عليه السلام»، سومين پيغمبر اولوالعزم و صاحب سومين کتاب آسمانى و سومين شريعت است. گو اين که شريعت هاى خدايى همه يکى هستند، و تناقض و تنافى در بين آن ها نيست، الا اين که از نظر اجمال و تفصيل و کمى و زيادى فروع، مختلف اند. چون سير بشر از نقص به سوى کمال تدريجى و استعداد قبول معارف الهى در هر عصرى، با عصر ديگر مختلف است. وقتى اين سير به پايان رسيد و بشر از نظر معرفت و علم به عالى ترين موقف خود رسيد، آن وقت است که رسالت نيز ختم شده و کتاب خاتم انبياء و شريعتش در ميان بشر براى هميشه مى ماند، و ديگر بشر انتظار آمدن کتاب و شريعت ديگرى را ندارد. (و اگر امروز با اين که خاتم پيغمبران «صلوات الله عليه» مبعوث شده و آخرين کتاب آسمانى را آورده و در عين حال بشر به مرحله اى که مى بايست از کمال برسد، نرسيده، براى اين است که دين اسلام، آن طور که بايد در مجتمعات بشرى گسترش نيافته)، و گرنه بشر مى تواند با بسط دائره دين و بررسى حقايق معارف آن، رو به کمال گذاشته و به تدريج، مراحل علم و عمل را يکى پس از ديگرى طى کند. همچنان که خود قرآن کريم، اين معنا را به بيانات مختلف و هرچه رساتر توصيه فرموده، و در آيه «إن الارض لله يورثها من يشاء من عباده و العاقبة للمتقين»، فرارسيدن روزى را که بشر به حد کمال خود رسيده باشد، وعده و نويد مى دهد. «ثم بعثنا من بعدهم موسى بآياتنا» - اين جمله، اجمال داستان موسى «عليه السلام» است، و از جمله «و قال موسى يا فرعون»، شروع به تفصيل آن مى کند. در اين جا، ناگفته نگذاريم که گرچه اين گونه داستان هاى قرآنى را، داستان موسى و نوح و داستان هود و يا صالح مى ناميم، ولى در حقيقت، اين داستان ها داستان اقوام و مللى است که اين بزرگواران در ميانشان مبعوث شده اند. چون در اين داستان ها، جريان حال آن اقوام و رفتارى که با پيغمبران خود کرده اند و سرانجام انکارشان و اين که عذاب الهى، همه شان را از بين برده و منقرضشان نمود ايراد شده. و لذا مى بينيم تمامى اين داستان ها به آياتى ختم شده که کيفيت نزول عذاب و هلاکت آنان را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۶۹ اگر خواننده عزيز به ياد داشته باشد، در آغاز کلام هم، اين معنا را خاطر نشان ساخته و گفته بوديم که غرض از اين آيات، بيان حال مردم از حيث قبول عهد الهى و رد آن است، تا براى مردم و مخصوصا امت اسلام انذار و مايه عبرت بوده باشد. و نيز گفته بوديم که به طور کلى، سوره هايى که اولش ‍«الف - لام - ميم» آمده، در يک غرض مشترک اند، و آن، همين انذار و تذکر مردم است. پس اين که فرمود: «ثم بعثنا من بعدهم»، معنايش اين است که: «بعد از انبيايى که ذکر کرديم، يعنى نوح، هود، صالح، لوط و شعيب»، موسى را به سوى فرعون و قوم او، يعنى پادشاه مصر و اشرافيانى که دور او بودند، فرستاديم. البته لفظ «فرعون»، اسم پادشاه مصر نبوده، بلکه لقبى بوده مانند «خديو»، که مصرى ها به طور کلى پادشاهان خود را به آن لقب مى خوانده اند. همچنان که روميان، پادشاهان خود را «قيصر» و ايرانيان، «کسرى» و چينى ها، «فغفور» لقب مى داده اند. و اما اين که اسم فرعون معاصر با موسى بن عمران «عليهما السلام» و آن شخصى که به دست موسى غرق شده، چه بود، قرآن درباره آن تصريح نکرده است. اين که فرمود: «بآياتنا»، مقصود از اين آيات، همان معجزاتى است که خداوند به موسى کرامت فرموده. بعضى ها را در اوائل بعثت، از قبيل انداختن عصا و اژدها شدن آن و بيرون کردن دست از گريبان و روشن شدن بين انگشتانش، و برخى ديگر را در مواقع ديگر، مانند طوفان و ملخ و شپش و وزغ و خون. و قرآن کريم، براى هيچ پيغمبرى، به اندازه موسى «عليه السلام»، معجزه نقل نکرده. «فظلموا بها فانظر کيف کان عاقبة المفسدين» - يعنى ظلم کردن به آياتى که برايشان فرستاده شد. و اما اين که چگونه ظلم کردند به آن آيات؟ خداى تعالى، خودش در خلال داستان، آن را بيان مى فرمايد. البته معلوم است که ظلم به هر چيزى، به تناسب خود آن چيز است و ظلم به آيات، همان تکذيب و انکار آن است، و ذکر عاقبت فساد انگيزى به منظور عبرت گرفتن مردم بوده، تا بدانند اگر فرعونيان منقرض شدند، براى اين بوده که در زمين فساد مى کردند و بنى اسرائيل را خوار و ذليل و زيردست خود کرده بودند. لذا در متن کلامى که خداوند از موسى نقل کرده، پيشنهادى که از فرعون کرد، اين بود که: «فأرسل معى بنى إسرائيل». و همچنين در سوره «طه»، اين چنين دارد: «فأرسل معنا بنى إسرائيل و لا تعذبهم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۰ گفتگوى حضرت موسى «ع» با فرعون «وَ قَالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنّى رَسولٌ مِّن رَبّ الْعَالَمِينَ»: در اين آيه، شروع شده است به شرح و تفصيل داستان دعوت موسى «عليه السلام». موسى «عليه السلام»، خود را به رسالت معرفى کرده، تا زمينه براى بيان چيزهايى که مأمور ابلاغ آن است، فراهم سازد. و اگر از اسامى خداى تعالى، اسم «ربّ العالمين» را ذکر کرده، براى اين است که مناسب ترين اسم خداى تعالى، در مقابل بت پرستانى که براى هر قوم و هر شأنى از شؤون عالَم و هر ناحيه اى از نواحى آن، پروردگارى عليحده قائل بودند، همان اسم «ربّ العالمين» است. «حَقِيقٌ عَلى أَن لا أَقُولَ عَلى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ ...»: اين آيه، صدق موسى را در ادعاى رسالتش تأکيد مى کند، و معنايش اين است که: من سزاوارم به اين که حرف حق بزنم و در رسالتى که به من داده، باطلى به او نسبت ندهم و در خلال چيزهايى که مأمور به ابلاغ آنم، چيزى را که مأمور نيستم، نگنجانم. «قد جئتکم ببينة من ربکم» - اين جمله نسبت به جملات گذشته و يا نسبت به خصوص جمله «إنّى رسول من ربّ العالمين»، که در حقيقت اصلى است که بقيه جملات متفرع بر آن است، به منزله تعليل و بيان چرائى است. بعيد نيست که متعدى شدن کلمه «حقيق» با لفظ «على»، از اين جهت باشد که اين کلمه، معناى حريص را مى دهد. و بنابراين احتمال، معنا چنين مى شود: «من حريصم بر اين که بر خدا جز حق نگويم، در حالی که سزاوار هم، همين است». و اگر به معناى سزاوار بود، جا داشت با لفظ «باء» متعدى شود. چه معروف در لغت چنين است. مثلا گفته مى شود: «فلانٌ حقيق بالإکرام: فلانى سزاوار احترام است». البته بعضى هم لفظ «على» را «علىّ» - با تشديد - خوانده اند. بنابراين قرائت، کلمه «حقيق» هم، مأخوذ از «حق عليه کذا»، و معنايش اين خواهد بود که: بر من واجب است که از ناحيه خداى تعالى، جز حق نگويم. بنابراين، کلمه «حقيق»، خبر و مبتداى آن جمله «أن لا أقول...» خواهد بود. «قَالَ إِن کُنت جِئْت بِآيَةٍ فَأْتِ بهَا إِن کُنت مِنَ الصادِقِينَ»: شرطى که در اول آيه است، يعنى جمله «إن کنت جئت بآية»، صدق موسى «عليه السلام» را مى رساند. براى اين که اگر واقعا معجزه اى آورده باشد، در اين ادعايش راست گفته، ليکن شرط در ذيل آيه، يعنى جمله «إان کنت من الصادقين»، تعريضى است که به وسيله آن، اشاره مى کند به اين که وى معتقد به صدق موسى در اين که آيه اى آورده، نبوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۱ پس کأنّه گفته است: اگر معجزه اى آورده اى، به ما نشان بده، ولى گمان نمى کنم تو در ادعايت راست بگويى. و بنابراين، در آيه شريفه، شرط تکرار نشده و هر کدام معنايى جداگانه افاده مى کند. واکنش فرعون، در باره دو معجزه حضرت موسى «ع» «فَأَلْقَى عَصاهُ فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ»: حرف «فاء» در اول جمله، «فاء» جوابيه است. به اين معنا که با در آمدن آن بر سرِ جمله، جمله معنى جواب را به خود گرفته و تقدير چنين مى شود: «پس در جواب فرعون، عصاى خود را انداخت». البته بايد دانست که در هر موردى که فاى جوابيه است، در حقيقت، «فاء»، همان «فاى» تفريع است و جواب از خصوصيات مورد، استفاده مى شود. «ثعبان»، به معناى مار بسيار بزرگ است، و هيچ منافاتى بين اين آيه، که معجزه موسى را «ثعبان مبين» خوانده، با آيه «فلما رآها تهتز کأنها جانّ ولّى مدبرا و لم يعقب» نيست. براى اين که گرچه کلمه «جانّ» در زبان عرب، به معناى مار کوچک است، وليکن بايد دانست که اين کلمه در آيه اى به کار رفته، که مربوط به داستان موسى در شب طور است، که در جاى ديگر، درباره آن فرموده: «فإذا هى حية تسعى». و کلمه «ثعبان مبين»، در آيه اى است که مربوط به جريان ملاقات با فرعون است. «وَ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِىَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ»: معناى اين جمله، به قرينه آيه «و اضمم يدک إلى جناحک تخرج بيضاء من غير سوء»، و آيه «اسلک يدک فى جيبک تخرج بيضاء من غير سوء»، اين است که موسى، دست خود را از گريبان بيرون کرد. گرچه از اخبار وارده در اين باب استفاده مى شود که وقتى موسى، به منظور اعجاز، دست خود را بيرون مى کرد و نورى بمانند نور آفتاب از بين انگشتانش مى درخشيد، وليکن از آيات قرآنى، بيش از اين استفاده نمى شود که موسى دست به گريبان خود اندر کرده و وقتى بيرونش مى آورد، براى بينندگان سفيد و درخشنده بود. البته اين هم هست که اين درخشندگى و سفيدى، به حدى بوده که براى بينندگان، خارق عادت به شمار مى رفته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۲ «قَالَ الْمَلاُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ»: خداى تعالى در اين جا، کلام فرعون را نقل نکرده، که او در اين هنگام چه گفته، بلکه گفتگويى را که بزرگان قومش با يکديگر داشته اند، نقل کرده، و از آن چنين بر مى آيد که اين بزرگان، در هر امر مهمى مجلس شور تشکيل داده و با يکديگر شور مى کرده اند، و آنچه را که به اتفاق تصويب مى کردند، به نظر فرعون مى رسانده اند، تا او آن را به مرحله اجراء در آورد. درباره اين معجزه هم، با هم مشورت کردند و رأى نهايى خود را چنين اظهار کردند که: «إن هذا لساحر عليم». اين مرد، به يقين، ساحرى است استاد که مسأله رسالت را بهانه کرده، تا بدين وسيله بنى اسرائيل را از چنگ ما نجات داده و آنان را مستقل کرده و به دستيارى آنان، شما را از سرزمينتان بيرون کند و دين و طريقت شما را هم باطل سازد. اينک براى باطل کردن نقشه هاى او و خاموش کردن اين آتشى که افروخته، هر امرى که مى خواهى بفرما، تا اجراء شود. آيا مى فرمايى تا او را بکشيم و يا بدار زنيم و يا به زندانش افکنيم؟ و يا در مقام معارضه به مثل در آمده، سحرى مثل سحر او فراهم سازيم. آنگاه در اين باره نيز، با يکديگر مشورت نموده و به عنوان آخرين رأى تصويب شده، اظهار داشتند: «أرجه و أخاه و ابعث فى المدائن حاشرين * يأتوک بکل ساحر عليم». او و برادرش را نگهدار و مأمورانى به شهرستان ها بفرست، تا هرچه ساحر درس خوانده و استاد هست، همه را حاضر سازند. از اين جا معلوم مى شود که جمله «فما ذا تأمرون»، کلامى است که بعضى از بزرگان قوم فرعون، به بعضى ديگر گفته اند، و جمله «قالوا أرجه»، حکايت آخرين رأى است که همه کرسى نشينان فرعون، متفقا به عرض او رسانده اند. در موضع ديگرى از قرآن، همين حرف را از خود فرعون حکايت کرده و فرموده: «قال للملأ حوله إن هذا لساحر عليم * يريد أن يخرجکم من أرضکم بسحره فماذا تأمرون * قالوا أرجه و أخاه و ابعث فى المدائن حاشرين * يأتوک بکل سحار عليم». از اين آيه و از آيه مورد بحث، بر مى آيد که اين کلام را اول خود فرعون پيشنهاد کرده و سپس کرسى نشينان او، در اطراف آن مشورت کرده و سرانجام همان را تصويب نموده اند. و از آيه «قال أجئتنا لتخرجنا من أرضنا بسحرک يا موسى فلنأتينک بسحر مثله»، که همين حرف را از فرعون نقل مى کند - که در خطاب به موسى گفته - بر مى آيد که فرعون، آن سخن را بعد از مطالعه کرسى نشينان و تصويب کردن آنان گفته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۳ از آيه «فتنازعوا أمرهم بينهم و أسروا النجوى قالوا إن هذان لساحران يريدان أن يخرجاکم من أرضکم بسحرهما و يذهبا بطريقتکم المثلى»، بر مى آيد که وزراى فرعون، غير از آن جلسه مشاوره، يک جلسه ديگرى بعد از جمع شدن ساحران در نزد فرعون تشکيل داده و محرمانه با يکديگر مشورت کرده اند. از آنچه گفته شد، معلوم شد که اصل اين حرف از خود فرعون بوده، و او آن را به وزراى خود داده، تا در پيرامونش مشورت کرده و روى آن رأى دهند. وزراء هم در اطرافش مطالعه کرده و گفتند: بايد آن دو را توقيف نموده و ساحران مملکت را براى معارضه با سحر او جمع کنى. او نيز، قبول کرده و آن را به رُخ موسى کشيد. بعد از آن که ساحران مملکت در نزد فرعون گرد آمدند، باز وزراء براى مشورت دور هم نشسته و به اتفاق رأى دادند که بايد تمام قوا را در راه معارضه به مثل به کار برند. «يُرِيدُ أَن يخْرِجَکم مِّنْ أَرْضِکُمْ فَمَا ذَا تَأْمُرُونَ»: يعنى موسى مى خواهد با همدستى بنى اسرائيل، شما را بيرون کرده و خود، کشور مصر را مالک شود. و اگر فرعون از اين راه مغلطه کارى کرد، براى اين بود که در آن زمان ها بسيار اتفاق مى افتاد که قومى بر قومى ديگر هجوم مى برد و سرزمينش را تملک مى نمود و اهلش را آواره بيابان ها مى کرد. «قَالُوا أَرْجِهْ وَ أَخَاهُ وَ أَرْسِلْ فى الْمَدَائنِ حَاشِرِينَ ...»: کلمه «أرجه»، با سکون «هاء»، امر از ماده «إرجاء»، به معناى تأخير انداختن است، و حرف «هاء» در آخر آن، جزء کلمه نيست، بلکه «هاء» سکت است، که بر آخر بعضى از کلمات در مى آيد. معناى کلمه مزبور اين است که در کشتن او عجله مکن، که تو را ظالم و سنگدل بخوانند، بلکه نخست مأمورانى به شهرستان ها گسيل دار، تا ساحران را جمع کنند. «يأتوک بکل ساحر عليم» - و همه را نزدت حاضر سازند، و تو با سحر آنان، در برابر موسى معارضه به مثل کن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۴ کلمه «أرجه» - به کسر جيم و هاء - نيز قرائت شده، و معلوم است کسانى که چنين قرائت کرده اند، اصل آن را «أرجئه» دانسته اند. همزه به ياء مبدل و سپس حذف شده، و هاء که ضمير مفعول است، به موسى بر مى گردد. و برادر موسى، همان هارون بوده است. «وَ جَاءَ السحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لاَجْراً...»: به منظور اختصار، جمله «پس فرستاد و سحره را از اطراف مملکت جمع کرده و جريان را با آنان در ميان گذاشت» حذف شده، و تنها فرموده: «إن لنا لأجرا»، و اين کلام سؤالى است که ساحران از فرعون کردند، و در اين سؤال، تقاضاى اجرت نکرده و به منظور تأکيد، آن را خبر ادا نموده و گفتند: براى ما اجرتى خواهد بود. و اين گونه تعبيرات، يعنى افاده طلب و تقاضا به صورت خبر، در کلام عرب خيلى شايع است. ممکن هم هست که جمله مزبور، جمله اى استفهامى بوده و حرف استفهام از اولش افتاده باشد. مؤيد اين احتمال، قرائت ابن عامر است، که جمله را استفهامى گرفته و آن را ءإنّ لنا لأجرا» خوانده است. «قال نعم و إنکم لمن المقربين» - اين جمله، اجابت سؤال ساحران است. فرعون در اين جمله، علاوه بر اين که تقاضاى آنان را اجابت کرده، وعده مقرب کردن را هم به آنان داده است. تسلیم شدن ساحران، در معارضه با معجزه حضرت موسى «ع» «قَالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَن تُلْقِىَ وَ إِمَّا أَن نَّکُونَ نحْنُ الْمُلْقِينَ»: ساحران، اختيار اين را که او نخست عصاى خود را بيندازد و يا ايشان سحرهاى خود را به کار برند، به موسى واگذار نمودند. چون به خيال خود آمادگى مقابله با او را داشتند. لذا گفتند: اختيار با تو، اگر خواهى تو اول عصايت را بينداز، و اگر خواهى ما طناب ها و چوبدستى هاى خود رابه کار بريم. و اين، خود يک نوع زرنگى است که انسان در برابر خصم، خود را قوى و آماده، و خصم را ضعيف و خوار جلوه دهد. فرعونيان نيز، با اين کلام خود، به موسى «عليه السلام» فهماندند که نسبت به غلبه خود اطمينان دارند، علاوه بر اين که رعايت ادب را هم کردند. «قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سحَرُوا أَعْينَ النَّاسِ ...»: «سحر» در اين جا، به طورى که در تفسير آيه «و اتبعوا ما تتلوا الشياطين على ملک سليمان»، در جلد دوم اين کتاب گذشت، يک نوع تصرف در حاسه انسان است، به طورى که حاسه بيننده، چيزهايى را ببيند و يا بشنود که حقيقت نداشته باشد. «استرهاب»، به معناى - ترساندن است. در اين آيه، خداوند سحر فرعونيان را امر عظيمى خوانده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۵ «وَ أَوْحَيْنَا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ ...»: کلمه «أن» در «أن ألق»، تفسيريه است. و کلمه «تلقف»، از ماده «لقف» و «لقفان»، و به معناى چيزى را به سرعت گرفتن است. و «إفک»، به معناى گرداندن هر چيزى است از صورت اصلی اش، و لذا به دروغ هم، «إفک» اطلاق مى شود. در اين آيه، از چند جهت، ايجاز و اختصار - که خود يکى از نکات ادبى است - به کار رفته، و تقدير آن اين است که: ما بعد از آن که ساحران سحر خود را انداختند، به موسى وحى فرستاديم که تو نيز عصاى خود را بينداز. وقتى انداخت، آنا به صورت مار بزرگى در آمده، و شروع به بلعيدن سحرهاى ساحران کرد. جمله «فوقع الحق»، در اين آيه استعاره به کنايه است. زيرا حق را به چيزى تشبيه کرده، که قبلا پا در هوا و معلق بود، و معلوم نبود بالاخره در زمين قرار مى گيرد يا نه؟ لذا فرموده: حق واقع شد، و باطل شد آن سحرى که کرده بودند. «فَغُلِبُوا هُنَالِک وَ انقَلَبُوا صاغِرِينَ»: يعنى فرعون و اصحابش، در آن مجمع عظيمى که همه مردم از هر طرف هجوم آورده بودند، مغلوب شدند. و لفظ «هنالک» - که براى اشاره به دور است - اشاره به همين مجمع است. و جمله «و انقلبوا صاغرين»، به اين معنا است که فرعون و اصحابش، بعد از آن عزتى که در اجتماع داشتند، به حالت ذلت و خوارى برگشت نمودند. «وَ أُلْقِىَ السحَرَةُ ساجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَب الْعَالَمِينَ * رَبّ مُوسى وَ هَارُونَ»: نفرمود: ساحران خود را به سجده انداختند، بلکه فرمود: ساحران به سجده افتاده شدند، تا کمال تأثير معجزه موسى و خيره شدن ساحران را برساند. تو گوئى فرموده است: وقتى عظمت معجزه را ديدند، آن قدر دهشت کردند که بى اختيار به سجده در آمدند، به طورى که نفهميدند چه کسى آنان را به حالت سجده در آورد. لذا خود را ناگزير از ايمان به ربّ العالمين ديدند. و اين که فرمود: «ربّ موسى و هارون»، براى اين است که دلالت کند بر اين که ايمان به خدا توأم با ايمان به موسى و هارون است. بعضى گفته و يا شايد بگويند: اين که «ربّ العالمين» را به «ربّ موسى و هارون» توضيح داد، براى رفع توهمى بوده که در اين جا به ذهن مى رسد. توضيح اين که: فرعون داشت ادعاى ربوبيت مى کرد، و مى گفت: ربّ العالمين، منم. و با چنين وضعى اگر فقط مى گفتند: ما ايمان آورديم به ربّ العالمين، ممکن بود کسى توهم کند که مقصودشان، ايمان به فرعون است. لذا براى رفع اين توهم، مقصود خود را با جمله «ربّ موسى و هارون» توضيح دادند. ليکن اين وجه خيلى روشن نيست. براى اين که بت پرستان، اصلا قائل به ربّ العالمين، يعنى کسى که به حقيقت معناى اين کلمه مالک و مدبر بلاواسطه جميع اجزاى عالَم باشد، نبودند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۶ بلکه اجزاى عالَم و امور آن را در بين ارباب هاى مختلفى تقسيم نموده، و براى خداى تعالى، تنها مقام «اله الالهه» و «ربّ الأرباب» قائل بودند. نه اين که هم ربّ ارباب باشد و هم ربّ مربوب هاى آن ارباب. و ادعاى فرعون، بنابر حکايت قرآن که مى فرمايد: «أنا ربکم الأعلى»، اين بود که وى از جهت اين که حوائج مردم، آن هم تنها مردم مصر را برآورده مى ساخت، داراى مقام بلندترى است از ساير ارباب. نه اين که ربوبيت تمامى عالَم قائم به ذات او باشد. البته اين را هم از نفهمى مردم بت پرست بعيد نمى دانيم که مثل فرعون، انسانى را پروردگار عالميان بدانند، وليکن مى گوييم که اصول مذهب وثنيت اين نيست که شخصى را ربّ العالمين بدانند. اتهام فرعون به ساحران، بعد از ايمان آوردن آنان به موسى«ع»، و پاسخ ایشان «قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنتُم بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکمْ ...»: اين جمله، خطابى است که فرعون از درِ خشم و استکبار، به ساحران کرده و جمله اى است خبرى، که به قرينه مقام، انکار و توبيخ را افاده مى کند. ممکن هم هست بگوييم جمله استفهام انکارى و يا توبيخى است، و علامت استفهام و يا توبيخ در اولش بوده و حذف شده. جمله «إن هذا لمکر مکرتموه فى المدينة»، تهمتى است که فرعون به ساحران زده و آنان را در توطئه با موسى متهم مى سازد. خلاصه فرعون در اين جمله مى خواسته است بگويد: شما در همين چند روزى که در شهر مجتمع بوديد، به جاى اين که خود را براى مقابله با موسى آماده کنيد، پنهانى او را ديده و با او توطئه کرده ايد، که عليه من و به نفع وى کار کنيد، و بدين وسيله، بر مصر دست يافته، اهلش را بيرون کنيد. چون ساحران تا آن روز موسى را نديده بودند، و اگر توطئه اى در کار بوده، مسلما در آن موقعى بوده که ساحران در عاصمه فرعون اجتماع کردند. فرعون با جمله «آمنتم به»، ايمان سحره را انکار نموده و با جمله «إن هذا لمکر»، آنان را به توطئه عليه خود متهم ساخت و اين تهمت را براى اين جهت زد که ساحران را مفسد در مملکت قلمداد کند و با اين دستاويز، بتواند آنان را به شديدترين وجهى مجازات نموده و از بين ببرد. لذا نخست با جمله «فسوف تعلمون»، سربسته و به طور اجمال تهديدشان نموده، و آنگاه با جمله «لأقطعن أيديکم و أرجلکم من خلاف ثم لأصلبنکم أجمعين»، به طور تفصيل تهديدشان کرد و گفت: اول دست و پاهاتان را به طور خلاف، يعنى دست راست را با پاى چپ و دست چپ را با پاى راست قطع مى کنم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۷ و در ثانى، شما را به دار مى آويزم، و دار زدن، بستن مجرم است به چوب و بلند کردن چوب و طرف آن را در زمين کوبيدن است، تا همه مردم ماجراى او را ببينند و عبرت گيرند. و ما در تفسير سوره «آل عمران»، در ذيل داستان مسيح «عليه السلام»، بيان مفصلى درباره «صلب: دار زدن» گذرانديم. «قَالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ...»: اين جمله، پاسخى است که ساحران به فرعون داده و با اين گفتار خود، حجت او را ابطال و راه استدلال را از هر طرف بر او بستند. زيرا حاصل معنايش اين است که: تو ما را در برابر ايمان به پروردگارمان تهديد به عذاب مى کنى. خيال کرده اى که اگر با اين عذاب رشته حيات ما را پاره کنى، ما را آسيب رسانده و شرى متوجه ما کرده اى، و حال آن که مُردن در راه ايمان شر نيست. چرا که ما پس از کشته شدن، به سوى پروردگارمان بازگشت نموده و نزد او به زندگى قرب و سعادت زنده خواهيم شد. زيرا ما در خود جرم و گناهى، جز همان ايمانمان به خدا، که تو آن را جرم پنداشته اى، سراغ نداريم. پس آينده ما، جز خير نخواهد بود. اين، آن معنايى است که از جمله «قالوا إنا إلى ربنا منقلبون» استفاده مى شود، و از آن نيز، بر مى آيد که سحره به مسأله معاد هم ايمان داشتند، و اگر در جمله «و ما تنقم منا إلا أن آمنا بآيات ربنا لما جاءتنا»، معجزه عصا را على الظاهر - معجزات خوانده، براى اين بوده که همين يک معجزه، از چند جهت معجزه بوده. يکى اين که: چوب اژدها شده. دوم اين که: طناب ها و چوبدستى هاى سحره را بلعيده. سوم اين که: مجددا به حالت اولى برگشته است. کلمه «تنقم» از «نقم»، به معناى کراهت و خشم است. گفته مى شود: «نقم منه کذا»، از باب «ضرب، يضرب»، و «علم، يعلم». در اين جا، جذبه معنوى و الهى سحره را گرفت و با کمال دليرى و بدون اين که از تهديد فرعون انديشه اى بکنند، به درگاه پروردگار خود استغاثه برده و از آن درگاه صبر و تحمل در برابر شکنجه فرعون را مسألت نموده و گفتند: «ربنا أفرغ علينا صبرا». پروردگارا! ما را در برابر عذابى که فرعون اراده آن را کرده، صبر و تحمل ده»، «و توفنا مسلمين»، و اگر ما را کشت، ما را مسلم بميران. و تعبير دادن «صبر» به «إفراغ»، استعاره به کنايه است. به اين معنا که خود را به ظرف و صبر را به آب و دادن خدا را به ريختن آب در ظرف، و لبريز کردن آن تشبيه کردند، و منظورشان اين بوده که دل هاى ما را لبريز و سرشار از صبر کن، تا در برابر نزول هيچ عذابى جزع نکنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۲۷۸ براستى ساحران در برابر فرعون - که مردى ديکتاتور و جبارى متکبر بود - شجاعت عجيبى از خود نشان دادند. براى اين که قدرت و سلطنت مردى را که کوس «أنا ربکم الأعلى» مى کوبيد و مردم مصر او را مى پرستيدند، به هيچ گرفته و با کمال قدرت و اطمينان، حجت خود را در برابرش ايراد نمودند، و اين چنين دل هاى مطمئن و عزم هاى راسخ و ايمان هاى ثابت و برهان قوى و بلاغت گفتار، کم نظير و مايه شگفت است. و اگر آيات اين سوره و سوره «طه» و «شعراء» - که محاوره و گفتگوى ساحران را با فرعون حکايت مى کند - دقيقا مورد مطالعه قرار دهيد، خواهيد ديد که چه معلومات پايدار و چه حالات روحى و اخلاق کريمى را متضمن است، و اگر محذور خروج از رسم تفسير نبود، پاره اى از اين حقايق را که از خلال آيات اين داستان استفاده مى شود، در اين جا مورد بحث قرار مى داديم. اينک ايراد آن مباحث را، به محل مناسب موکول نموده و مى گذريم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه