تفسیر المیزان

المیزان جلد۹ بخش۲۶

از آن سو بعد از آنکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نماز صبح را خواند به طرف بيابان حنين سرازير شد که ناگهان ستونهائى از لشکر هوازن از چهار طرف حرکت کردند، در همان برخورد اول قبيله بنو سليم که در پيشاپيش لشکر اسلام قرار داشتند شکست خورده ، دنبال ايشان بقيه سپاه هم که به کثرت عدد خود تکيه کرده بودند پا به فرار گذاشتند، تنها على بن ابيطالب (عليه السلام ) علمدار سپاه با عده قليلى باقى ماند که تا آخر پايدارى کردند، فراريان آنچنان فرار کردند که وقتى از جلو رسول خدا (صلى الله عليه و آله) عبور مى کردند اصلا به آن جناب توجهى نداشتند. عباس عموى پيغمبر زمام استر آن جناب را گرفته بود و فضل پسرش در طرف راست آن حضرت و ابو سفيان بن حارث بن عبد المطلب در طرف چپش و نوفل بن حارث و ربيعه بن حارث با نه نفر از بنى هاشم و نفر دهمى ايمن پسر ام ايمن در پيرامون آن جناب قرار داشتند. عباس ‍ عموى پيغمبر اين ابيات را در باره آن روز سرود: نصرنا رسول الله فى الحرب تسعة * و قد فر من قد فر عنه فاقشعوا و قولى اذا ما الفضل کر بسيفه * على القوم اخرى يا بنى ليرجعوا و عاشرنا لاقى الحمام بنفسه * لما ناله فى الله لا يتوجع ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۰۷ وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرار کردن مردم را ديد به عمويش عباس - که مردى بلند آواز بود - فرمود: از اين تپه بالا برو و فرياد برآور: اى گروه مهاجر و انصار! اى اصحاب سوره بقره ! اى کسانى که در زير درخت در حديبيه بيعت کرديد! بکجا مى گريزيد، رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) اينجاست. وقتى صداى عباس بگوش فراريان رسيد برگشتند و گفتند: لبيک لبيک . و مخصوصا انصار بدون درنگ باز گشته و با مشرکين کارزارى کردند که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: الان تنور جنگ گرم شد من بدون دروغ پيغمبرم ، من پسر عبد المطلبم . چيزى نگذشت که نصرت خدا نازل گرديد، و هوازن بطور فضيحت بارى فرار کرده ، و هر کدام بطرفى گريختند، و مسلمانان به تعقيبشان برخاستند. مالک بن عوف بسرعت هر چه تمامتر گريخت و خود را به درون قلعه طائف افکند، و از لشکريانش نزديک صد نفر کشته شدند، و غنيمت وافرى از اموال و زنان نصيب مسلمانان گرديد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) دستور داد زنان و فرزندان اسير شده را به طرف جعرانه ببرند، و در آنجا نگه دارى نمايند و «بديل ابن ورقاء خزاعى» را ماءمور نگهدارى اموال کرد، و خود به تعقيب فراريان پرداخت و قلعه طائف را براى دستگيرى مالک بن عوف محاصره کرد و بقيه آن ماه را به محاصره گذرانيد. وقتى ماه ذى القعده فرا رسيد از طائف صرفنظر نمود و به جعرانه رفت ، و غنيمت جنگ حنين و اوطاس را در ميان لشکريان تقسيم کرد. سعيد بن مسيب مى گويد: مردى که در صف مشرکين بود براى من تعريف کرد که وقتى ما با اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) روبرو شديم بقدر دوشيدن يک گوسفند در برابر ما تاب مقاومت نياوردند و بعد از آنکه صفوف ايشان را در هم شکستيم ايشان را به پيش ‍ مى رانديم تا رسيديم به صاحب استر ابلق، يعنى رسول خدا (صلى الله عليه و آله )، ناگهان مردان روسفيدى را ديديم که به ما گفتند: «شاهت الوجوه ارجعوا: زشت باد روی هاى شما برگرديد» و ما برگشتيم و در نتيجه همانها که فرارى بودند برگشتند و بر ما غلبه کردند، و آن عده مردان رو سفيد همانها بودند. منظور راوى اين است که ايشان همان ملائکه بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۰۸ زهرى مى گويد: شنيدم که شيبه بن عثمان گفته بود. من دنبال رسول خدا را داشتم ، و در کمين بودم که به انتقام خون طلحه بن عثمان و عثمان بن طلحه که در جنگ احد کشته شده بودند او را بقتل برسانم ، خداى تعالى رسول خود را از نيت من خبردار کرد، پس برگشت و به من نگاهى کرد و به سينه ام زد و فرمود: بخدا پناه مى برم از تو اى شيبه. من از شنيدن اين کلام بندهاى بدنم به لرزه درآمد، آنگاه به او که بسيار دشمنش مى داشتم نگريستم و ديدم که از چشم و گوشم بيشتر دوستش مى دارم ، پس عرض ‍ کردم شهادت مى دهم به اينکه تو فرستاده خدائى، و خداوند تو را به آنچه که در دل من بود خبر داد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) غنيمت هاى جنگى را در جعرانه تقسيم کرد، و در ميان آن غنائم ، شش هزار زن و بچه بودند، و تعداد شتران و گوسفندان بقدرى زياد بود که تعداد آنها معلوم نشد. اعتراض انصار به کيفيت تقسيم غنائم جنگ حنين و خطابه رسول خدا «ص» ابوسعيد خدرى مى گويد: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) غنائم را تنها ميان آن عده از قريش و ساير اقوام عرب تقسيم کرد که با بدست آوردن غنيمت دلهايشان متمايل به اسلام مى شد و اما به انصار هيچ سهمى نداد، نه کم و نه زياد. پس سعد بن عباده نزد آن جناب رفت و عرض کرد: يا رسول الله گروه انصار در اين تقسيمى که کردى اشکالى به تو دارند، زيرا همه آنها را به اهل شهر خودت و به ساير اعراب دادى و به انصار چيزى ندادى. حضرت فرمود: حرف خودت چيست ؟ عرض کرد، منهم يکى از انصارم. فرمود: پس قوم خودت (انصار) را در اين محوطه جمع کن تا جواب همه را بگويم . سعد همه انصار را جمع کرد، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به ميان آنان تشريف برد و براى ايراد خطابه بپا خاست، نخست خداى تعالى را حمد و ثنا گفت و سپس فرمود: اى گروه انصار آيا غير اين است که من به ميان شما آمدم در حالى که همه گمراه بوديد، و با آمدنم خدا هدايتتان فرمود؟ همه تهیدست بوديد خدا بى نيازتان کرد؟ همه تشنه خون يکديگر بوديد و خداوند ميان دلهايتان الفت برقرار نمود؟ گفتند: بله ، يا رسول الله. فرمود: حال جواب مرا مى دهيد يا نه ؟ عرض کردند، چه جوابى دهيم ، همه منت ها را خدا و رسولش بگردن ما دارند. فرمود: اگر مى خواستيد جواب بدهيد مى گفتيد، تو هم وقتى به ميان ما آمدى که اهل وطنت از وطن بيرونت کرده بودند و ما به تو منزل و ماوى داديم ، فقير و تهى دست بودى با تو مواسات کرديم ، ترسان از دشمن بودى ايمنت ساختيم ، بى يار و ياور بودى ياريت کرديم . انصار مجددا بعرض رسانيدند همه منتها از خدا و رسول اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۰۹ حضرت فرمود: شما براى خاطر پشيزى از مال دنيا که من بوسيله آن دلهائى را رام کردم تا اسلام بياورند ناراحت شده ايد؟ و آن نعمت عظمائى که خدا بشما قسمت کرده و به دين اسلام هدايتتان فرموده هيچ در نظر نمى گيريد؟ اى گروه انصار! آيا راضى نيستيد که يک مشت مردم مادى و کوته فکر، شتر و گوسفند سوغاتى ببرند و شما رسول خدا را بسلامت سوغاتى ببريد؟ به آن خدائى که جان من در دست اوست اگر مردم همه به يک طرف بروند، و انصار به طرف ديگرى بروند، من به آن طرف مى روم که انصار مى روند. و اگر مساله هجرت نبود من خود را مردى از انصار مى خواندم . پروردگارا به انصار رحم کن ، و به فرزندان و فرزندزادگان انصار رحم کن. اين بيان آنچنان در دلهاى انصار اثر گذاشت که همه به گريه درآمده و محاسنشان از اشک چشمانشان خيس شد. آنگاه عرض کردند: ما به خدائى خداى تعالى و به رسالت تو راضى هستيم ، و نسبت به اين معنا که قسمت و سهم ما توحيد و ولايت تو شد خوشحال و مسروريم . آنگاه متفرق شدند. و انس بن مالک گفته است : رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) در روز اوطاس جارزنى را دستور داد تا جار بزند که : کسى دست به زن حامله دراز نکند تا بچه اش متولد شود، و به ساير زنان نيز دست نيازد تا از يک حيض پاک شوند. آنگاه دسته دسته مردم هوازن خود را در جعرانه به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) رسانيدند تا اسيران خود را بخرند و آزاد سازند. سخنگوى ايشان برخاست و گفت: يا رسول الله ! در ميان زنان اسير، خاله ها و دايه هاى خودت وجود دارند که تو را در آغوش خود بزرگ کرده اند، و ما اگر با يکى از دو پادشاه عرب يعنى ابن ابى شمر و يا نعمان بن منذر روبرو شده و بر سرمان مى آمد آنچه که در برخورد با تو بر سرمان آمده اميد مى داشتيم بر ما عطف و ترحم کنند، و تو از هر شخص ديگرى سزاوارتر به ترحمى. آنگاه ابياتى در اين باره انشاد کرد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) پرسيد که از اموال و اسيران کداميک را مى خواهيد و بيشتر دوست مى داريد؟ گفت : ما را ميان اموال و اسيران مخير کردى ، و معلوم است که علاقه ما به خويشاوندانمان بيشتر است ، ما با تو در باره شتران و گوسفندان گفتگو نمى کنيم. حضرت فرمود: از اسيران آنچه سهم بنى هاشم مى شود مال شما، و اما بقيه را بايد با مسلمانان صحبت کنم، و واسطه شوم تا آنها را به شما ببخشند. آنگاه خود شما نيز با ايشان صحبت کنيد، و اسلام خود را اظهار نمائيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۰ بعد از آنکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نماز ظهر را خواند، هوازنيها برخاسته و در برابر صفوف مسلمين به گفتگو پرداختند. بعد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: من سهم خود و بنى هاشم را به ايشان بخشيدم ، حال هر که دوست مى دارد به طيب خاطر، سهم خود را ببخشد، و هر که دوست ندارد مى تواند بهاى اسير خود را بستاند، و من حاضرم بهاى آن را بدهم ، مردم سهم خود را بدون گرفتن بهاء بخشيدند، مگر عده کمى که درخواست فديه کردند. آنگاه شخصى را نزد مالک بن عوف فرستاد که اگر اسلام بياورى تمامى اسيران و اموالت را به تو بر مى گردانم ، و علاوه ، صد شتر ماده نيز به تو مى دهم . مالک از قلعه طائف بيرون آمد و شهادتين بگفت و آن جناب اموال و اسيرانش را بعلاوه صد شتر به او بداد، و او را سرپرست مسلمانان قبيله خود قرار داد. مؤلف : قمى در تفسير خود نظير اين روايت را آورده و ليکن در نقل او آن رجزى که در اين روايت به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نسبت داده شده نيامده ، و همچنين اسم راوى معينى را از قبيل مسيب ، زهرى ، انس و ابى سعيد نبرده ، و مضامينى که در اين روايات است بطرق بسيارى از طرق اهل سنت نقل شده. و روايت على بن ابراهيم قمى بطورى که خواهيد ديد مختصر زيادتى هم دارد و آن اين است که گفته : وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) هزيمت مسلمانان را بديد استر خود را به جولان درآورد و شمشيرش را برهنه نمود و به عباس فرمود: بالاى اين بلندى برو، و فرياد بزن اى اصحاب (سوره ) بقره، اى اصحاب شجره به کجا مى گريزيد؟ رسول خدا اينجاست. آنگاه دست به آسمان بلند کرد و گفت : بار الها حمد و شکر سزاوار تو است ، و شکايت به درگاه تو مى آورم ، و از تو يارى مى خواهم . چيزى نگذشت که جبرئيل نازل شد، و عرض کرد: يا رسول الله ! دعايت همان دعائى بود که موسى بن عمران در موقع شکافتن دريا و نجات از فرعون کرد. آنگاه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به ابى سفيان بن حارث فرمود: کفى از خاک به من بده. ابوسفيان مشتى خاک به او تقديم کرد، حضرت آن را گرفت و به طرف مشرکين پاشيد، و فرمود: «شاهت الوجوه - زشت باد روهاى شما». پس آنگاه براى دفعه دوم سر به آسمان بلند کرد و عرض کرد: بار الها اگر اين گروه هلاک شوند ديگر در زمين عبادت نمى شوى ، حال اگر مصلحت مى دانى عبادت نشوى خود دانى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۱ از آنسو وقتى انصار صداى عباس را شنيدند برگشتند، و اين بار غلاف هاى شمشيرها را شکستند، و فرياد مى زدند لبيک و از کنار رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) عبور کرده و به رايت اسلام ملحق شدند، ليکن خجالت مى کشيدند از اينکه با او روبرو شوند. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) از عباس پرسيد اينها چه کسانى هستند عرض کرد انصارند. فرمود: الان تنور جنگ گرم مى شود. و پس از آن يارى خدا نازل شد، و قوم هوازن شکست خوردند. و در الدر المنثور است که ابو الشيخ از محمد بن عبيد الله بن عمير ليثى نقل کرده که گفت : در آن روز از انصار چهار هزار نفر با رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بودند و از جهينه هزار نفر و از مزينه هزار نفر و از اسلم هزار نفر و از غفار هزار نفر و از اشجع هزار نفر و از مهاجرين و طوائف ديگر هزار نفر، و مجموعا ده هزار نفر؛ ولى وقتى از مکه براى جنگ حنين بيرون مى آمد دوازده هزار نفر با او بودند، و آيه شريفه «و يوم حنين اذ اعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شيئا» در اين مورد نازل شد. و در سيره ابن هشام از ابن اسحاق روايت شده که گفت : وقتى مردم فرار کردند و جفاکاران مکه فرار مردم را بديدند حرفهائى زدند که از کينه هاى نهانى ايشان حکايت مى کرد، از آن جمله ابو سفيان بن حرب گفت : اينها تا کمتر از لب دريا فرار نمى کنند، بلکه تا آنجا خواهند گريخت . و نيز نقل مى کند که در آن روز ابو سفيان تيرهاى فالگيرى (ازلام ) خود را در زه دان خود پنهان کرده و همراه آورده بود. و از آن جمله جبله بن حنبل بود که ابن هشام اسم او را کلات بن حنبل نقل کرده ، او با برادرش صفوان بن اميه در تمامى آن مدتى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) براى مشرکين مهلت مقرر کرده بود بر شرک خود باقى بودند، او در آن روز فرياد زد امروز سحر باطل شد، برادرش نهيب زد که ساکت باش خدا دهانت را بشکند، ارباب ما امروز از قريش است ، و اگر شکست بخوريم ارباب ما هوازنيها خواهند شد، و به خدا قسم اگر يک قريشى بر ما حکومت کند بهتر است از يک هوازنى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۲ ابن اسحاق نقل مى کند که شيبه بن عثمان بن ابى طلحه که از دودمان عبد الدار بوده نقل کرده که با خود گفتم : امروز مى توانم داغ دلم را بگيرم و انتقام خون پدرم را که در احد کشته شد بستانم و محمد را به قتل برسانم ، خود را آماده کردم ، و همه جا بدنبال او بودم تا در فرصتى مناسب او را به قتل برسانم ، ليکن چيزى پيش آمد و روى دلم را پوشاند، و ياراى اين کار بکلى از من سلب شد، من فهميدم که اين از جانب خدا است و ديگر به او دست نمى يابم. اسامى شهداى حنين و بيان نفرات وفادارى که پيامبر «ص» را تنها نگذاشتند در سيره ابن هشام ابن اسحاق مى گويد: در اين باب نام کسانى برده مى شود که در روز حنين از سپاه اسلام کشته شدند. از قريش و بنى هاشم : ايمن بن عبيد، و از بنى اسد بن عبد العزى : يزيد بن زمعه بن اسود بن مطلب بن اسد بود، او را اسبى که نامش «جناح» بود وارونه کرد و بر روى زمين مى کشيد تا اينکه کشته شد. و از انصار: سراقه بن حارث بن عدى از خاندان بنى عجلان ، و از اشعريها: ابوعامر اشعرى. مؤلف : و اما عدد آن کسانى که به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) وفادار بوده و او را در ميان دشمن تنها نگذاشتند مورد اختلاف است ، برخى از روايات آنها را سه نفر و بعضى ديگر چهار نفر و در پاره اى روايات نه نفر ذکر شده که دهمى ايشان ايمن بن عبيد فرزند ام ايمن بوده است . بعضى ديگر عدد آنان را هشتاد نفر دانسته ، و در بعضى ديگر کمتر از صد نفر آمده است. از ميان اين روايات آن روايتى که مورد اعتماد است روايتى است که از عباس نقل شده ، و عدد پايداران را نه نفر و دهمى را ايمن دانسته است . قبلا هم اشعارى از عباس نقل شد که از آن برمى آيد وى از ثابت قدمان بوده و در طول مدت جنگ شاهد جريان بوده ، و همو بوده که در ميان فراريان فرياد مى زده و ايشان را به پيوستن به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) دعوت مى کرده ، و در شعرش به اين امر مباهات نموده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۳ و ممکن است که عده اى مدتى پايدارى نموده آنگاه به جمع فرار کنندگان ملحق شده باشند، همچنانکه ممکن است عده اى جلوتر از بقيه متنبه شده و برگشته باشند، و به يکى از اين دو جهت جزو پايداران و وفاداران بشمار رفته باشند؛ چون جنگ حنين جنگ عوان بوده يعنى بطول انجاميده و حمله هاى متعددى در آن واقع شده است، و معلوم است که حسابها و احصائيه ها در چنين حالتى مثل حالت سلم و آرامش دقيق از آب در نمى آيد. از همين جا اشکالى که در گفتار بعضى است روشن مى شود، زيرا اين شخص روايت عبد الله بن مسعود را ترجيح داده، و همچنين روايت ابن عمر را که برگشتش به همان روايت ابن مسعود است ، چون در آن دارد عدد نفرات وفادار کمتر از صد نفر بوده ، و دليل اين شخص اين است که راويان اين گونه احاديث ، حافظ اند و کسى که وقايع را حفظ مى کند کلامش حجت است. اشکال اين حرف اين است که هر چند کلام کسى که حفظ کرده بر کسى که حفظ نکرده حجت دارد، ليکن حفظ در حال جنگ با آنهمه تحول سريعى که در اوضاع صحنه رخ مى دهد، غير از حفظ در حال غير جنگ است ؛ در حال جنگ تنها به آن روايت و حفظى مى توان اعتماد نمود که قرائن بر صحتش دلالت کند، و با عقل و اعتبار نيز بسازد، و نسبت به حفظ و حافظش وثاقت در کار باشد، و در ميان راويان تنها عباس ‍ ماءموريتى داشته که متناسب به حفظ اين داستان و ساير جزئيات مربوط به آن بوده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۴ آيات ۲۹ - ۳۵ سوره توبه قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الاَخِرِ وَ لا يحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکتَاب حَتى يُعْطوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ(۲۹) وَ قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قَالَتِ النَّصارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِک قَوْلُهُم بِأَفْوَاهِهِمْ يُضهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ کفَرُوا مِن قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنى يُؤْفَکونَ(۳۰) اتخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَنَاهُمْ أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ مَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَاحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سبْحَانَهُ عَمَّا يُشرِکونَ(۳۱) يُرِيدُونَ أَن يُطفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ يَأْبى اللَّهُ إِلا أَن يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کرِهَ الْکَافِرُونَ(۳۲) هُوَ الَّذِى أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظهِرَهُ عَلى الدِّينِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشرِکُونَ(۳۳) يَا أَيهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّ کثِيراً مِّنَ الاَحْبَارِ وَ الرُّهْبَانِ لَيَأْکلُونَ أَمْوَلَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ يَکْنزُونَ الذَّهَب وَ الْفِضةَ وَ لا يُنفِقُونهَا فى سبِيلِ اللَّهِ فَبَشرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ(۳۴) يَوْمَ يحْمَى عَلَيْهَا فى نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبهُمْ وَ ظهُورُهُمْ هَذَا مَا کنزْتُمْ لاَنفُسِکمْ فَذُوقُوا مَا کُنتُمْ تَکْنزُونَ(۳۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۵ «ترجمه آیات» با کسانى که از اهل کتابند و به خدا و روز جزا ايمان نمى آورند و آنچه را خدا و رسولش حرام کرده حرام نمى دانند و به دين حق نمى گروند کارزار کنيد تا با دست خود و بذلت جزيه بپردازند(۲۹) يهوديان گفتند: عزيز پسر خدا است ، و نصارى گفتند مسيح پسر خدا است ، اين عقيده ايشان است که به زبان هم جارى مى کنند، در عقيده مانند همان کسانى شدند که قبلا کفر ورزيده بودند، خدا ايشان را بکشد چگونه افترائات کفار در ايشان اثر مى گذارد (۳۰) بجاى خدا احبار و رهبانان خود را و مسيح پسر مريم را پروردگاران خود دانستند، و حال آنکه دستور نداشتند مگر به اينکه معبودى يکتا بپرستند که جز او معبودى نيست ، و او از آنچه که شريک او مى پندارند منره است (۳۱) مى خواهند نور خدا را با دهنهاى خود خاموش کنند، و خدا نمى گذارد و دست برنمى دارد تا آنکه نور خود را به کمال و تماميت برساند، هر چند کافران کراهت داشته باشند (۳۲) اوست که پيغمبرش را با هدايت و دين حق فرستاده تا آن را بر همه دينها غلبه دهد اگر چه مشرکان کراهت داشته باشند (۳۳) اى کسانى که ايمان آورده ايد (متوجه باشيد که ) بسيارى از احبار و رهبان اموال مردم را بباطل مى خورند و از راه خدا جلوگيرى مى کنند و کسانى که طلا و نقره گنجينه مى کنند و آن را در راه خدا انفاق نمى کنند به عذاب دردناکى بشارتشان ده (۳۴) (و آن عذاب ) در روزگارى است که آن دفينه ها را در آتش سرخ کنند و با آن پيشانيها و پهلوها و پشتهايشان را داغ نهند (و بديشان بگويند) اين است همان طلا و نقره اى که براى خود گنج کرده بوديد اکنون رنج آنرا بخاطر آنکه رويهم انباشته بوديد بچشيد (۳۵) «بیان آیات» اين آيات مسلمين را امر مى کند به اينکه با اهل کتاب که از طوايفى بودند که ممکن بود جزيه بدهند و بمانند و ماندنشان آنقدر مفسده نداشت کارزار کنند، و در انحرافشان از حق در مرحله اعتقاد و عمل ، امورى را ذکر مى کند. «قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الاَخِرِ وَ لا يحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکتَاب»: از آيات بسيارى برمى آيد که منظور از اهل کتاب يهود و نصارى هستند، و آيه شريفه «ان الذين آمنوا و الذين هادوا و الصابئين و النصارى و المجوس و الذين اشرکوا ان الله يفصل بينهم يوم القيمه ان الله على کل شئ شهيد» دلالت و يا حد اقل اشعار دارد بر اينکه مجوسيان نيز اهل کتابند، زيرا در اين آيه و ساير آياتى که صاحبان اديان آسمانى را مى شمارد در رديف آنان و در مقابل مشرکين بشمار آمده اند، و صابئين همچنانکه در سابق هم گفتيم يک طائفه از مجوس بوده اند که به دين يهود متمايل شده و دينى ميان اين دو دين براى خود درست کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۶ و از سياق آيه مورد بحث برمى آيد که کلمه «من» در جمله «من الذين اوتوا الکتاب» بيانيه است نه تبعيضى، براى اينکه هر يک از يهود و نصارى و مجوس مانند مسلمين ، امت واحد و جداگانه اى هستند، هر چند مانند مسلمين در پاره اى عقايد به شعب و فرقه هاى مختلفى متفرق شده و به يکديگر مشتبه شده باشند و اگر مقصود قتال با بعضى از يهود و بعضى از نصارى و بعضى از مجوس بود، و يا مقصود، قتال با يکى از اين سه طائفه اهل کتاب که به خدا و معاد ايمان ندارند مى بود، لازم بود که بيان ديگرى غير اين بيان بفرمايد تا مطلب را افاده کند. و چون جمله «من الذين اوتوا الکتاب» بيان جمله قبل يعنى جمله «الذين لا يومنون...» است ، لذا اوصافى هم که ذکر شده - از قبيل ايمان نداشتن به خدا و روز جزا و حرام ندانستن محرمات الهى و نداشتن دين حق - قهرا متعلق به همه خواهد بود. اولين وصفى که با آن توصيفشان کرده «ايمان نداشتن به خدا و روز جزا» است. خواهيد گفت اين توصيف با آياتى که اعتقاد به الوهيت خدا را به ايشان نسبت مى دهد چگونه مى تواند سازگار باشد؟ و حال آنکه آن آيات ايشان را اهل کتاب خوانده ، و معلوم است که مقصود از کتاب همان کتابهاى آسمانى است که از ناحيه خداى تعالى به فرستاده اى از فرستادگانش نازل شده ، و در صدها آيات قرآنش اعتقاد به الوهيت و يا لازمه آن را از ايشان حکايت کرده ، پس چطور در آيه مورد بحث مى فرمايد «ايمان به خدا ندارند». و همچنين در امثال آيه «و قالوا لن تمسنا النار الا اياما معدودة» و آيه «و قالوا لن يدخل الجنه الا من کان هودا او نصارى» اعتقاد به معاد را به ايشان نسبت مى دهد آنگاه در اين آيه مى فرمايد که «ايشان ايمان به روز جزا ندارند». جواب اين اشکال اين است که خداى تعالى در کلام مجيدش ميان ايمان به او و ايمان به روز جزا هيچ فرقى نمى گذارد، و کفر به يکى از آن دو را کفر به هر دو مى داند، در باره کسانى که ميان خدا و پيغمبرانش تفاوت قائل شده اند و به خود خدا و بعضى از پيغمبران ايمان آورده و به بعضى ديگر ايمان نياورده اند حکم به کفر نموده ، و از آن جمله فرموده: «ان الذين يکفرون بالله و رسله و يريدون ان يفرقوا بين الله و رسله و يقولون نومن ببعض و نکفر ببعض و يريدون ان يتخذوا بين ذلک سبيلا اولئک هم الکافرون حقا و اعتدنا للکافرين عذابا مهينا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۷ و بنا بر اين ، اهل کتاب هم که به نبوت محمد بن عبد الله (صلوات الله عليه ) ايمان نياورده اند کفار حقيقى هستند، و لو اينکه اعتقاد به خدا و روز جزا داشته باشند. و اين کفر را به لسان کفر به آيتى از آيات خدا که همان آيت نبوت باشد نسبت نداده ، بلکه به لسان کفر به ايمان به خدا و روز جزا نسبت داده ، و فرموده اينها به خدا و روز جزا کفر ورزيدند، عينا مانند مشرکين بت پرست که به خدا کفر ورزيدند و وحدانيتش را انکار کردند، هر چند وجودش را اعتقاد داشته ، و او را معبودى فوق معبودها مى دانستند. علاوه بر اينکه اعتقادشان به خدا و روز جزا هم اعتقادى صحيح نيست ، و مساله مبدا و معاد را بر وفق حق تقرير نمى کنند، مثلا در مساله مبدا که بايد او را از هر شرکى برى و منزه بدانند مسيح و عزير را فرزند او مى دانند، و در نداشتن توحيد با مشرکين فرقى ندارند، چون آنها نيز قائل به تعدد آلهه هستند، يک اله را پدر الهى ديگر، و يک اله را پسر الهى ديگر مى دانند، و همچنين در مساله معاد که يهوديان قائل به کرامتند و مسيحيان قائل به تفديه. پس ظاهرا علت اينکه ايمان به خدا و روز جزا را از اهل کتاب نفى مى کند اين است که اهل کتاب ، توحيد و معاد را آنطور که بايد معتقد نيستند، هر چند اعتقاد به اصل الوهيت را دارا مى باشند، نه اينکه علتش اين باشد که اين دو ملت اصلا معتقد به وجود اله نيستند، چون قرآن اعتقاد به وجود الله را از قول خود آنها حکايت مى کند، گر چه در توراتى که فعلا موجود است اصلا اثرى از مساله معاد ديده نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۱۸ دومين وصفى که براى ايشان ذکر کرده اين است که «ايشان محرمات خدا را حرام نمى دانند» ، و همينطور هم هست ، زيرا يهود عده اى از محرمات را که خداوند در سوره بقره و نساء و سور ديگر بر شمرده حلال دانسته اند، و نصارى خوردن مسکرات و گوشت خوک را حلال دانسته اند، و حال آنکه حرمت آندو در دين موسى (عليه السلام ) و عيسى (عليه السلام ) و خاتم انبياء (صلى الله عليه و آله ) مسلم است. و نيز مال مردم خورى را حلال مى دانند، همچنانکه قرآن در آيه بعد از آيه مورد بحث آن را به ملايان اين دو ملت نسبت داده و مى فرمايد: «ان کثيرا من الاحبار و الره بان لياکلون اموال الناس بالباطل». مراد از رسول در توصيف اهل کتاب به اين که «آنچه را که خدا و رسول او حرام کرده اند حرام نمى دانند» پيامبر اسلام (ص ) مى باشد و منظور از «رسول» در جمله «ما حرم الله و رسوله» يا رسول خود ايشان است که معتقد به نبوتش هستند، مثل موسى (عليه السلام ) نسبت به ملت يهود، و عيسى (عليه السلام ) نسبت به ملت نصارا ، که در اين صورت معناى آيه اين مى شود: «هيچ يک از اين دو ملت حرام نمى دانند آنچه را که پيغمبر خودشان حرام کرده». و معلوم است که مى خواهد نهايت درجه بى حيائى و تجرى ايشان را نسبت به پروردگارشان اثبات کند، و بفرمايد با اينکه به حقانيت پيغمبر خودشان اعتراف دارند، معذلک دستورات الهى را با اينکه مى دانند دستورات الهى است بازيچه قرار داده و به آن بى اعتنائى مى کنند. و يا منظور از آن ، پيغمبر اسلام است، و معنايش اين است که «اهل کتاب با اينکه نشانهاى نبوت خاتم انبياء را در کتب خود مى خوانند؟ و امارات آن را در وجود آن جناب مشاهده مى کنند، و مى بينند که او پليديها را بر ايشان حرام مى کند و طيبات را براى آنان حلال مى سازد، و غل و زنجيرهائى که ايشان از عقايد خرافى بدست و پاى خود بسته اند مى شکند، و آزادشان مى سازد معذلک زير بار نمى روند و محرمات او را حلال مى شمارند». و بنابراين احتمال ، غرض از توصيف آنها به عدم تحريم آنچه که خدا و رسولش حرام کرده اند سرزنش ايشان است ، و نيز تحريک و تهييج مؤمنين است بر قتال با آنها به علت عدم اعتنا به آنچه که خدا و رسولش حرام کرده اند و نيز به علت گستاخى در انجام محرمات و هتک حرمت آنها. و چه بسا يک نکته احتمال دوم را تاييد کند، و آن اين است که اگر منظور از رسول در جمله «و رسوله» رسول هر امتى نسبت به آن امت باشد - مثلا موسى نسبت به يهود و عيسى نسبت به نصارى رسول باشند - حق کلام اين بود که بفرمايد: «و لا يحرمون ما حرم الله و رسله» و رسول را به صيغه جمع بياورد، چون سبک قرآن هم همين اقتضاء را دارد، قرآن در نظائر اين مورد عنايت دارد که کثرت انبياء را به رخ مردم بکشد. مثلا در باره بيم ايشان مى فرمايد: «و يريدون ان يفرقوا بين الله و رسله». و نيز مى فرمايد: «قالت رسلهم أفى الله شک». و باز مى فرمايد: «و جاءتهم رسلهم بالبينات». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه