تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۵

ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۱ «و لهم اذان لا يسمعون بها». و نيز از اصحاب سعير حکايت کرده و فرموده: «و قالوا لوکنا نسمع او نعقل ما کنا فى اصحاب السعير». پس ‍مقصود از «سمع» در آيه اولى شنيدن کلام حق از طريق گوش است ، و در آيه دومى به معناى انقياد و پذيرفتن مضمون کلام حقى است که مسموع شده است. معناى «الذين قالوا سمعنا و هم لا يسمعون» و اينکه مراد از آن در آيه شريفه چه کسانى است و اين دو آيه به طورى که ملاحظه مى کنيد خطابى است به مؤ منين که به نوعى از اتصال متصل به آيه قبل است ، - و همان طورى که گفته شد - تعريض به مشرکين است. پس خداى تعالى بعد از آنکه خطاب را متوجه مشرکين نموده و ايشان را در درخواست فتح و پيروزى مذمت و استهزاء مى کند، و مى فرمايد که : غلبه هميشه با کلمه ايمان بر کلمه کفر و يا دعوت حق بر دعوت باطل است ، خطاب را متوجه حزب خود يعنى مؤ منين نموده و ايشان را امر به اطاعت خود و اطاعت رسولش مى فرمايد، و از اينکه بعد از شنيدن دعوت حقه او از وى رو برتابند زنهارشان مى دهد، و از اينکه مانند مشرکين باشند که بگويند شنيديم و حال آنکه نشنوند بر حذرشان مى دارد. ممکن هم هست آيه شريفه اشاره به آن عده اى از اهل مکه باشد که به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ايمان آوردند ولى دلهايشان از ترديد بيرون نيامده بود و با مشرکين براى جنگ با آن حضرت حرکت کردند، و در بدر به بلائى که بر سر مشرکين آمد دچار گرديدند. چون در خبر آمده که عده اى از قريش در همان مکه ايمان آورده بودند، و ليکن پدرانشان نمى گذاشتند که از مکه بيرون بيايند، و در مدينه به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) بپيوندند، و ناچار با پدرانشان که براى شرکت در جنگ بدر حرکت کردند بيرون آمده و به بدر آمدند، وليکن وقتى در آنجا قلت مسلمان ها را ديدند از ايمان خود منصرف شده و گفتند اين بيچاره ها فريب دينشان را خوردند، و آن عده عبارت بودند از: قيس بن وليد بن مغيره ، على بن اميه بن خلف ، عاص بن منبه بن حجاج ، حارث بن زمعه ، و قيس بن فاکه بن مغيره. و آيه «و اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم مرض غر هولاء دينهم...» که بعد از چند آيه ديگر همين سوره است اشاره به داستان ايشان است. بعضى هم گفته اند: منظور از کسانى که گفتند: «سمعنا» و حال آنکه نمى شنوند اهل کتاب يعنى يهوديهاى بنى قريظه و بنى نضير است، و ليکن اين قول بعيد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۲ بدترين جنبندگان، در پیشگاه پروردگار «إِنَّ شرَّ الدَّوَاب عِندَ اللَّهِ الصمُّ الْبُکْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ ...»: از سياق کلام و موصول و ضميرهاى اولى العقلى که در اين دو آيه بکار رفته برمى آيد که اين دو آيه تعريض و مذمت همان کفارى است که قبلا در باره آنان صحبت شد، و بنابراين چنين مى نمايد که «الف و لام» در «الصم» و در «البکم» الف و لام عهد ذکرى باشد، و اگر چنين باشد برگشت معنا به اين مى شود که: بدترين جنبندگانى که از انواع حيوانات در روى زمين در حرکتند همين کر و لال هايى هستند که تعقل نمى کنند، و اين تعقل نکردنشان براى اين است که راهى به سوى تلقى حق و قبول آن ندارند، چون زبان و گوش ندارند، پس در حقيقت کر و لالند. سپس خداى تعالى سبب گرفتارى آنان را ذکر مى کند و مى فرمايد که اگر به کرى و لالى دچار شدند و در نتيجه کلمه حق را نمى شنوند و به کلمه حق تکلم نمى کنند، و کوتاه سخن اگر خداوند نعمت شنوائى و قبول را به کلى از ايشان سلب کرد، براى اين بود که در ايشان خيرى سراغ نداشته ، و قطعا اگر خيرى مى داشتند خداوند از آن خبر مى داشت ، و چون چنين خيرى را در ايشان نديد موفق به شنيدن و پذيرفتنشان نکرد، و اگر با اين حال نعمت شنوائى را به ايشان ارزانى مى داشت ، از اين نعمت استفاده نمى شد، و باز دعوت حق را نمى شنيدند و قبول نمى کردند، بلکه از آن روى برتافته و اعراض مى کردند. از اينجا معلوم مى شود که منظور از «خير» در جمله «و لو علم الله فيهم خيرا» حسن سريره اين است که انسان را براى قبول حق و نقش ‍ بستن آن در دلش آماده مى سازد، و همچنين معلوم مى شود که منظور از اينکه فرمود: «و لو اسمعهم» اين اسماع روى تقديرى است که چنين آمادگى و استعداد در دل مستقر نشده باشد، و اگر در اين معنا دقت کنيد ديگر اين اشکال به نظرتان نمى رسد که اگر خداوند ايشان را اسماع نموده و قبول حق را روزيشان کند، آن خير در ايشان پيدا مى شود، و ديگر وجهى براى روى برتافتن و اعراضشان نمى ماند، توضيح اينکه شرط در جمله «و لو اسمعهم» به طورى که از سياق برمى آيد بر تقدير فقدان خير است . «يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا استَجِيبُوا للَّهِ وَ لِلرَّسولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا يحْيِيکمْ»: بعد از آنکه در جمله «اطيعوا الله و الرسول» مؤمنين را به اطاعت دعوت حقه و اينکه از آن اعراض نکنند دعوت فرمود اينک براى دومين بار آن را تاکيد نموده و مؤمنين را به استجابت خدا و رسولش در پذيرفتن دعوت پيغمبر سفارش مى کند، و اين تاکيد را به وسيله بيان حقيقت امر و آن رکن واقعى که تکيه گاه اين دعوت است انجام داده و مى فرمايد حقيقت امر و رکن واقعى اين دعوت چيزى است که انسان را از پرتگاه فنا و هلاکت رهائى داده و زنده اش مى کند، و اينکه موقف وجود ايشان چنين است که خداوند از دلش به او نزديک تر است و او بزودى نزد آن خدا مى رود، پس بايد هوشيار بوده و به آنچه بايد بکند تصميم بگيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۳ اقسام حیات از نظر قرآن توضيح اين که: زندگى گرانبهاترين متاعى است که يک موجود زنده براى خود سراغ دارد، و چگونه چنين نباشد و حال آنکه در ماوراى زندگى غير از عدم و بطلان چيز ديگرى نيست ، و معلوم است که اين ارزش را براى زندگى به خاطر اثر آن قائل است که عبارت است از شعور و اراده که نشاط و سعادت زندگى انسانى به آن است ، و براى همين جهت است که همواره از جهل و نداشتن حريت اراده و اختيار مى گريزد. آرى ، انسان هم که يکى از موجودات زنده است مانند همه موجودات مجهز به سلاحى که زندگى معنوى او را که حقيقت وجود او است تامين کند مى باشد، همانطورى که تمامى انواع موجودات مسلح به سلاحى که حافظ وجود و بقايشان باشد هستند، و سلاح انسانى همين اراده و اختيار او است که خيرات و منافع او را از شرور و مضارش مشخص نموده و او را به آن يکى سوق و از اين يکى زنهار مى دهد. و از آنجايى که اين هدايت الهى که نوع انسانى را به سوى سعادت و خير و به سوى منافع وجودش دلالت مى کند هدايتى است تکوينى و از مشخصات نحوه خلقت اوست ، و محال است که نظام آفرينش در يک مورد دچار خطا و اشتباه شود لا جرم بايد بطور قطع گفت که انسان سعادت وجود خود را بطور قطع درک مى کند، و در اين درکش دچار ترديد نمى شود. همچنانکه ساير انواع مخلوقات بدون اينکه دچار سهو و اشتباه شوند به جبلت و فطرت خود راهى را که منتهى به سعادت و منفعت و خيرشان مى شود مى پيمايند، و اگر در جائى دچار خبط مى شوند بخاطر تاثير عوامل و اسباب نامناسب ديگرى است که موجودى را از مسير خيرات و منافعش منحرف ساخته به سوى ضرر و شرش سوقش مى دهد، مانند جسم ثقيل زمينى که به حسب طبع زمينى اش بايد در روى زمين قرار بگيرد، وليکن فشار نيروئى او را مجبور به دور شدن از زمين نموده و به رفتن به سمت بالا وادارش ‍ مى سازد، و آن جسم تا آنجا که مجبور است بر خلاف طبع خود بالا مى رود و وقتى آن فشار تمام شد دوباره به سوى زمين باز مى گردد، و اين بازگشتن هم اگر فشار ديگرى نباشد بطور طبيعى يعنى به خط مستقيم انجام مى گيرد، مگر اينکه در بازگشتن هم محکوم به يک نيروى مخالفى باشد که در آن صورت بطور منحنى صورت مى گيرد. و اين معنا همان معنائى است که در قرآن کريم روى آن پافشارى نموده و مى فرمايد راه سعادت و علم و عملى که منتهى به آن مى شود بر هيچ انسانى پوشيده و مخفى نيست ، و هر انسانى به فطرت خود مى فهمد که چه معارفى را بايد معتقد باشد و چه کارهائى را بايد بکند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۴ خداوند در قرآن مجيد مى فرمايد: «فطرة الله التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلک الدين القيم». و در سوره «اعلى» مى فرمايد: «الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى» - و پس از پنج آيه - «فذکر ان نفعت الذکرى سيذکر من يخشى و يتجنبها الاشقى». و در سوره «شمس» مى فرمايد: «و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها قد افلح من زکيها و قد خاب من دسيها». آرى ، گاهى مى شود که انسان در اعتقاد و يا عملش از طريق حق منحرف شده و دچار اشتباه مى گردد، ليکن اين خطا و اشتباه مستند به فطرت انسانى او و هدايت الهى نيست ، بلکه بخاطر اين است که او خودش عقل خود را دزديده و در اثر پيروى هواى نفس و تسويلات جنود شيطان راه رشد خود را گم کرده است، همچنان که قرآن فرموده: «ان يتبعون الا الظن و ما تهوى الانفس و لقد جاءهم من ربهم الهدى». و نيز فرموده: «افرايت من اتخذ الهه هويه و اضله الله على علم». پس اين امور و علم و عملى که فطرت انسانى انسان را به سوى آن دعوت مى کند لوازم زندگى سعيد انسانى و آن زندگى است که جا دارد نامش را زندگى گذاشت و چنين زندگى به چنين علم و عملى نيازمند است همچنان که چنين علم و عمل مستلزم چنان زندگى است ، و زندگى را از اينکه دچار منافيات شده و در نتيجه اثرش خنثى گردد حفظ نموده و دوباره به مسير اولش باز مى گرداند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۵ از اين جا نتيجه مى گيريم که اگر انسان از راه راستى که فطرتش او را به آن دعوت نموده و هدايت الهى به سوى آن سوقش مى دهد منحرف شود قطعا لوازم سعادت زندگى را از دست داده است ، يعنى در علم نافع و عمل صالح کوتاهى کرده و با گرائيدن به سوى جهل و فساد، اراده آزاد و عمل نافع خود را به مردگان ملحق کرده ، و ديگر زنده به آن زندگى نمى شود مگر اينکه علم حق و عمل حق را دوباره کسب کند، و اين آن معنايى است که آيه مورد بحث به آن اشاره نموده و مى فرمايد: «اى کسانى که ايمان آورده ايد استجابت کنيد دعوت خدا و رسول را وقتى شما را دعوت مى کنند به چيزى که شما را زنده مى کند». لام در جمله «لما يحييکم» به معناى «الى» است ، و اين تعبير در استعمالات عرب زياد است ، و آن چيزى که رسول مردم را به آن دعوت مى کند دين حق است و دين حق همان اسلام است که قرآن کريم آن را به پيروى فطرت و پذيرفتن دعوت آن به علم نافع و عمل صالح تفسير کرده است. البته از نظر قرآن کريم براى حيات يک معناى ديگرى است دقيق تر از آن معنايى که به نظر ساده و سطحى انسان مى رسد، چون در نظر سطحى ، حيات عبارت است از زندگى دنيوى از روز ولادت تا رسيدن مرگ که دورانى است توام با شعور و فعل ارادى که نظيرش و يا نزديک به آن در حيوانات نيز يافت مى شود، وليکن خداى سبحان به طورى که از آيه «و ما هذه الحيوه الدنيا الا لهو و لعب و ان الدار الاخره لهى الحيوان لو کانوا يعلمون» بر مى آيد، غير اين زندگى دنيايى يک زندگى ديگرى براى انسان سراغ مى دهد که اشتغال به زندگى دنيا که مشتى اوهام است از آن زندگى که حقيقت زندگى است باز مى دارد و حال آن که اشتغال به آن اهم و نتيجه آن نتيجه وجود آدمى و تحقق دادن به اغراض روحى او است. پس اشتغال به زندگى دنيا حجابى است که ميان آدمى و رسيدن به حقيقت آن زندگى که در پيش هست حايل مى شود. و اين همان معنايى است که خداى تعالى در يکى از آيات خطابيه روز قيامت مى فرمايد: «لقد کنت فى غفله من هذا فکشفنا عنک غطائک فبصرک اليوم حديد». پس معلوم شد: براى انسان زندگى ديگرى شريف تر و گرانمايه تر از زندگى دنيا که خداوند لهو و لعبش خوانده هست، و آن زندگى اخروى است که به زودى پرده از رويش برداشته مى شود، و آن زندگى است که ديگر مشوب و آميخته با لهو و لعب و لغو و گناه نيست ، و در آن آدمى جز به نور ايمان و روح عبوديت سير نمى کند. همچنان که فرموده: «اولئک کتب فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه». و نيز فرموده: «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۶ پس اين زندگى يک زندگى ديگرى است عالى تر و گرانبهاتر از زندگى عمومى دنيا که در آن همه رقم آدمها و حتى حيوان ها هم به سر مى برند، و از امثال جمله «و ايدناه بروح القدس» و همچنين جمله «و کذلک اوحينا اليک روحا من امرنا» بر مى آيد که باز يک زندگى ديگرى است ما فوق آن دو زندگى که گفتيم؛ و به زودى در باره اين زندگى سوم بحث مفصلى در جاى مناسب خواهد آمد - انشاء الله -. و کوتاه سخن ، پس براى آدمى يک زندگى حقيقى هست که اشرف و کامل تر از حيات و زندگى پست دنيايى او است ، و وقتى به آن زندگى مى رسد که استعدادش کامل و رسيده شده باشد، و اين تماميت استعداد به وسيله آراستگى به دين و دخول در زمره اولياى صالحين دست مى دهد، همچنان که رسيدن به زندگى دنيايى وقتى دست مى دهد که نطفه اش رشد نموده و همچنان نمو کند تا استعدادش براى درک آن کامل شود يعنى به صورت جنين در آيد. و آيه مورد بحث که مى فرمايد: «يا ايها الذين امنوا استجيبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما يحييکم» اشاره به همان استعداد نموده و مى فرمايد پذيرفتن و عمل کردن به آن دستوراتى که دعوت حقه اسلامى ، بشر را به آن مى خواند انسان را براى درک آن زندگى حقيقى مستعد مى سازد، همچنان که اين زندگى حقيقى هم منشا و منبع اسلام است ، و علم نافع و عمل صالح از آن زندگى سرچشمه مى گيرد، و در همين معنا است آيه شريفه «من عمل صالحا من ذکر او انثى و هو مؤمن فلنحيينه حيوة طيبة و لنجزينهم اجرهم باحسن ما کانوا يعملون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۷ پذیرش آنچه رسول خدا «ص» بدان دعوت مى کند، موجب حيات است و آيه مورد بحث که مى فرمايد: «اذا دعاکم لما يحييکم» مطلق است ، و از اينکه شامل مجموع دعوت هاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) که مايه زنده شدن دل ها است، و يا دسته اى از دعوتهايش که طبيعت احياء را دارد بشود هيچ ابائى نداشته و همچنين شامل نتايج دعوت او که عبارت است از انواع زندگى هاى سعيد حقيقى مانند زندگى اخروى در جوار خدا نيز مى شود. و چون همه اينها را شامل مى شود پس نبايد آيه شريفه را مقيد کرد و مانند بيشتر مفسرين گفت که منظور از جمله «اذا دعاکم لما يحييکم» با در نظر گرفتن مورد نزول آيه حکم جهاد است و معناى آيه اين است که: اى کسانى که ايمان آورده ايد بپذيريد دعوت خدا و رسول را وقتى شما را مى خوانند به جهاد که خود مايه احياى امر شما و عزت دين شما است . بعضى ديگر در توجيه اينکه جهاد مايه زندگى است گفته اند: چون خداى سبحان شهداى در ميدان جهاد را زندگان خوانده و فرموده «و لا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل الله امواتا بل احياء عند ربهم يرزقون». بعضى ديگر گفته اند معناى آيه اين است که : بپذيريد دعوت خدا و رسول را وقتى شما را مى خوانند به ايمان و يا به حق. و دليل آورده اند که ايمان و يا حق مايه حيات دل ، و کفر و باطل باعث مرده شدن دل است . عده اى ديگر گفته اند: وقتى شما را مى خوانند به قرآن و علم دين . و دليل آورده اند به اينکه علم مايه حيات و جهل در حقيقت مردن است ، و قرآن هم نور است و هم حيات است و هم علم . عده اى ديگر گفته اند: وقتى شما را مى خوانند به بهشت ، و استدلال کرده اند به اينکه بهشت زندگى دائمى و نعمت باقى و زوال ناپذير است . وليکن اين گفته ها وجوهى است که مى توان آيه را با آن منطبق کرد، نه اينکه بگوييم آيه همين را مى گويد و لا غير، بلکه آيه شريفه همانطورى که گفتيم عام است و همه را شامل مى شود، و هيچ دليلى نيست که آن را از معناى عام و وسيعش برگردانيده و بگوييم مقصودش اين وجه است يا آن وجه . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۸ معناى آیه: «ان الله يحول بين المرء و قلبه» «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يحُولُ بَينَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تحْشرُونَ»: «حيلوله» به معناى حائل شدن در وسط دو چيز است ، و «قلب» عضوى است معروف ، وليکن بيشتر در قرآن کريم استعمال مى شود در آن چيزى که آدمى بوسيله آن درک مى کند، و به وسيله آن احکام عواطف باطنيش را ظاهر و آشکار مى سازد مثلا حب و بغض ، خوف و رجاء، آرزو و اضطراب درونى و امثال آن را از خود بروز مى دهد. پس قلب آن چيزى است که حکم مى کند و دوست مى دارد و دشمن مى دارد و مى ترسد و امى دوار مى شود و آرزو مى کند و خوشحال مى شود و اندوهناک مى گردد، وقتى معناى قلب اين باشد پس در حقيقت قلب همان جان آدمى است که با قوا و عواطف باطنيه اى که مجهز است به کارهاى حياتى خود مى پردازد. و انسان مانند ساير مخلوقات که هر يک جزئى از عالم خلقت را تشکيل مى دهند مرکب از اجزاى مختلف و مجهز به قوا و ابزارى است که تابع وجود او است ، و او آنها را مالک است ، و در مقاصد وجود خود از همه آنها کار مى کشد، و اين اجزاء و قوا و ادوات همه با او مربوط و او حاکم بر همه آنها است ، و آن اجزاء را با همه کثرتى که دارند و آن قوا و ادوات را با همه تعددى که دارا هستند يکى مى کند، البته يک واحد تامى که در عين وحدتش هم کار مى کند، و هم ترک مى کند، هم حرکت مى کند و هم از حرکت مى ايستد. چيزى که هست از آنجايى که خداى سبحان آفريننده اين انسان و پديد آورنده يک - يک اجزاء وجود و ابعاض قوا و ادوات او است ، لذا خود او به يک يک اجزاء وجود وى و توابع اجزايش محيط است ، و بطور حقيقت همه آنها را مالک است ، و در آنها به هر صورت که بخواهد تصرف مى کند، و از ملک خود و تصرفاتش هر مقدار که بخواهد به خود انسان واگذار مى نمايد، و به او تمليک مى کند. پس خداى تعالى ميان انسان و جزء جزء وجودش و تمامى توابعش حائل است ، بين او و قلبش ، بين او و گوشش ، بين او و چشمش ، بين او و بدنش و بين او و جانش ؛ و در آنها هم به نحو ايجاد تصرف مى کند،و هم به نحو مالک قرار دادن انسان ، که هر مقدار از آن را به هر نحوى که بخواهد به سود انسان تمليک مى کند، و هر مقدار را که نخواهد نمى کند. نظير انسان در اين مطلب ساير موجودات است ، چون هيچ موجودى نيست مگر اينکه ذاتى دارد، و نيز توابع ذاتى، يعنى قوا و آثار و افعالى دارد، چيزى که هست مالک حقيقى ذات آن و توابع ذاتش خدا است ، خدا است که آن ذات و آن توابع ذات را به آن موجود تمليک کرده ، پس او ميان آن موجود و ميان ذاتش حائل است، ميان آن موجود و توابع ذاتش و قوا و آثار و افعالش حايل است. پس خداى سبحان حايل ميان آدمى و ميان قلب او است ، و انسان هر چه را که دارد و به هر چيزى که به نحوى از انحاء اتصال و ارتباط دارد، خداوند به آن چيز نزديک تر و مربوط تر است ، همچنان که فرموده: «و نحن اقرب اليه من حبل الوريد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۹ آيه مورد بحث هم که مى فرمايد: «و اعلموا ان الله يحول بين المرء و قلبه» به همين حقيقت اشاره مى کند، پس خداى تعالى از آنجايى که مالک حقيقى تمامى موجودات و از آن جمله انسان است ، و خود او کسى حقيقى نيست. پس او از خود انسان به انسان و قوايى که انسان مالک است نزديک تر است ، چون هر چه را که انسان دارد خداى تعالى به او تمليک کرده ، پس او ميان وى و ميان مايملکش حائل و رابط است - دقت فرمائيد-. به همين جهت در آيه مورد بحث جمله بالا را با جمله «و انه اليه تحشرون» ختم کرده ، چون «حشر» و «بعث» نشئه اى است که در آن نشئه براى هر کسى آشکار مى شود که مالک حقيقى خدا است و حقيقت ملک تنها از آن او است و بس، و شريکى براى او نيست، و در آن نشئه ملک هاى صورى و سلطنت هاى پوچ ظاهرى باطل مى شود، و تنها ملک او باقى مى ماند، همچنان که فرموده: «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار». و نيز فرموده: «يوم لا تملک نفس لنفس شيئا و الامر يومئذ لله». پس گويا آيه مورد بحث مى خواهد بفرمايد: بدانيد که خدا مالک حقيقى شما و دلهاى شما است ، و او از هر چيز به شما نزديک تر است، و شما به زودى به سويش باز مى گرديد، و برايتان معلوم مى شود که چگونه مالک حقيقى شما است و چطور بر شما مسلط است ، و هيچ چيز شما را از او بى نياز نمى کند. و اما وجه اتصال کلام يعنى ارتباط جمله «و اعلموا ان الله يحول بين المرء و قلبه...» ، با جمله «استجيبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما يحييکم» - بيان آن اين است که حائل بودن خداوند ميان آدمى و قلب او تمامى عذرها را در نپذيرفتن دعوت او و رسولش را از اعتبار مى اندازد، چون دعوت او دعوت به چيزى است که آدمى را زنده مى کند و آن توحيد است که حقيقت و لب دعوت اوست. و از آن جايى که خدا از هر چيزى به انسان نزديک تر است حتى از قلب او و از آن جايى که قلب اولين چيزى است که انسان آن را به وجدان خود درک نموده و مى شناسد پس انسان خداى تعالى را از قلب خود که به وسيله ادراک و سبب اصلى علم و معرفت او است بهتر و زودتر مى شناسد. براى ترک اجابت دعوت پيامبر «ص»، هيچ عذرى پذیرفته نيست پس انسان قبل از اينکه قلب خود را و هر چيزى را که با قلب مى شناسد بشناسد خداى تعالى را معبودى يکتا و بى شريک مى شناسد، پس او اگر درباره چيزى شک کند بارى درباره معبود واحدش که پروردگار هر چيز است شک ننموده و در تشخيص مصداق حقيقى اين کلمه گمراه نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۰ و با اين حال اگر داعى حق (رسول خدا) او را به سوى کلمه حق و دين توحيد که مايه حيات او است دعوت کند بايد بى درنگ دعوت او را اجابت نمايد، و در ترک اجابت آن هيچ عذرى ندارد، و نمى تواند بگويد: من حقانيت دعوت را نمى دانستم ، و يا امر بر من مشتبه شد، و من در ترديد افتادم ، و يا در اقبال به سوى حق صريح گيج شدم. چون حق صريح همان خداى سبحان است که هيچ پرده اى ميان او و بنده اش ‍ نيست ، چون هر پرده و حجابى که فرض شود خداى سبحان از آن پرده به انسان نزديک تر است، و هر وسوسه و حجابى که فرض شود خداى سبحان از آن پرده به انسان نزديک تر است ، و هر وسوسه و شبهه اى که در دل خلجان کند باز خداى سبحان ميان آن و قلب آدمى حائل است ، پس انسان هيچ راهى به نفهميدن و نشناختن خدا و شک در توحيد او ندارد. علاوه ، وقتى خدا ميان انسان و قلبش حايل باشد پس او از قلب انسان به انسان نزديک تر خواهد بود، همچنانکه از خود انسان به قلبش نزديک تر است چون هر حايلى نزديک تر است به دو طرف خود از هر طرف به طرف ديگر، و وقتى خداى تعالى از خود انسان نزديک تر باشد به قلب او قهرا او به آنچه که در قلب انسان است داناتر هم هست. پس انسان ناگزير است از اينکه وقتى داعى حق او را به حق - که مايه حياتش مى باشد - دعوت مى کند به زبان و قلب خود بپذيرد نه اينکه نفاق ورزيده در دل چيزى را که با قبول زبانيش مخالف است پنهان بدارد، زيرا خداى تعالى از خود او به آنچه که در دلش نهان کرده عالم تر است، و به زودى او به سوى خدا محشور شده و نفاق درونيش را به رخش مى کشد، همچنان که فرموده : «يوم هم بارزون لا يخفى على الله منهم شئ». و نيز فرموده: «و لا يکتمون الله حديثا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۱ از اين هم که بگذريم وقتى خداى سبحان ميان انسان و قلب او حايل باشد، و با در نظر گرفتن اينکه ، او مالک حقيقى قلب نيز هست ، پس قبل از اينکه انسان در قلبش تصرف کند او در قلب انسان بهر نحوى که مى خواهد تصرف نموده آنچه را که انسان از ايمان و يا شک ، خوف و يا رجاء، اضطراب و يا اطمينان ، و يا غير آن هر چيز اختيارى و اضطرارى را به خود نسبت مى دهد همه به خداى تعالى نيز انتساب دارد، بلکه انتسابش به خدا بيشتر است. چون اين انتساب ، انتساب تصرفى است ، يعنى خداى تعالى نسبتى که با قلوب دارد اين است که در آنها با توفيق و خذلان و انواع ديگر تربيت الهى خود تصرف نموده و بدون اينکه مانعى او را از کارش منع کند و يا مذمت و سرزنش کسى او را تهديد نمايد در دل ها به هر چه بخواهد حکم مى کند، همچنان که فرموده: «و الله يحکم لا معقب لحکمه». و نيز فرموده : «له الملک و له الحمد و هو على کل شئ قدير». پس اين که انسان به ايمان درونى و يا حسن نيت خود وثوق يافته و از تصميمش بر کار نيک کردن و به صلاح و تقوا گرائيدن مغرور شود از کمال جهل او است. آرى ، از نادانى انسان است که خود را در مالکيت قلب خود مستقل دانسته و براى خود در اين باره قدرت مطلقه اى قائل شود، چون دلها همه مسخر خدا است و او است که به هر طرف بخواهد آن را با انگشتان خود مى گرداند، او است مالک حقيقى دلها و محيط به تمام معناى آن. همچنان که فرموده : «و نقلب افئدتهم و ابصارهم کما لم يؤمنوا به اول مرة». پس جا دارد آدمى به جاى مغرور شدن هميشه از اينکه خداوند دلش را واژگونه کند در حذر و در ترس باشد چون خدا در هر لحظه مى تواند دل انسان را از سعادت به شقاوت و از استقامت به واژگونى و انحراف برگرداند. آرى، در هيچ حالى نمى توان از مکر خدا ايمن شد: «فلا يامن مکر الله الا القوم الخاسرون». و همچنين بر عکس ، اگر ديد که قلبش ‍ نسبت به کلمه حق اقبال نداشته و متمايل به سوى خيرات و اعمال صالح نيست ماءيوس نگردد، و براى اصلاح دل خود به پذيرفتن دعوت خدا و رسول مبادرت جسته و بدين وسيله دل مرده خود را زنده کند و در برابر حوادث با ياس و نوميدى از ميدان هزيمت نکند، و بداند که هميشه خدا ميان آدمى و قلبش واسطه است، و مى تواند قلب او را در هر حال که هست به بهترين احوال برگرداند، و دل او را مشمول رحمت خود کند. آرى زمام همه امور به دست او است. همچنان که خودش فرموده: «انه لا يياس من روح الله الا القوم الکافرون». و نيز فرموده: «و من يقنط من رحمه ربه الا الضالون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۲ اشاره به اينکه آيه شريفه: «ان الله يحول بين المرء و قبله» از جامع ترين آيات قرآنى است. پس آيه شريفه به طورى که ملاحظه مى کنيد از جامع ترين آيات قرآنى است ، و مشتمل بر معرفت حقيقيه اى از معارف الهى (مساله واسطه بودن خدا ميان آدمى و قلب او) است. آرى، با توجه دادن منافقين به مقام پروردگار و اينکه خداى تعالى از خود آنان به آنچه در دلهايشان است داناتر است ريشه نفاق و مغروريت را به کلى از بيخ بر مى کند و مؤمنين را که در راه ايمان به خدا و آيات او هستند به يک مساله روانى توجه داده ، و به ايشان خاطرنشان مى سازد که زمام امر دلهايشان به دست خدا است ، و خود آنان در اختيار داشتن و مالک بودن دلهايشان مستقل و بى نياز از خدا نيستند، در نتيجه صفت رذيله تکبر را از دلهاى ايشان و هر کس که خيال کند در تسلط بر آنچه دارد مستقل است دور نموده، و ديگر وقتى مى بينند که موفق به ايمان و تقواى درونى هستند مغرور نمى شوند، و يا وقتى مى بينند انگيزه هاى هوى و هوس و علاقه کشنده به زيور دنيا دلهايشان را احاطه کرده ، و در نتيجه دل هايشان از ايمان به حق و اقبال بر خيرات انزجار دارد از رحمت خدا ماءيوس نمى شوند. از بيان گذشته به خوبى ظاهر مى شود که جمله «و اعلموا ان الله يحول بين المرء و قلبه...»، به هر معنايى که فرض شود تعليل جمله «استجيبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما يحييکم» است. و نيز روشن مى شود که آيه شريفه از حيث معنا وسيع تر از آن چيزى است که مفسرين در تفسيرش گفته اند: مثل کلام آن مفسرى که گفته: منظور اين است که خداى تعالى نزديک تر است به انسان از قلبش، همچنانکه در جاى ديگر همين تحذير شديد را کرده و فرموده : «و نحن اقرب اليه من حبل الوريد»: و ما از رگ دل به او نزديک تريم». و نيز مانند کلام مفسر ديگرى که گفته : منظور اين است که قلب نمى تواند مطلبى را از خدا مخفى بدارد، چون خدا از خود انسان به قلبش نزديک تر است پس آنچه را که خود انسان از قلب خود خبر دارد خدا جلوتر از او خبردار است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه