تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۱۵

ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۳ دستور پذيرش صلح در آیه: «و ان جنحوا للسلم فاجنح لها» موقت بوده است و نيز در همان کتاب است که ابن مردويه از عبدالرحمن بن ابزى روايت کرده که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) آيه را «و ان جنحواللسلم» قرائت مى فرمود. و نيز دارد که ابوعبيد، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابن مردويه از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل جمله «و ان جنحوا للسلم فاجنح لها» گفته است: اين آيه را آيه «قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله و لا باليوم الاخر... صاغرون» نسخ کرده است. مؤلف: نسخ آيه مزبور به آيه سوره برائت که مى فرمايد: «اقتلوا المشرکين حيث وجدتموهم: بکشيد مشرکين را هر جا يافتيد شان» نيز روايت شده، و خود آيه هم خالى از اشاره به اين معنا نيست که حکم آن اعتبارش تا مدتى است و هميشگى نيست. براى اين که مى فرمايد: «و ان جنحوا للسلم فاجنح لها و توکل على الله انه هو السميع العليم». و در کافى به سند خود از حلبى از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که در ذيل همين آيه يعنى آيه «و ان جنحوا للسلم فاجنح لها» از حضرتش پرسيدم معناى «سِلم» چيست؟ فرمود: معنايش پذيرفتن و داخل شدن در امر ماست. و در روايت ديگرى فرمود: داخل شدن در امر تو است (در آن امرى که تو داخل شدى يعنى ولايت ائمه (عليهم السلام) - مترجم). مؤلف: اين روايت از باب تطبيق کلى بر مصداق است. و در الدر المنثور است که ابن عساکر از ابوهريره روايت کرده که گفت: بر عرش خدا نوشته شده: «لا اله الا انا وحدى لا شريک لى محمد عبدى و رسولى ايدته بعلى: معبودى نيست غير من به تنهائى، و مرا شريکى نيست، محمد بنده و فرستاده من است، که او را به وسيله على (عليه السلام) تاييد نمودم»، و اين همان معنائى است که آيه «هو الذى ايدک بنصره و بالمؤمنين» متعرض آن است. مؤلف: اين روايت را صدوق هم در کتاب خود معانى الاخبار به سند خود از ابوهريره ، و نيز ابونعيم در کتاب حليه الاولياء به سند خود از همان مرد روايت کرده اند، و همچنين ابن شهراشوب آن را با ذکر سند از انس از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) نقل کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۴ و در تفسير برهان از شرف الدين نجفى نقل کرده که گفته است: تاويل اين آيه را ابونعيم در حليه الاولياء به سند خود از ابوهريره آورده و گفته است: اين آيه در حق على بن ابى طالب (عليه السلام) نازل شده و مقصود از کلمه «مؤمنين» آن حضرت است. مؤلف: لفظ آيه مساعد با اين تاويل نيست، مگر اين که بگوئيم منظور از اتباع در جمله «و من اتبعک من المؤمنين» پيروى به تمام معنا باشد به طورى که آن شخص پيرو در هيچ شانى از شؤون از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) تخلف نداشته باشد. و کلمه «مِن» بيانيه نباشد بلکه تبعيض را برساند، که در اين صورت ممکن است گفته شود مقصود از آن شخص مؤمن، على (عليه السلام) است، وليکن تازه معلوم نيست که با سياق آيه وفق دهد. چند روايت درباره مراد از «من اتبعک» در آيه شريفه: « يا ايها النبى حسبک الله و من اتبعک من المؤمنين» و در الدر المنثور است که بزار از ابن عباس روايت کرده که گفت: بعد از آن که عمر مسلمان شد مشرکين گفتند: مسلمانان امروز از ما انتقامشان را گرفتند و خداوند اين آيه را نازل کرد: «يا ايها النبى حسبک الله و من اتبعک من المؤمنين». مؤلف: اين معنا در روايت ديگرى نيز آمده، وليکن با عقل درست در نمى آيد براى اين که آن روزهائى که عمر مسلمان شد وضع رسول خدا (صلى الله عليه و آله) طورى نبود که مصحح چنين خطابى از خداى تعالى باشد. آرى، آن ايام ، ايام فتنه و مشقت اسلام بوده، و تا چند سال بعد از آن هم آن شدت و عسرت ادامه داشته است، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) قدرت جنگيدن و مبارزه علنى نداشته تا محتاج ياورى باشد. علاوه، در اين روايات دارد: «عمر چهلمين نفر و يا چهل و چهارمين نفر بوده که مسلمان شده» و حال آن که از ظاهر آيه استفاده مى شود که در مدينه در ضمن آيات سوره انفال نازل شده، و معلوم است که عده مسلمين در مدينه از صدها نفر متجاوز بوده است. و نيز در همان کتاب است که ابن اسحاق و ابن ابى حاتم از زهرى روايت کرده اند که در تفسير آيه «يا ايها النبى حسبک الله و من اتبعک من المؤمنين» گفته است: اين آيه در باره انصار نازل شده. مؤلف: اين روايت در نامساعد بودن با سياق آيه مانند دو روايت قبلى است، مگر اين که مقصود اين باشد که اين آيه در روزى که انصار به آن حضرت ايمان آوردند و يا در روزى که از آنجناب پيروى کردند نازل شده است. علاوه بر اين که از ظاهر سياق بر مى آيد که مقصود از آيه دلخوش ساختن رسول خدا (صلى الله عليه و آله) است به وجود گروندگان به او چه مهاجر و چه انصار. چون مقصود از آن زمينه چينى براى آيه بعدى است که مى فرمايد: « مؤمنين را بر کارزار تحريک کن». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۵ و در تفسير قمى مى گويد: معصوم (عليه السلام ) فرموده : حکم خدا در اوايل بعثت در باره مسلمانان اين بود که يک نفر از ايشان مى بايستى در برابر ده نفر کافر مقاومت کند و اگر فرار مى کرد مرتکب يکى از گناهان کبيره - يعنى فرار از زحف - شده بود، و بر اين حساب صد نفر از ايشان مى بايستى در برابر هزار نفر مقاومت مى کردند. سپس وقتى خداوند معلوم کرد که به خاطر ضعفى که دارند نمى توانند به اين تکليف عمل کنند. لذا اين آيه را فرستاد: «الان خفف الله عنکم و علم ان فيکم ضعفا فان يکن منکم ماه صابره يغلبوا ماتين» و بر آنان واجب کرد که کمترين مرد آنان با دو مرد از کفار مقابله کند و اگر فرار کند مرتکب گناه فرار از زحف شده است، به خلاف اين که کفار سه نفر باشند که اگر يک فرد مسلمان از برابر آنان فرار کند مرتکب اين گناه نشده. مؤلف: در تفسير عياشى از حسين بن صالح از امام صادق از امير المؤمنين (عليه السلام) قريب به اين مضمون روايت شده، و همچنين در اين معنا روايتى در الدر المنثور به چند طريق از ابن عباس و غير او روايت شده است. و در الدر المنثور است که شيرازى در کتاب القاب و ابن عدى و حاکم - وى سند را صحيح دانسته - از ابن عمر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) کلمه «ضعف» را در آيه «الان خفف الله عنکم و علم ان فيکم ضعفا» - با رفع - قرائت کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۶ آيات ۶۷ - ۷۱ سوره انفال مَا کانَ لِنَبىٍ أَن يَکُونَ لَهُ أَسرَى حَتى يُثْخِنَ فى الاَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَض الدُّنْيَا وَ اللَّهُ يُرِيدُ الاَخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ(۶۷) لَّوْلا کِتَابٌ مِّنَ اللَّهِ سبَقَ لَمَسکُمْ فِيمَا أَخَذْتمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۶۸) فَکلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالاً طيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۶۹) يَا أَيهَا النَّبىُّ قُل لِّمَن فى أَيْدِيکُم مِّنَ الاَسرَى إِن يَعْلَمِ اللَّهُ فى قُلُوبِکُمْ خَيراً يُؤْتِکُمْ خَيراً مِّمَّا أُخِذَ مِنکمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۷۰) وَ إِن يُرِيدُوا خِيَانَتَک فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْکَنَ مِنهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۷۱) «ترجمه آیات» هيچ پيغمبر را نمى سزد و روا نيست که برايش اسيرانى باشد تا آن زمانى که (دينش) در زمين مستقر گردد، شما سود (مادى) دنيا را در نظر داريد (ولى) خدا آخرت را مى خواهد و خداوند مقتدرى است شايسته کار. (۶۷) اگر آن قضائى که خداوند قبلا رانده است نبود، هر آينه در آنچه گرفتيد عذاب بزرگى به شما مى رسيد. (۶۸) پس بخوريد (و تصرف کنيد) در آنچه غنيمت برده ايد حلال و طيب ، و از خدا بپرهيزيد که خدا آمرزنده رحيم است. (۶۹) هان اى پيغمبر بگو به آن اسيرانى که در دست تو (اسير) اند: اگر خداوند در دل هاى شما خير را سراغ مى داشت بهتر از آنچه (مسلمانان) از شما گرفتند به شما مى داد و شما را مى آمرزيد و خداوند آمرزنده رحيم است. (۷۰) و اگر بنا دارند به تو خيانت کنند (تازگى ندارد) قبلا هم خدا را خيانت کرده بودند برايشان مسلط کرد و خداوند داناى شايسته کار است. (۷۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۷ «بیان آیات» خداوند در اين آيات مسلمانانى را که در جنگ بدر شرکت داشتند بدين جهت مورد عتاب قرار داده که از کفار اسيرانى گرفتند و آنگاه از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) درخواست کردند که به قتل آنان فرمان ندهد، و در عوض خونبها از آنان بگيرد و آزادشان سازد تا بدين وسيله نيروى مالى آنان عليه کفار تقويت يافته و نواقص خود را اصلاح کنند. هرچند خداوند به شدت مسلمانان را عتاب کرد ولى پيشنهادشان را پذيرفت و تصرف در غنيمت را که شامل خونبها نيز مى شود برايشان مباح کرد. و در آخر آيات بيانی است که گويا کفار را تطميع نموده و در صورتى که مسلمان شوند وعده نيک مى دهد؛ و اگر بخواهند به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) خيانت کنند خداوند از آنان بى نياز است. «مَا کانَ لِنَبىٍ أَن يَکُونَ لَهُ أَسرَى حَتى يُثْخِنَ فى الاَرْضِ ...»: کلمه «أسر» به طورى که گفته اند به معناى اين است که مرد جنگى حريف خود را دستگير کرده و ببندد، و شخص مشدود (بسته) شده را «اسير» گويند و جمعش «أسرى» و «أسراء» و «أسارى» و «اسارى» مى آيد. و بعضى گفته اند کلمه «اءسارى» جمع جمع است. و بنابراين کلمه «السبى» موردش عمومى تر از کلمه «الاسر» است. براى اين که «سبى» شامل دستگير کردن اطفال دشمن نيز مى شود، به خلاف «اسر» که چون دستگير کردن اطفال احتياجى به بستن ندارد شامل آن نمى شود. کلمه «ثخن» - به کسر اول و فتح دوم - به معناى غلظت و بى رحمى است، و اين که مى گويند: «اثخنته الجراح و اثخنه المرض» به همين معنا است. راغب در مفردات مى گويد: «ثخن الشئ فهو ثخين». معنايش اين است که فلان چيز غليظ شد به طوريکه روان و جارى نشد، و نتوانست به رفتن ادامه دهد، و لذا درباره کسى که با زدن و يا توهين کردن از ادامه کارش باز داشته اى به طور کنايه مى گوئى: «اثخنته ضربا و استخفافا». و از همين باب است که خداى تعالى فرموده: «ما کان لنبى ان يکون له اسرى حتى يثخن فى الارض». و نيز فرموده: «حتى اذا اثخنتموهم فشدوا الوثاق»، که در آيه اولى منظور از «اثخان»، رسول (صلى الله عليه و آله) در زمين اين است که دينش در بين مردم به طورى مستقر شود که گوئى چيزى است که از شدت غليظى منجمد شده و بعد از دورانى که رقيق و روان بود و به خاطر روان بودنش هر آن خوف زوالش مى رفت ماسيده و پا برجا شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۸ کلمه «عرض» به معناى چيزى است که بر چيز ديگرى عارض شود، و زود هم از بين برود، و از همين جهت است که لذائذ دنيائى را «عرض» ناميده اند. چون زود از بين مى رود. و کلمه «حلال» وصفى است از ماده «حل» که مقابل «عقد» و «حرمت» است و از اين جهت حلال را حلال مى گويند که قبل از حلال شدنش گويا گره خورده بود و مردم از او محروم بودند. بعدا که حلال شد گويا در حقيقت گره اش گشوده شد. و اما کلمه «طيب» قبلا گذشت که به معناى سازگارى با طبع است. اختلاف مفسران در تفسير آياتى که مؤمنان را به خاطر اسير گرفتن کفار در جنگ بدر، موردعتاب قرار داده مفسرين در تفسير اين آيات اختلاف کرده اند، ليکن همه اتفاق دارند بر اينکه نزولشان بعد از واقعه بدر اتفاق افتاده، و شرکت کنندگان در جنگ بدر را مورد عتاب قرار داده و غنيمت را براى آنان مباح مى کند. و اما جهت اختلاف ايشان و مايه اختلافشان روايات مختلفى است که در سبب نزول و معانى جملات آيات مذکور وارد شده، و اگر قائل شويم به اين که سند همه روايات صحيح است آنگاه در مضمون آن ها تاءمل کنيم خواهيم فهميد که چه بى بند و بارى عجيبى در نقل روايات به معنا به کار رفته، تا آن جا که مى بينيم دو روايت آن قدر با هم اختلاف مضمون دارند که گوئى دو خبر متعارض اند. و به خاطر اختلاف همين روايات است که تفسير آيات مختلف شده. يکى ظهور در اين دارد که عتاب و تهديد آيات متوجه به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و مؤمنين هر دو است. ديگرى در اين که متوجه آن حضرت و مؤمنين به غير از عمر است. و يا به غير از عمر و سعد بن معاذ است. و يا متوجه تنها مؤمنين است به غير رسول خدا (صلى الله عليه و آله). و يا متوجه يک نفر معين و يا اشخاصى است که در مشورتى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) با ايشان کرد راى دادند به اين که از اسيران فديه گرفته شود. و بعضى ديگر قائل شده اند به اينکه عتاب در آيات راجع به اين است که چرا فديه گرفتند، و يا چرا غنيمت را قبل از آن که از جانب خدا مباح شود حلال شمردند، و در اين صورت پيغمبر (صلى الله عليه و آله) نيز مورد عتاب خواهد بود. چون ايشان ابتداء کرد به اين که با مردم در باره فديه مشورت کند، و اين حرف درست نيست. براى اين که مسلمين بعد از نزول اين آيات فديه گرفتند، نه پيش از آن تا مستوجب عتاب شوند، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) هم أجل از اين است که در باره اش احتمال رود که چيزى را قبل از اذن خدا و وحى آسمانى حلال کند، و حاشا بر ساحت مقدس خداى سبحان که پيغمبرش را به عذابى عظيم تهديد کند. چون در شان او نيست که بدون جرم عذاب بفرستد، در حالی که او خودش پيغمبرش را معصوم از گناهان کرده، و معلوم است که عذاب عظيم جز بر گناه عظيم نازل نمى شود. و اين که بعضى گفته اند مقصود از اين گناه گناهان صغيره است درست نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۷۹ پس آنچه سزاوار است که در تفسير اين آيات گفته شود اين است که: سنت جارى در انبياى گذشته اين بوده که وقتى با دشمنان مى جنگيدند و بر دشمن دست مى يافتند، آن ها را مى کشتند و با کشتن آنان از ديگران زهرچشم مى گرفتند تا کسى خيال جنگ با خدا و رسولش را در سر نپروراند. و رسم آنان نبود که از دشمن اسير بگيرند و سپس بر اسيران منت نهاده و يا پول گرفته و آزادشان سازند، مگر بعد از آن که دينشان در ميان مردم پايگير مى شد که در اين صورت اسير را نمى کشتند و با منت نهادن و يا گرفتن بهاء آزاد مى کردند. همچنان که در خلال آياتى که به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) وحى مى شد بعد از آن که کار اسلام بالا گرفت و حکومتش در حجاز و يمن مستقر گرديد، اين آيه نازل شد: «فاذا لقيتم الذين کفروا فضرب الرقاب حتى اذا اثخنتموهم فشدوا الوثاق فاما منا بعد و اما فداء». و گرفتن اسير و آزاد کردنش را تجويز کرد. و به طورى که از سياق کلام در آيه اولى از آيات مورد بحث بر مى آيد عقاب در آن راجع به گرفتن اسير است. همچنان که جمله «لمسکم فيما اخذتم عذاب عظيم» که در آيه دومى است نيز شاهد اين معنا است. چون مى فرمايد: «عذاب عظيم براى گرفتن شما است» و آنچه مسلمين در موقع نزول اين آيات گرفته بودند اسير بود، نه بهاى اسير. پس اين که بعضى احتمال داده اند عقاب راجع به مباح شمردن بهاء و يا گرفتن آن باشد صحيح نيست. بلکه جمله بعديش که مى فرمايد: «فکلوا مما غنمتم حلالا طيبا و اتقوا الله ان الله غفور رحيم» از آن جائى که ابتداء شده است به فاء تفريع و فاء تفريع مى رساند که اين جمله متفرع بر جمله قبلى است، خود شهادت مى دهد بر اين که منظور از «غنيمت» معنائى است عمومى تر از بهاى اسير؛ و دلالت دارد بر اين که مسلمين از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) درخواست کرده بودند اسيران را نکشد، و در عوض از ايشان بهاء دريافت بدارد. همچنان که در آيه اول سوره از آن حضرت از انفال پرسيده و يا درخواست کرده بودند که انفال را به ايشان بدهد، و با اين حال چطور تصور مى شود مسلمانان از آن حضرت انفال بخواهند و در عين حال درخواست گرفتن بهاء نکنند، با اين که به طورى که از روايات بر مى آيد، بهاى اسيران بالغ بر دويست و هشتاد هزار درهم مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۰ بنابراين شواهد، يقينا مسلمانان از آن حضرت درخواست کرده اند که غنيمت جنگى را به ايشان بدهد و اسيران را هم در مقابل گرفتن بهاء آزاد سازد، و خداوند نخست ايشان را در اصل گرفتن اسير عتاب و ملامت نمود و در آخر آنچه را که بدان منظور اسير گرفتند که همان فديه باشد براى ايشان مباح گردانيد. نه اين که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در مباح شمردن فديه با آنان شرکت کرده باشد، و يا در کشتن اسير و آزاد کردن و فديه گرفتن با مسلمين مشورت کرده باشد، تا در نتيجه آن جناب نيز مورد عتاب واقع شده باشد. از جمله شواهدى که در الفاظ آيه است و دلالت دارد بر اين که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) مورد اين عتاب نيست ، اين است که عتاب در آيه مربوط به گرفتن اسير است، و هيچ اشاره اى به اين معنا ندارد که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) با مسلمين مشورت کرده و يا در گرفتن اسير راضى بوده، و در هيچ روايتى هم نيامده که آن حضرت قبل از جنگ سفارش کرده باشد به اين که اسير بگيرند، و يا دلالت داشته باشد بر اين که آن حضرت به اين امر راضى بوده، بلکه گرفتن اسير خود يکى از قواعد جنگى مهاجرين و انصار بوده، که وقتى بر دشمن ظفر مى يافتند از ايشان اسير گرفته و اسيران را برده خود مى کردند و يا فديه گرفته و آزادشان مى ساختند. حتى در تاريخ آمده که مهاجر و انصار خيلى سعى داشتند در اين که اسير بيشترى به چنگ آورند، حتى اسير خود را مى گرفتند و محافظت مى کردند از اين که مبادا يک مسلمان ديگرى به او آسيبى برساند و در نتيجه از قيمتش کاسته گردد. جز على بن ابى طالب (عليه السلام) که در اين جنگ بسيارى را کشت و هيچ اسير نگرفت. معناى آيات مورد بحث با توجه به آنچه گذشت بنابراين، معناى آيات مورد بحث اين مى شود که: «ما کان لنبى» در سنتى که خداوند در ميان پيغمبرانش جارى کرده سابقه ندارد «ان يکون له اسرى» که پيغمبر اسيرى گرفته باشد، و حق داشته باشد که با گرفتن اسير مالى به دست آورد «حتى يثخن» مگر بعد از آن که آئينش «فى الارض» در زمين پايگير شده باشد «تريدون». آرى شما گروه مسلمانان که در واقعه بدر حاضر شده ايد - اگر خطاب به طور عموم آمده براى اين است که اکثر شرکت کنندگان در اين جنگ در پيشنهاد فديه گرفتن شرکت داشته اند - منظورتان «عرض الدنيا» متاع پشيز و ناپايدار دنيا است، «و الله يريد الاخرة» و منظور خدا آخرت است که دينى تشريع کرده و به قتال با کفار امر فرموده «و الله» خداوند در اين سنتى که در کلامش از آن خبر داد «عزيز» غالبى است که هرگز مغلوب نمى شود «حکيم» و در احکامى که تشريع مى کند بيهوده گرى نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۱ « لولا کتاب من الله سبق » - اگر نبود آن قضائى که از ناحيه خدا رانده شده که شما را به عذاب هلاک نکند - اگر در اين جا بيان نکرد که آن قضاء چه بوده براى اين است که در مقام عتاب، مبهم گوئى مناسب تر است. چون باعث مى شود ذهن شنونده احتمال هر گونه خطرى را بدهد، به خلاف وقتى که به طور روشن تهديد کند و عذاب را اسم ببرد، که در اين صورت شنونده نسبت به آن بى اعتنائى خواهد کرد. « لمسکم فيما اخذتم » - يعنى در اسير گرفتنتان؛ چون قبل از نزول اين آيات فديه و غنيمت نگرفته بودند، و از حلال بودن آن صحبتى به ميان نيامده بود «عذاب عظيم». اين تعبير همان طور که گفتيم دلالت دارد بر بزرگى گناه. چون گناه بزرگ است که مستلزم عذاب بزرگ مى شود. « فکلوا مما غنمتم » - از آنچه غنيمت گرفته ايد بخوريد و در آن تصرف کنيد چه آن اموالى که از مشرکين به دستتان آمده و چه آن فديه اى که از ايشان مى گيريد. « حلالا طيبا » - در حالی که حلال و پاکيزه است. چون خدا مباحش کرده. « و اتقوا الله ان الله غفور رحيم » - اين جمله بيان علت جمله «فکلوا مما غنمتم...» است و معنايش اين است که از آنچه غنيمت گرفته ايد بخوريد که ما شما را آمرزيديم و به شما ترحم کرديم. ممکن هم هست بيان علت همه مطالب گذشته باشد، و در نتيجه حاصل معنا اين باشد که: نه تنها خدا شما را عذاب نکرد بلکه آن را برايتان مباح هم نمود چون او آمرزنده رحيم است. « يَا أَيهَا النَّبىُّ قُل لِّمَن فى أَيْدِيکُم مِّنَ الاَسرَى ... »: تعبير از اسير به آنچه در دست هاى شما است تعبير استعاره اى است، و کنايه است از تمام تسلطى که شخص بر برده خود دارد. چون برده مثل چيزی است که در دست انسان باشد که آن را به هر طرف بخواهد مى چرخاند. « إِن يَعْلَمِ اللَّهُ فى قُلُوبِکُمْ خَيراً » - اين جمله کنايه است از ايمان و يا پيروى حق که ايمان ملازم آن است. چون خداوند در اين آيه وعده مغفرت به کفار مى دهد، و معلوم است که مغفرت با کفر نمى سازد، همچنان که فرموده: «ان الله لا يغفر ان يشرک به و يغفر ما دون ذلک لمن يشاء». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۲ بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: اى پيغمبر بگو به آن کسانى که در دست شمايند و آن اسيرانى که شما بر آنان تسلط يافته ايد و از ايشان فديه گرفته ايد، اگر چنانچه در دل هايتان ايمان به خدا وجود مى داشت، و خداوند اين معنا را از شما معلوم کرده بود - هر چيزى که براى او معلوم باشد قطعا وجود دارد - به شما چيزهائى می داد که از آن فديه که مسلمانان از شما گرفته اند بهتر بود، و شما را مى آمرزيد که خدا آمرزنده رحيم است. «وَ إِن يُرِيدُوا خِيَانَتَک فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْکَنَ مِنهُمْ ...»: وقتى گفته مى شود: «امکنه منه» معنايش اين است که او را بر فلانى مسلط کرد و قدرت داد، و اگر در بار اول فرمود: «اگر بخواهند تو را خيانت کنند»، و در بار دوم فرمود: «خدا را قبلا خيانت کرده بودند»، جهتش اين است که اگر مقصود کفار از فديه دادن و آزاد شدن اين باشد که زنده بمانند و بار ديگر دست به دست يکديگر دهند و عليه اسلام قيام کنند. پس در حقيقت به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) خيانت کرده اند، و اما خيانتى که قبلا به خدا کرده اند مقصود از آن همان کفرى است که مى ورزيده اند و سعى و کوشش و کيد و مکرى است که در خاموش کردن نور خدا به کار مى برده اند. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: اگر به خدا ايمان آورند و ايمان به خدا در دلهايشان جايگير شود خداوند، نعمتى به آنان مى دهد که از آنچه مسلمين از ايشان گرفته اند بهتر است و ايشان را مى آمرزد، و اگر مى خواهند به تو خيانت کنند، و دوباره به همان عناد و مفسده جوئى سابقشان برگردند تازگى ندارد. براى اين که قبلا هم نسبت به خدا خيانت مى ورزيدند، و خداوند تو را بر ايشان مسلط کرد، و او باز هم قادر است بر اين که بار ديگر تو را بر ايشان ظفر دهد و خدا داناى به خيانت ايشان است اگر خيانت کنند، و در مسلط کردن تو بر ايشان حکيم است. بحث روایتی: (رواياتى ذیل آیات گذشته) در مجمع البيان در ذيل آيه «ما کان لنبى ان يکون له اسرى...»، مى گويد: کشته شدگان از مشرکين در روز جنگ بدر هفتاد نفر بودند، از اين هفتاد نفر بيست و هفت نفر را امير المؤمنين (عليه السلام) به قتل رسانيد. اسيران اين جنگ نيز هفتاد نفر بودند، و از ياران رسول خدا (صلى الله عليه و آله) يک نفر هم اسير نشد. مسلمانان اسيران را جمع آورى نموده و همه را با يک طناب بستند و پياده به راه انداختند. و از ياران رسول خدا (صلى الله عليه و آله) نه نفر کشته شدند که يکى از آن ها، سعد بن خيثمه بود که از نقباء اوس بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۳ و از محمد بن اسحاق روايت مى کند که گفت: از مسلمانان در روز جنگ بدر يازده نفر به درجه شهادت رسيدند. چهار نفر از قريش و هفت نفر از انصار، و بعضى گفته اند هشت نفر از انصار، و از لشکر کفار چهل و چند نفر به قتل رسيدند. و از ابن عباس نقل کرده که گفت: بعد از آن که روز بدر بپايان رسيد رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در حالی که اسيران در بند بودند در اوايل شب (که همه لشکريانش به خواب رفتند خودش) بخواب نرفت. سبب را پرسيدند. فرمود: ناله عمويم عباس را که در بند است مى شنوم (لذا خواب به چشمانم نمى رود). مسلمين عباس را از بند آزاد کردند، او ساکت شد و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به خواب رفت. و از عبيده سلمانى از رسول خدا (صلى الله عليه و آله) روايت کرده که در روز بدر در باره اسيران به اصحاب خود فرمود: اگر مى خواهيد ايشان را به قتل برسانيد، و اگر ميل داريد مى توانيد از ايشان فديه بگيريد و در عوض به عدد نفرات ايشان از شما کشته شوند، و عده نفرات اسيران هفتاد نفر بودند. اصحاب عرض کردند فديه مى گيريم و با آن زندگى مى کنيم و خود را براى مقابله با دشمنان مجهزتر مى سازيم، هر چند به عدد نفرات آنان از ما کشته شوند. عبيده راوى حديث مى گويد. آرى، اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه و آله) هر دو خير را خواستند (هم خير دنيا و هم خير آخرت را و همان طور که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) پيش بينى کرده بود) در جنگ احد از مسلمانان هفتاد نفر کشته شدند. و از کتاب على بن ابراهيم نقل مى کند که: وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله) به قتل نضر بن حارث و عقبه بن ابى معيط فرمان داد. انصار ترسيدند از اين که آن حضرت همه اسيران را به قتل برساند. عرض کردند: يا رسول الله! ما هفتاد نفر از ايشان را که همه فاميل تو بودند کشتيم آيا مى خواهى به کلى نسبشان را قطع کنى؟ آنگاه با اينکه غنيمت هائى را که از لشکر قريش به دست آورده بودند همه را گرفته بودند پيشنهاد کردند که از اسيران فديه گرفته شود. لذا اين آيه نازل شد: «ما کان لنبى ان يکون له اسرى...»، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) پيشنهادشان را امضاء فرمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۴ در اين جنگ فديه اسيران اکثرش چهار هزار درهم و اقلش هزار درهم بود، لذا قريش هر کدام قدرت مالى بيشترى داشت فديه بيشترى براى آزاد کردن اسير خود فرستاد و هر که کمتر داشت کمتر. از جمله کسانى که براى آزادى اسير خود فديه فرستاد، زينب دختر رسول خدا (صلى الله عليه و آله) و همسر ابى العاص بن ربيع بود که براى آزاد شدن شوهرش قلاده هاى خود را فرستاد و اين قلاده ها جزو جهيزيه ئى بود که مادرش ‍ خديجه کبرى (عليها السلام) به او داده بود، و از طرفى ابو العاص خواهرزاده خديجه بود، لذا وقتى چشم رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به آن قلاده ها افتاد فرمود: خدا رحمت کند خديجه را اين قلاده ها را او به عنوان جهيزيه به زينب داده بود، آنگاه دستور داد ابوالعاص را آزاد کردند به شرطى که همسرش زينب را نزد آن حضرت بفرستد و با آمدنش به نزد آن جناب مخالفت نکند. ابوالعاص عهد بست که چنين کند و به عهد خود وفا کرد. و نيز مى گويد: روايت شده که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) ميل نداشت فديه بگيرد، به حدى که سعد بن معاذ آثار کراهت را از رخساره آن حضرت مشاهده کرد، و به عرض رسانيد که اين اولين جنگى است که ما با گروه مشرکين کرده ايم و من چنين مصلحت مى دانم که يک نفر از ايشان را زنده نگذاريم و با کشتن آنان مشرکين را ضعيف سازيم. عمر نيز همين را پيشنهاد کرد و گفت: يا رسول الله اينها بودند که تو را در مکه تکذيب مى کردند، و از آن شهر بيرونت نمودند، همه را پيش بخوان و گردن هايشان را بزن. به على (عليه السلام) اجازه ده تا گردن برادرش عقيل را بزند، و به من اجازه ده تا گردن فلانى را بزنم، چون اينها از سران کفار و پيشوايان کفرند. در مقابل ابوبکر گفت: اينها قوم و فاميل تو هستند از کشتنشان دست نگهدار و زنده شان بگذار و در عوض از ايشان فديه بگير، تا در نتيجه در برابر کفار نيرومندتر شويم. اين زيد مى گويد: رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: اگر بنا شود عذابى از آسمان بيايد غير از عمر و سعد بن معاذ احدى از شما نجات نمى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۱۸۵ و از ابى جعفر امام باقر (عليه السلام) نقل مى کند که فرمود: فداء اسيران در روز بدر از هر مرد مشرکى چهل «اوقيه» بود - و هر اوقيه چهل مثقال است -؛ به جز عباس که فداء او صد اوقيه بود، و از اين مبلغ بيست اوقيه را در موقعى که اسيرش کردند از او گرفته بودند و رسول خدا (صلى الله عليه و آله) فرمود: آن بيست اوقيه جزو غنيمت است (نه فديه) لذا بايد براى خودت و دو برادرزاده هايت نوفل و عقيل فديه بدهى. عباس گفت فعلا چيزى ندارم. حضرت فرمود: آن طلائى که به ام الفضل سپردى و گفتى اگر حادثه اى برايم رخ داد و کشته شدم اين طلا از آن تو و فضل و عبدالله و قثم باشد، کجاست؟ عباس گفت: چه کسى تو را از اين جريان مطلع کرده؟ فرمود: خداى تعالى. عباس بلادرنگ گفت: «اشهد انک رسول الله» و به خدا قسم از اين جريان جز خداى تعالى هيچ کس اطلاع نداشت. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه