المیزان جلد۸ بخش۴۰
«بیان آیات»
زمينه کلام در اين آيات، همان زمينه اى است که در ساير آيات اين سوره بود، و آن، عبارت بود از بيان ميثاق هاى نوع انسانى و اين که اغلب و اکثر افراد اين نوع آن ميثاق ها را شکستند.
شرح آيات مربوط به خلقت انسان از نفس واحده و ...
«هُوَ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ...»:
اين دو آيه، مَثَلى است که براى بنى آدم در رفتارشان و اين که عهد ازلى خود را شکسته و به آيات خدا ظلم کردند، زده شده است.
و معناى آن، اين است که: «هو الذى خلقکم»: اى گروه بنى آدم! خداى تعالى، آن کسى است که شما را آفريد «مِن نفس واحدة»: از تن واحدى که پدرتان بود «و جعل منها»: و از آن، يعنى از نوع آن «زوجها ليسکن إليها»: همسرش را آفريد، تا آن مرد به داشتن آن همسر، آرامش دل يابد.
«فلما تغشيها»: پس وقتى با او در آميخت، «تغشى»، به معناى جماع است «حملت حملا خفيفا»: بار سبکى که عبارت بود از نطفه بر داشت «فمرّت به»: و همچنان اين بار را داشت و با آن آمد و شد و نشست و برخاست مى کرد، تا آن که نطفه در رحمش رشد نموده، به حد جنين رسيد و سنگين شد،
و همسر آدم، احساس سنگينى آن را مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۸۸
«فلما أثقلت دعوا الله ربهما»: پس وقتى سنگين شد، الله را که پروردگارشان باشد، بخواندند و با او عهد و پيمان بستند که: «لئن آتيتنا»: اگر روزى کنى ما را فرزندى «صالحا»: صالح براى زندگى و بقاء، به اين که فرزندى تام الخلقه و بى عيب و آفت باشد، چون در هنگام فرزنددار شدن و روزهاى ولادت فرزند، آرزوى انسان اين است، نه اين که صالح دينى باشد «لنکوننّ من الشاکرين»: در اين صورت، از شکرگزارانت خواهيم بود. نعمتت را اظهار مى کنيم، و در امور خود، از هر چيز به سويت منقطع مى شويم، و به هيچ سببى جز تو نگرائيده و به هيچ چيز جز تو، دست نمى آويزيم.
«فَلَمّا آتَاهُمَا صَالِحاً» - پس وقتى خداوند آن فرزند دلخواهشان را به ايشان داد، و او را انسانى تام الخلقه و صالح براى بقاء قرار داد و به وسيله او، چشم آن دو را روشن کرد، پدر و مادر «جعلا له شرکاء فيما آتاهما»: در فرزنددار شدن خود براى خدا شريک قرار دادند.
و جهتش اين بود که علاقه و شفقت به آن فرزند، ايشان را وادار کرد تا به هر سببى غير خدا دست آويخته، و در برابر هر چيزى غير خدا خاضع شوند. با اين که با خدا شرط کرده بودند که از شاکرين او باشند، و نعمت او و ربوبيتش را کفران نکنند، ليکن عهد خود را شکستند، و شرط خود را ناديده گرفتند.
و جز آن کسانى که خداوند به ايشان رحم کرده، همه مردم اين طورند. يعنى همه همت و نيروى خود را صرف نقض عهد و خلف وعده و شکستن عهدى مى کنند، که با خدا بسته اند «فتعالى الله عمّا يشرکون».
در اين قصه، چند احتمال است. اول اين که: منظور بيان حال ابوين از نوع بشر در موقع فرزنددار شدن و بيان هم، بيان عام نوعى باشد. چون تمامى انسان هايى که مى آيند و می روند، همه مولود پدر و مادرى هستند. پس مى توان گفت که کثرت اين نوع، نتيجه توالد پدر و مادر است. همچنان که فرموده: «يا أيّها الناس إنّا خلقناکم من ذکر و أنثى و جعلناکم شعوبا و قبائل».
و غالبا حال پدر و مادر، مخصوصا با در نظر گرفتن اين که نسبت به فرزندشان محبت و شفقت دارند، اين طور است که طبعا در امر فرزندشان، به سوی خدا، متوجه و منقطع مى شوند، هرچند خودشان به تفصيل توجه و انقطاع خود التفات نداشته باشند. عينا نظير دريانوردى هستند که در هنگام طوفان و تلاطم دريا و آن جا که امواج با سرنوشت او بازى مى کند، تمام توجهش معطوف به پروردگارش مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۸۹
هرچند تا آن روز پروردگارى را بندگى نکرده باشد، و خودش هم نفهمد که الآن دلش به کجا تکيه دارد. چون اين حالت، يک حالت قلبى و درونى است که خواه ناخواه، با توجه و بى توجه به انسان دست مى دهد.
پدر و مادر نيز، نسبت به فرزند همين حال را دارند، و از سويداى دل، به سوى پروردگارشان منقطع هستند، و چنين زبان حالى دارند که «پروردگارا! اگر به ما فرزندى صالح و مطابق دلخواهمان روزى کنى، البته از شکرگزارانت خواهيم شد»، و وقتى خداوند اين خواسته درونى ايشان را مستجاب مى کند و فرزند صالحى به ايشان ارزانى مى دارد، همين پدر و مادر، در امر اين فرزند براى خدا شريک قائل شده و در حفظ و تربيت او، به هر دستاويزى دست زده و به هر پناهگاهى پناهنده مى شوند.
مؤيد اين معنايى که براى آيه کرديم، ذيل خود آيه است که مى فرمايد: «فتعالى الله عمّا يشرکون». چون اگر مقصود از «نفس» و «زوج آن»، که در صدر آيه بود، دو نفر معين از افراد انسان، مثلا از قبيل آدم و حوا باشد، حق کلام اين بود که در ذيل آيه بفرمايد: «فتعالى الله عمّا أشرکا، و يا بفرمايد: «عن شرکهما». پس بزرگتر است خدا از آن چيزى که آن دو براى خدا شريک گرفتند و يا بزرگتر است، از شرکى که آن دو ورزيدند» (و چون به صيغه جمع آورد، معلوم مى شود آيه، راجع به سرگذشت آدم و حوا نيست، بلکه راجع به شرح حال نوع انسانى است).
علاوه بر اين، خداى تعالى بعد از آيه مورد بحث، آيات ديگرى قرار داده، که همه شرک را مذمت و مشرکان را توبيخ مى کند. و مخصوصا ظاهر از آن ها، اين است که منظور از شرک در آن ها، پرستيدن غير خدا است، و حاشا که «آدم صفى الله»، غير خدا را پرستيده باشد. با اين که خداوند، خودش تصريح کرده به اين که آدم را برگزيده و هدايت فرموده. و نيز خودش تصريح کرده به اين که هر که را که او هدايت کند، ديگر گمراهى در او راه ندارد، و چه گمراهى بالاتر از پرستيدن غير خدا است؟
خداوند متعال، يک جا فرموده: «ثمّ اجتبيه ربّه فتاب عليه و هدى»، و جاى ديگرى مى فرمايد: «و من يهد الله فهو المهتد». و يک جا هم مى فرمايد: «و من أضلّ ممّن يدعوا من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۰
از اين آيات به خوبى استفاده مى شود که به هيچ وجه ضلالت و پرستيدن غير خدا را، نمى شود به آدم نسبت داد، هرچند آدم را پيغمبر هم ندانيم و يا درباره پيغمبران قائل به عصمت نباشيم.
بررسى اين احتمال که آيات مذکوره، در باره آدم و حوا باشد
تا اين جا گفتگوى ما در اين بود که آيه، راجع به داستان دو فرد از افراد بشر به نام آدم و حوا نبوده، بلکه راجع به شرح حال نوع بشر است. حالا مى گوييم: ممکن هم هست آيه را مربوط به داستان شخصى آن دو گرفت، وليکن به اين بيان که مقصود از اين که فرمود: «براى خدا شرکاء گرفتند»، اين است که سرگرم تربيت فرزند خود شده، و درباره او، به تدبير اسباب و عوامل پرداخته، و همين معنا، ايشان را از خلوص در بعضى از توجهات که به پروردگار خود داشتند، باز داشت.
و اين احتمال را جمله «لنکونن من الشاکرين» هم، که حکايت کلام آن دو است، تأييد مى کند.
توضيح اين که: در تفسير اوائل اين سوره، در ذيل جمله: «و لا تجد أکثرهم شاکرين...»، گفته شد که «شاکرين» در عرف قرآن، «مُخلَصون» - به فتح لام - هستند که ابليس، راهى براى اغواى ايشان نداشته و غفلت در دل ايشان رخنه نمى کند.
پس عتابى که در جمله: «فتعالى الله عمّا يشرکون» به آن دو شده، به خاطر شرک، يعنى اشتغال به غير خدا از قبيل اسباب هستى، و باز ماندن از اخلاص در توجه به خدا است.
ليکن يک اشکال در اين احتمال باقى مى ماند، و آن، اين است که: اگر مقصود اين بود، چرا جمله فوق را به صورت جمع آورده و علاوه، بعد از آيه مورد بحث هم، صحبت را کشانيد به توبيخ از شرکى که ظاهرش پرستش غير خدا است.
اين دو اشکال را، بعضى از مفسران چنين جواب داده اند. اين آيه در اين که اول درباره خصوص آدم صحبت کرده و در آخر، بيان را عمومى کرده است، عکس آيه: «هو الذى يسيرکم فى البرّ و البحر حتى إذا کنتم فى الفلک و جرين بهم بريح طيبة» مى باشد. زيرا اول، خطاب را به عامه مردم متوجه نموده و درباره گرداندن ايشان در خشکى و ترى صحبت کرده و در آخر، خطاب را مختص دريانوردان کرده است.
آيه مورد بحث هم، اول خصوص داستان آدم و همسرش را ذکر کرده و مقصودش از جمله: «هو الذى خلقکم من نفس واحدة و جعل منها زوجها»، تنها آن دو بوده، وليکن بعد از تمام شدن
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۱
داستان آن دو، خصوص مشرکان از بنى آدم را که از خدا فرزند خواسته و سپس به وى، شرک ورزيده اند، منظور کرده است تا بفهماند هر دو نفرى از بنى آدم که فرزنددار مى شوند، حالشان چنين است، که عهد مى بندند و سپس آن را نقض مى کنند.
وليکن اين تشبيه صحيح نيست. براى اين که اگر بيان در آيه: «هو الذى يسيرکم...»، نخست عام بوده و در آخر خاص شده، قرينه قطعيه اى در آن بوده که دلالت بر مقصود نموده و از اشتباه جلوگيرى مى نمايد. به خلاف عمومى شدن تدريجى بيان خاص در آيه مورد بحث، که چون باعث اشتباه است، نمى توان کلام بليغى، آن هم مانند قرآن را بر آن حمل کرد. مگر اين که بگوييم در اين آيه نيز، قرينه هست، و آن جمله: « فتعالى الله عمّا يشرکون»، و ساير آيات بعد از آن است.
و به هر حال، اين وجه در حقيقت، مثل اين است که از دو وجه اول استفاده شده و مفسر مزبور، صدر آيه را حمل بر وجه ثانى کرده و ذيل آن را، حمل بر وجه اول نموده است (و يک وجه جداگانه اى نيست).
و چه بسا اعتراض سابق ما (عمومى شدن تدريجى بيان خاص بدون قرينه)، بدين صورت دفع شود که در آيه شريفه، حذف و ايصال و تقدير به کار رفته و تقدير آن چنين بوده: «فلما آتاهما جعل اولادهما له شرکاء: پس وقتى خداوند به آدم و حوا فرزند داد، اولاد آن دو براى خدا شريک قرار دادند». سپس مضاف (اولاد) حذف شده و مضافٌ إليه - که همان ضمير تثنيه مستفاد از کلمه «جعلا» باشد - به جاى مضاف قرار گرفته، وليکن دليلى بر اين حذف و ايصال و تقدير نيست.
و چه بسا بعضى از مفسران که ملتزم به اشکال شده و تسليم شده اند به اين که منظور همان آدم و حوا هستند که به خدا شرک ورزيدند، و اين التزامشان به خاطر اين است که خواسته اند به رواياتى که از بعضی ها نقل شده، عمل کرده باشند. غافل از اين که اين روايات جعلى و مخالف با قرآن است، و به همين جهت نمى توان به امثال آن ها عمل کرد.
«أَيُشرِکُونَ مَا لا يخْلُقُ شيْئاً وَ هُمْ يخْلَقُونَ ...»:
هرچند صدر آيات احتمال دارد که شرک در آن، عبارت از پرستش بت ها و يا غير خدا چيزهاى ديگرى باشد که اعتماد بر آن ها نوعى شرک است، وليکن ذيل آن، ظاهر در اين است که منظور، شرک به صنم و آلهۀ متخذه از جمادات است. چون مى فرمايد: اين بت ها قدرت ندارند که خودشان را و پرستش کنندگان خود را يارى کنند، و دعا کردن و نکردن ايشان را نمى فهمند.
«إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُکمْ ...يَسمَعُونَ بهَا ...»:
در اين آيه، به مضمون آيات سه گانه قبل احتجاج نموده و معنايش اين است که اگر گفتيم: «اين بت ها مخلوق اند و قدرت بر هيچ کارى ندارند، چون خودشان مثل شما بندگانى هستند، همان طور که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۲
شما مخلوقيد و تدبير امورتان به دست غير است، همچنين آن بت ها»، دليلش اين است که:
اگر شما آن ها را بخوانيد، دعايتان را مستجاب نمى کنند. بخوانيد آن ها را اگر راست مى گوييد که بت ها، علم و قدرت دارند، گرچه مشرکان صريحا ادعاى علم و قدرت براى بت ها نکرده اند، وليکن ادعاهاى ديگر کرده اند که دلالت مى کند بر چنين اعتقادى در ايشان و چطور مستجاب مى کنند و حال آن که دست و پايى که شما براى آن ها تراشيده ايد، حرکت نداشته.
نه آن، از خود قدرتى نشان مى دهد و نه اين راه مى رود. و نه چشمى که برايشان درست کرده ايد، مى بيند، و نه گوشى که براى آن ها ساخته ايد مى شنود. البته اين را هم بايد تذکر دهيم که در اين آيات، به جماد هم اطلاق عبد شده است.
«قُلِ ادْعُوا شرَکاءَکُمْ ثمَّ کِيدُونِ فَلا تُنظِرُونِ ...»:
سپس دستور مى دهد تا به منظور تحدى و واداشتن به اظهار عجز، ايشان را تحريک کند به اين که از خدايان خود يارى بطلبند، تا بدين وسيله، راه و روش خودش را از راه آنان جدا و متمايز سازد، و بفهماند که پروردگار او، آن خدایى است که تمام علم و قدرت از او است و خدايان ايشان، داراى هيچ علمى نيستند تا به وسيله آن، راه به جايى ببرند، و هيچ قدرتى ندارند، تا آن را در يارى ايشان اعمال کنند.
لذا فرمود: به ايشان بگو خدايان خود را بخوانيد، تا شما را يارى کنند. آنگاه با کمک آن ها، با من کيد و دشمنى نموده و به هيچ وجه مرا مهلت ندهيد. زيرا پروردگارم مرا يارى نموده و کيد شما را از من دفع مى کند.
چون او، کسى است که کتاب نازل کرده، تا بشر را هدايت کند، و او خودش کار مردم صالح را مى کند و نصرتشان مى دهد. او همان کسى است که فرموده: «إنّ الأرض يرثها عبادى الصالحون». و من از همان مردمم. پس قطعا مرا يارى خواهد کرد، به خلاف خدايان شما، که هيچ قدرتى بر يارى شما و حتى بر يارى خود نداشته، نه مى شنوند و نه مى بينند. پس آن ها علم و قدرتى ندارند.
و در اين آيات، به رسول خدا دستور مى دهد به آن ها خبر دهد که وى از صالحان است، و در هيچ موردى که قرآن از صالح بودن پيغمبرى خبر مى دهد، سابقه ندارد که چنين بيانى را در صلاح پيغمبرى، غير از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به کار برده باشد.
در اين آيات، عليه اصنام و پرستش کنندگان آن ها تحدى شده، همچنان که غير آن جناب از ساير انبياء «عليهم السلام» نيز، اين تحدى را کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۳
بحث روايتى
در کتاب عيون، به سند خود، از ابى الصلت هروى، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى، مأمون از حضرتش سؤال کرد که معناى آيه: «فلما آتاهما صالحا جعلا له شرکاء فيما آتاهما» چيست؟
حضرت در جوابش فرمود: حوا براى آدم پانصد شکم فرزند آورد و در هر شکم، يک پسر زایيد و يک دختر، و آدم و حوا با خدا عهد کرده و از او درخواست کرده بودند که: «لئن آتيتنا صالحا لنکونن من الشاکرين»: اگر فرزند صالحى به ما ارزانى بدارى، البته از شکرگزاران خواهيم بود.
«فلما آتاهما صالحا»: و وقتى که فرزندانى صحيح الخلقه و سالم از آفت و مرض به ايشان ارزانى داشت، اين فرزندان در هر شکم، دو صنف، يعنى پسر و دختر به دنيا مى آمدند، و «فيما آتاهما»: در ميان اين فرزندانى که خدا به آن دو مى داد، دو صنف از ايشان «جعلا له شرکاء»: براى خدا شريک قائل شدند، و مانند پدر و مادرشان، شکر خدا را نکردند، «فتعالى الله عمّا يشرکون»: پس بزرگتر است خدا از آنچه که ايشان براى او شريک گرفتند.
مأمون وقتى اين بيان را شنيد، گفت: من شهادت مى دهم که تو، حقا فرزند رسول خدايى.
مؤلف: برگشت اين روايت، به يکى از وجوهى است که قبلا در دفع اشکال وارد بر آيه، ايراد شد. و البته تعدادى روايت در تفسير اين آيه، از سمرة بن جندب و أُبَى و زيد و ابن عباس نقل شده، و در آن ها دارد آدم و حوا، هرچه فرزند برايشان متولد مى شد، نمى ماند. شيطان به ايشان و يا تنها به حوا گفت: اين دفعه اسم فرزندت را «عبد الحارث» نام بگذار، تا برايت بماند و «حارث»، اسم شيطان بود در آن موقعى که در آسمان زندگى مى کرد. و در بعضى از اين روايات دارد که گفت: اسمش را «عبد الشمس»: بنده آفتاب بگذار.
و در بعضى ديگر دارد که وى، حوا را تهديد کرد که اگر اسم او را «عبدالحارث» و يا «عبد الشمس» نگذارد، در شکم بعدى بچه شتر و يا گوساله و يا چارپاى ديگرى خواهد زایيد، و با او شرط کرد که اگر اين اسامى را انتخاب کند، بچه در شکمش انسانى تام الخلقه خواهد بود، وليکن اين احاديث، همه جعلى و از دسيسه هايى است که اسرائيلى ها در روايات ما کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۴
و در مجمع البيان، از تفسير عياشى، از معصومين «عليهم السلام» روايت شده که فرموده اند: «شرک ايشان، ترک در اطاعت بود، نه شرک در معصيت»، و ظاهر اين روايت، اين است که: جارى مجراى همان احاديث موضوعه است و حال اين هم، حال همان ها است. براى اين که مگر اطاعت با عبادت فرق دارد، آن هم اطاعت و عبادت ابليس، که خداى تعالى، درباره اش فرموده: «ألم أعهد إليکم يا بنى آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنه لکم عدو مبين و أن اعبدونى».
و با همه اين احوال، بعضى از مفسران، اين احاديث را قبول کرده و گفته اند: روايات مزبور، بيشتر از اين دلالت ندارد که آدم و حوا، در صرف اسم شرک ورزيده اند، و اين، نه کفر است و نه معصيت. و اين وجه را طبرى هم قبول کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۵
آيات ۱۹۹ - ۲۰۶ سوره اعراف
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِض عَنِ الجَْاهِلِينَ(۱۹۹)
وَ إِمَّا يَنزَغَنَّک مِنَ الشيْطانِ نَزْغٌ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ(۲۰۰)
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسهُمْ طائفٌ مِّنَ الشيْطانِ تَذَکرُوا فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ(۲۰۱)
وَ إِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونهُمْ فى الْغَىِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ(۲۰۲)
وَ إِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِآيَةٍ قَالُوا لَوْ لا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلىَّ مِن رَّبى هَذَا بَصائرُ مِن رَّبِّکمْ وَ هُدًى وَ رَحْمَةٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۲۰۳)
وَ إِذَا قُرِئَ الْقُرْءَانُ فَاستَمِعُوا لَهُ وَ أَنصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ(۲۰۴)
وَ اذْکُر رَّبَّک فى نَفْسِک تَضرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الآصالِ وَ لا تَکُن مِّنَ الْغَافِلِينَ(۲۰۵)
إِنَّ الَّذِينَ عِندَ رَبِّک لا يَستَکْبرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ يُسبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسجُدُونَ (۲۰۶)
«ترجمه آیات»
نديده انگارى پيشه کن و به نيکى وادار کن و از مردم نادان روى بگردان. (۱۹۹)
و چون از شيطان وسواسى به تو رسيد، به خدا پناه جوى که وى، شنوا و دانا است. (۲۰۰)
کسانى که پرهيزکارى پيشه کردند، چون با پندار شيطانى برخورد کنند، (خدا را) ياد کنند و در دم، به بصيرت آيند. (۲۰۱)
و همزادگان کفار به گمراهی شان مى کشند و کوتاهى نمى کنند. (۲۰۲)
و اگر (مدتى) آيه اى براى آن ها نياورى، گويند چرا از اين سو و آن سو، آيه اى فراهم نياورده اى، بگو من فقط آنچه را به من وحى مى شود، پيروى مى کنم، اين بصيرت هايى از پروردگار شما که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه ۴۹۶
ايمان دارند، هدايت و رحمت است. (۲۰۳)
و چون قرآن خوانده شود، بدان گوش داريد و خاموش مانيد، شايد رحمتتان کند. (۲۰۴)
پروردگار خويش را به زارى و بيم، در ضمير خود و به آواز غير بلند، بامداد و پسين ها ياد کن، و از غفلت زدگان مباش. (۲۰۵)
زيرا کسانى که نزد پروردگار تواند، از بندگى وى سرپيچى نکنند و تسبيح او گويند و سجده وى کنند. (۲۰۶)
«بیان آیات»
اين آيات آخر سوره است، و در آن ها مجددا غرضى را که سوره به خاطر ايفاء آن نازل شده، ذکر نموده. يعنى به پيغمبرش دستور مى دهد به اين که سيره حسنه و رفتار ملايمى را اتخاذ کند، که دل ها را متوجه آن سازد، تا نفوس بدان بگرايند، و نيز تذکر، و در آخر ذکر را هم توصيه مى کند.
معناى عفو در آیه: «خذ العفو و أمر بالعرف»
«خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِض عَنِ الجَْاهِلِينَ»:
«اخذ به چيزى»، به معناى ملازمت و ترک نکردن آن چيز است. پس معناى اين که فرمود: «بگير عفو را»، اين است که همواره، بدى هاى اشخاصى که به تو بدى مى کنند، بپوشان و از حق انتقام که عقل اجتماعى، براى بعضى بر بعضى ديگر تجويز مى کند، صرف نظر نما و هيچ وقت اين رويه را ترک مکن.
البته اين چشم پوشى نسبت به بدی هاى ديگران و تضييع حق شخص است، و اما مواردى که حق ديگران با اسائه به ايشان ضايع مى شود، عقل در آن جا، عفو و اغماض را تجويز نمى کند.
براى اين که عفو در اين گونه موارد، وادار کردن مردم به گناه است، و مستلزم اين است که حق مردم به نحو اشد تضييع گردد، و نواميس حافظ اجتماع لغو و بى اثر شود. و تمامى آيات ناهيه از ظلم و افساد و کمک به ستمکاران و ميل و خضوع در برابر ايشان و بلکه تمامى آياتى که متضمن اصول شرايع و قوانين است، از چنين اغماضى جلوگيرى مى کند، و اين، خود روشن است.
پس منظور از اين که فرمود: «خذ العفو»، اغماض و نديده گرفتن بدی هايى است، که مربوط به شخص آن جناب بوده، و سيره آن حضرت هم، همين بود که در تمامى طول زندگی اش، از احدى براى خود انتقام نگرفت. کما اين که در بعضى از روايات، راجع به ادب آن جناب گذشت.
اين مطلب بنا به تفسيرى است که ديگران درباره کلمه «عفو» کرده و آن را طورى معنا کرده اند که مساوى با «مغفرت» است، وليکن در بعضى از رواياتى که بعدا خواهد آمد، از امام صادق «عليه السلام» نقل شده که فرمود: «منظور از عفو وسط است»، و اين تفسير، با مضمون آيه شريفه، مناسب تر و از نظر معنا جامع تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۷
و علاوه بر اين، اگر تفسير اول مستلزم اين است که در جمله: «و أعرض عن الجاهلين»، شائبه تکرار باشد، بنابر تفسير دوم اين شائبه هم در کار نمى آيد. (چون جمله «خذ العفو»، به يک معنا و جمله «و أعرض عن الجاهلين»، به معناى ديگرى خواهد بود).
==معناى «عرف» و «معروف» و «نزغ شيطان»==
کلمه «عرف»، به معناى آن سنن و سيره هاى جميل جارى در جامعه است، که عقلاى جامعه، آن ها را مى شناسند، به خلاف آن اعمال نادر و غير مرسومى که عقل اجتماعى انکارش مى کند، (که اين گونه اعمال عرف، «معروف» نبوده، بلکه منکر است)، و معلوم است که امر به متابعت عرف، لازمه اش، اين است که خود امر کننده، به آن چيزى که ديگران را امر به آن مى کند، عامل بوده باشد، و يکى از موارد عمل، همين است که تماسش با مردم و مردم را امر کردن، طورى باشد که منکر شمرده نشود. بلکه به نحو معروف و پسنديده مردم را امر کند.
پس مقتضاى اين که فرمود: «و أمر بالعرف»، اين است که: اولا به تمامى معروف ها و نيکى ها امر بکند. و در ثانى، خود امر کردن هم، به نحو معروف باشد، نه به نحو منکر و ناپسند.
جمله: «و أعرض عن الجاهلين»، دستور ديگرى است در مراعات مداراى با مردم، و اين دستور، بهترين و نزديکترين راه است براى خنثى کردن نتايج جهل مردم و تقليل فساد اعمالشان. براى اين که به کار نبستن اين دستور و تلافى کردن جهل مردم، بيشتر مردم را به جهل و ادامه کجى و گمراهى وا مى دارد.
«وَ إِمَّا يَنزَغَنَّک مِنَ الشيْطانِ نَزْغٌ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ»:
راغب، در مفردات مى گويد: «نزغ»، وارد شدن و مداخله در امرى براى خرابکارى و فاسد کردن آن است، و در آيه: «مِن بعد أن نزغ الشيطان بينى و بين إخوتى: بعد از آن که شيطان، ميان من و برادرانم را به هم زد»، به اين معنا است.
و بعضى ديگر گفته اند: به معناى تکان دادن و از جاى کندن و وادار کردن است، و غالبا در حال غضب به کار مى رود.
بعضى ديگر گفته اند: «نزغ شيطان»، به معناى کمترين وسوسه او است، وليکن همه اين معانى، نزديک به هم اند. البته نسبت به آيه مورد بحث، معناى دوم نزديکتر است. چون با آيه قبلى هم که دستور مى داد تا از جاهلان اعراض کند، مناسبت دارد. زيرا تماس گرفتن جاهلان با آدمى و مشاهده جهالت ايشان، خودش يک نوع مداخله اى است از شيطان، براى عصبانى کردن و آتش به جان کردن آدمى.
آرى، برخورد زياد با جاهل، آدمى را به سوى جهالت و مثل او شدن سوق مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۸
پس برگشت معناى آيه، به اين مى شود که: اگر شيطان خواست مداخله نمايد و با رفتار جاهلانه ايشان، تو را به غضب و انتقام وادار کند، تو به خدا پناه بر، که او شنوا و دانا است. با اين که خطاب در آيه، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، وليکن مقصود، امت آن جناب است. چون خود آن حضرت معصوم است.
پناه بردن به خدا، از شرّ شيطان
«إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسّهُمْ طائفٌ مِّنَ الشيْطانِ تَذَکرُوا فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ»:
يک نحوه تعليلى است براى امرى که در آيه قبلى بود، و «طائف از شيطان»، آن شيطانى است که پيرامون قلب آدمى طواف مى کند، تا رخنه اى پيدا کرده، وسوسه خود را وارد قلب کند. يا آن وسوسه اى است که در حول قلب مى چرخد، تا راهى به قلب باز کرده، وارد شود.
کلمۀ «مِن» بنابر اول (خود شيطان) بيانيه و بنابر دوم (وسوسه شيطان)، نشويّه است، وليکن در عين حال، برگشت هر دو معنا، به يک چيز است. و کلمۀ «تذکر»، به معناى تفکر آدمى است در امور، براى پيدا کردن نتيجه اى که قبلا مجهول و يا مورد غفلت بود.
و اين آيه، همان طورى که گفته شد، امر به استعاذه در آيه قبلى را تعليل مى کند، و معنايش اين است که: در موقع مداخله شيطان، به خدا پناه ببر. زيرا اين روش، روش پرهيزکاران است.
آرى، پرهيزکاران، وقتى شيطان طائف نزديکشان مى شود، به ياد اين مى افتند که پروردگارشان، خداوند است، که مالک و مربّى ايشان است، و همه امور ايشان، به دست او است. پس چه بهتر که به خود او مراجعه نموده و به او پناه ببريم. خداوند هم، شرّ آن شيطان را از ايشان دفع نموده، و پرده غفلت را از ايشان بر طرف مى سازد، ناگهان بينا مى شوند.
پس آيه شريفه، همان طور که ملاحظه کرديد، همان مضمونى را افاده مى کند که آيه: «إنّه ليس له سلطان على الذين آمنوا و على ربهم يتوکلون»، در صدد افاده آن است.
و نيز معلوم شد که پناه بردن به خدا، خود يک نوع تذکر است. چون اساسش بر اين است که خداى سبحان، که پروردگار آدمى است، يگانه رکن و پناهگاهى است که مى تواند اين دشمن مهاجم را دفع کند. علاوه بر اين که پناه بردن به خدا، همچنان که قبلا هم گفته شد، خود، يک نوع توکل به او است.
«وَ إِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونهُمْ فى الْغَىِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ»:
مثل اين که اين جمله، حاليه است، و منظور از «برادران ايشان»، برادران مشرکان است که همان شيطان هايند. همچنان که در آيه: «إنّ المبذّرين کانوا إخوان الشياطين»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۴۹۹
چنين تعبيرى به کار رفته. و کلمۀ «يقصرون»، به معناى کوتاه آمدن و اطاعت نهى است.
و معناى آيه، اين است که: کسانى که تقوا پيشه خود کرده اند، حالشان نسبت به تذکر و ابصار چنين است. اما مشرکان در همين حال که مردم با تقوا آن طورند، اينان گرفتار برادران جنّى خود هستند، که همواره ايشان را به سوى کژى و گمراهى مى کشانند و در اين راه کمک شان مى کنند، و يک لحظه از کشاندن و يارى کردن آنان کوتاه نمى آيند. و يا معنايش اين است که: خود مشرکان، از شرک کوتاه نمى آيند و از گمراهى دست بر نمى دارند.
«وَ إِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِآيَةٍ قَالُوا لَوْ لا اجْتَبَيْتَهَا...»:
«إجتباء»، از باب افتعال، از «جبايه»، و به معناى جمع آورى کردن است. و اين که گفتند: «چرا جمع آورى نکردى آن را»، کلامى است از ايشان، که به منظور تهکم و سخريه گفته اند و معنايش، به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که:
تو وقتى آيه هاى قرآن را برايشان بخوانى، تکذيبت مى کنند، و اگر آيه اى برايشان نبرى و يا دير کنى، مى گويند چرا نرفتى از اين حرف هايى که اسمش را آيه گذاشته اى، از اين طرف و آن طرف جمع آورى کنى و براى ما بياورى؟
«قل إنّما أتّبع ما يوحى إلىّ مِن ربّى» - بگو: من از خود چيزى ندارم. تنها گوش به فرمان دستوراتى هستم که پروردگارم، به من وحى مى فرستد. «هذا بصائر مِن ربّکم»: و اين قرآن، بصيرت هايى است از ناحيه پروردگار شما. او مى خواهد شما را به وسيله آن بينا و روشن کند. «و هدى و رحمة لقوم يؤمنون».
«وَ إِذَا قُرِىَ الْقُرْآنُ فَاستَمِعُوا لَهُ وَ أَنصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»:
«إنصات»، سکوت توأم با استماع است. و بعضى گفته اند: به معناى استماع با سکوت است. و معناى: «أنصتُ الحديث و أنصتُ للحديث»، اين است که: به حديث گوش مى داد، در حالى که سکوت کرده بود. و «أنصتُه غيره»، يعنى: ديگرى به سخن او گوش داد. و «أنصت الرجل»، يعنى: ساکت شد. پس معناى جمله مورد بحث، اين شد که: گوش فرا دهيد به قرآن و ساکت شويد. هرچند گفته اند اين آيه، درباره نماز جماعت و گوش دادن به قرائت امام جماعت است، وليکن به حسب دلالت عام است.
«وَ اذْکُر رَّبَّک فى نَفْسِک تَضرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ ...»:
ذکر و ياد پروردگار را، به دو قسم تقسيم کرده. يکى توى دل و يکى به زبان و آهسته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۸ صفحه : ۵۰۰
آنگاه هر دو قسم را مورد امر قرار داده. و اما ذکر به صداى بلند را، مورد امر قرار نداده، بلکه از آن اعراض کرده، و اين، نه به خاطر ذکر نبودن آن است، بلکه به خاطر اين است که چنين ذکر گفتنى، با ادب عبوديت منافات دارد.
دليل اين معنا، روايتى است که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» وارد شده، که در بعضى از جنگهايش با اصحابش طى مسافت مى کرد، تا رسيدند به بيابانى هولناک. و اتفاقا آن شب، شبى تاريک بود. يکى از اصحابش به صداى بلند تکبير مى گفت. حضرت فرمود: آن کسى را که شما مى خوانيد، نه دور است و نه غايب. البته ناگفته نماند که اين روايت نقل به معنا شده.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۸۹ سوره اعرافآیه ۱۹۰ سوره اعرافآیه ۱۹۱ سوره اعرافآیه ۱۹۲ سوره اعرافآیه ۱۹۳ سوره اعرافآیه ۱۹۴ سوره اعرافآیه ۱۹۵ سوره اعرافآیه ۱۹۶ سوره اعرافآیه ۱۹۷ سوره اعرافآیه ۱۹۸ سوره اعرافآیه ۱۹۹ سوره اعرافآیه ۲۰۰ سوره اعرافآیه ۲۰۱ سوره اعرافآیه ۲۰۲ سوره اعرافآیه ۲۰۳ سوره اعرافآیه ۲۰۴ سوره اعرافآیه ۲۰۵ سوره اعرافآیه ۲۰۶ سوره اعراف