المیزان جلد۹ بخش۳۲
از اينجا معلوم مى شود که امر به جهاد در آيه شريفه مطلق است ، و منافات ندارد که در دليل ديگرى با بودن پاره اى از اعذار و موانع از قبيل مرض ، کورى ، شلى و امثال آن ، مقيد بشود و در نتيجه با بودن آن عذرها، وجوب جهاد ساقط گردد. پس کسى خيال نکند که معناى خفافا و ثقالا اين است که حتى با بودن آن اعذار هم بايد بيرون رويد.
«لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سفَراً قَاصِداً لاتَّبَعُوک ...»:
کلمه «عرض» به معناى چيزى است که زوال و نابودى بسرعت در آن راه يابد. اين کلمه به مال دنيوى نيز اطلاق مى گردد و همين معنا مورد نظر اين آيه مى باشد.
و منظور از نزديک بودن آن ، نقد و در دسترس بودن است ، و منظور از اين که سفر قاصد باشد با در نظر گرفتن اين که کلمه قصد به معناى وسط و ميانه است اين است که خيلى دور و طولانى نباشد، بلکه براى مسافر آسان و نزديک باشد. کلمه «شقه» به معناى مسافت است ، و از اين نظر آن را شقه گفته اند که پيمودن آن مستلزم مشقت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۱
اين آيه بطورى که از سياقش برمى آيد سرزنش و مذمت منافقينى است که از همراهى کردن با رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) براى جنگ تبوک تخلف ورزيدند، و اينکه گفتيم جنگ تبوک ، براى اينکه تنها جنگى که منافقينى تخلف ورزيدند و مسافتش هم دور بود جنگ تبوک بود، و آيه شريفه به غير آن تطبيق نمى کند.
و معناى آيه اين است که : اگر تو ايشان را به کارى دعوت مى کردى که نفع مالى مسلم و نقدى مى داشت. و به دست آوردنش هم آسان مى بود بطور مسلم تو را اجابت مى کردند و با تو بيرون مى آمدند تا به طمع خود برسند و غنيمتى که وعده داده بودى به چنگ آورند، و ليکن تو ايشان را به سفرى دور و دراز و کارى دشوار دعوت کردى ، و لذا درباره آن تثاقل ورزيدند.
و بزودى بعد از آنکه از جنگ برگشتيد و ايشان را در تخلفشان سرزنش کرديد به خدا سوگند خواهند خورد که اگر ما استطاعت مى داشتيم با شما مى آمديم ، اينها با اين طريقه اى که در امر جهاد اتخاذ کرده اند که هر وقت آسان و پر درآمد بود شرکت کنند و هر وقت دور و پر مشقت بود تخلف نموده و عذرها و سوگند دروغين بياورند خود را هلاک خواهند کرد، و خدا مى داند که در سوگندشان دروغگويند. و ممکن هم هست که جمله «يهلکون انفسهم» تنها مربوط به سوگند دروغين ايشان باشد.
«عَفَا اللَّهُ عَنک لِمَ أَذِنت لَهُمْ حَتى يَتَبَينَ لَک الَّذِينَ صدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکَاذِبِينَ»:
جمله اولى يعنى: «عفا الله عنک» دعا به جان پيغمبر است، نظير نفرين به کشته شدن که در چند جاى قرآن آمده ، مانند: «قتل الانسان ما اکفره» و «فقتل کيف قدر» و «قاتلهم الله انى يوفکون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۲
جمله مذکور متعلق است به جمله «لم اذنت لهم» و مقصود از اذن ، اذن در تخلف و تقاعد از جنگ است ، و با در نظر داشتن اينکه استفهام در آن براى انکار و يا توبيخ است ، معناى آن چنين مى شود: جا داشت به هيچ وجه اذن نمى دادى به اينکه تخلف ورزيده و از جنگ تقاعد کنند.
و با اين معنائى که ما کرديم تعلق و ارتباط غايتى که در جمله «حتى يتبين لک الذين صدقوا» است با جمله «لم اذنت لهم» به خوبى روشن مى شود، و معلوم مى گردد که اين تعلق و ارتباط ميان آن غايت و معنائى است که از آن استفهام شده ، نه ميان غايت و خود استفهام ، چون اگر اينطور باشد خلاف مقصود را مى رساند (به عبارت ساده تر نمى خواهد بفرمايد: چرا اذن دادى به اين منظور که دروغگوئيشان برايت ثابت شود، بلکه مى خواهد بفرمايد: چرا اذن دادى اگر نمى دادى - برايت روشن مى شد که دروغگويند) و سياق آيه براى بيان اين است که دروغگوئى آنان روشن است و با کوچکترين امتحان فاش مى شود، مثلا، اگر اجازه نمى دادى دروغ و رسوائيشان کشف مى شد.
غرض از عتاب در آيه: «عفا الله عنک لم اذنت لهم»
اين آيه بطورى که ملاحظه مى کنيد و قبلا هم اشاره کرديم در اين مقام است که ادعا کند نفاق و دروغگوئى متخلفين ظاهر است ، و با مختصر امتحانى خود را لو مى دهند و رسوا مى شوند، و مناسب اين مقام اين است که خطاب و عتاب را متوجه مخاطب نموده ، او را سرزنش کند مثل اينکه مخاطب باعث شده که حيثيت آنان محفوظ بماند و او روپوش بر روى رسوائيهاى آنان انداخته ، و اين خود يکى از آداب کلام است که منظور از آن تنها و تنها بيان روشنى مطلب و وضوح آنست و بيش از اين را افاده نمى کند، عينا مانند مثل معروف «در به تو مى گويم ديوار تو بشنو» که معناى مطابقيش مقصود نيست.
در اين جمله نيز مقصود اين نيست که تقصيرى به گردن رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بيندازد و آنگاه بگويد خدا از تقصيرت گذشت ، حاشا از آنجناب که سوء تدبيرى در احياء امر خدا از او سرزند و بدين جهت مرتکب گناهى شود. بلکه منظور از آن ، همان افاده ظهور و وضوح دروغ منافقين است و بس.
و اينکه فرمود «چرا به ايشان اجازه دادى» معنايش اين است که اگر اجازه نمى دادى بهتر و زودتر رسوا مى شدند، و ايشان به خاطر سوء سريره و فساد نيت ، مستحق اين معنا بودند، نه اينکه بخواهد بفرمايد «اجازه ندادن به مصلحت دين نزديک تر و اصولا داراى مصلحت بيشترى بود».
دليل اين معنا چهارمين آيه بعد از آيه مورد بحث است که مى فرمايد: « لو خرجوا فيکم ما زادوکم الا خبالا و لاوضعوا خلالکم يبغونکم الفتنه و فيکم سماعون لهم...» زيرا از اين آيه بر مى آيد که اذن ندادن آنجناب فى نفسه مصلحت نداشته ، بلکه مصلحت اذن دادنش بيشتر بوده ، زيرا اگر اذن نمى داد و منافقين را با خود مى برد، بقيه مسلمانان را هم دچار خبال ، يعنى فساد افکار مى کرد، و هم اتحاد و اتفاق آنان را مبدل به تفرقه و اختلاف مى نمود.
پس اصلح همين بود که اجازه تخلف بدهد تا با مسلمانان به راه نيفتند، و فساد افکار خود را در افکار و عقايد آنان رخنه نداده ، ميان آنان تفتين و ايجاد اختلاف نکنند، چون همه مسلمانان داراى ايمان محکم نبودند. بعضى از ايشان ايمانشان سست و دلهايشان مريض و مبتلا به وسوسه بود. اين دسته گوشهايشان بدهکار سخنان فريبنده آنان و آماده پذيرفتن . وسوسه هاى آنان بود.
همه اينها در صورتى بود که منافقين رودربايستى مى کردند و با مسلمانان به راه مى افتادند. و اگر صريحا اعلام مخالفت مى کردند و علنا فرمان آن حضرت را عصيان مى نمودند که خود محذور بزرگ ديگرى داشت، و آن اين بود که علاوه بر ايجاد دودستگى روى ديگران در نافرمانى باز مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۳
و اين معنا مخصوصا از دو آيه بعد که مى فرمايد: «و لو ارادوا الخروج لاعدوا له عده و لکن کره الله انبعائهم فثبطهم و قيل اقعدوا مع القاعدين» کاملا استفاده مى شود؛ چون از اين آيه برمى آيد که همه مى دانستند که منافقين تخلف خواهند کرد و بر کسى پوشيده نبود، زيرا همه مى ديدند که منافقين اصلا در پى آماده ساختن خود براى سفر جنگ نيستند.
با اين حال چگونه اين معنا بر مثل پيغمبرى که خداى تعالى اسرار و اخبار منافقين را قبل از نزول اين سوره بارها به اطلاع او رسانده بود پوشيده مى ماند؟ و چگونه تصور مى شود که در اين آيه او را بطور جدى عتاب و سرزنش کند که چرا قبل از تحقيق از حال آنان و قبل از اينکه حالشان روشن شود و از مؤمنين متمايز گردند اجازه تخلف دادى ؟ پس معلوم مى شود که مقصود از عتاب همان معنائى است که ما گفتيم.
استدلال به آيه فوق بر صدور گناه از رسول خدا (ص ) مردود است
از آنچه گذشت اين معنا روشن شد که اينکه بعضى ها به اين آيه استدلال کرده اند بر صدور گناه از رسول خدا (صلى الله عليه و آله )، به اين پندار که «عفو جز بعد از گناه معنى ندارد پس معلوم مى شود اذن آن حضرت قبيح و از گناهان صغيره بوده ، و گرنه اگر مباح بود گفته نمى شد چرا اين کار را انجام دادى» تا چه اندازه فاسد و باطل است.
و اين خود يکى از بازيگريهاى ايشانست که با کلام خدا کرده اند، و اگر خود آنها در چنين مقامى چنين سخنى مى گفتند (يعنى به فرمانبر خود مى گفتند چرا نگذاشتى رسوا شوند و من آنها را از ميان بردارم ) و به ايشان همين اعتراض مى شد قطعا زير بار نمى رفتند، و ما بيان کرديم که آيه شريفه براى عتاب جدى سوق داده نشده و غرض ديگرى در کار است.
علاوه بر اين، اينکه گفتند: «اگر مباح بود گفته نمى شد چرا اين کار را انجام دادى» حرف صحيحى نيست، زيرا وقتى انسان شخصى را ببيند که کار بهترى را کنار گذاشته و به کار نيکى پرداخته است او را عتاب مى کند که چرا اينکار را مى کنى و آنکار را که بهتر بود نکردى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۴
پاسخ و ردّ گفتار صاحب المنار که آيه شریفه را دلیل ترک اولی، رسول خدا «ص» دانسته
نظير اين استدلال غلط، کلام آن مفسرى است که گفته : بعضى از مفسرين مخصوصا زمخشرى نسبت به عفو الهى از رسول گرامى اش سوء تعبير کرده اند، و حال آنکه جا داشت از خداى تعالى که نسبت به رسول گرامى اش منتها درجه لطف و احترام را بکار برده و قبل از صدور گناهى از آنجناب تعبير به عفو فرموده، ادب آموخته و اينگونه تعبيرات زشت را در باره اش به کار نمى بردند.
و بعضى ديگر - مانند فخر رازى - از آنطرف افتاده ، و افراط و مبالغه کرده و در اين مقام برآمده اند که اثبات کنند کلمه «عفو» دلالت بر صدور گناه ندارد، و اين آيه بيش از اين را نمى رساند که اذن دادن آن حضرت خلاف اولى بود، و اگر نمى داد بهتر بود.
و اين خود جمودى است که نسبت به اصطلاحات جديد، و آنهم در يک عرف خاص پيدا شده ، و مى خواهند از معناى جديد ذنب که همان معصيت است دست برندارند، آنوقت براى اينکه کلمه «عفو» در آيه مورد بحث دلالت بر ذنب (معصيت ) نکند اين توجيه را به ميان آورند؛ غافل از اين که خود قرآن نسبت صدور ذنب به آن جناب داده ، و فرموده: «ليغفر لک الله ما تقدم من ذنبک و ما تاخر» اينها که مى خواهند از اصطلاح خود دست برندارند اين آيه را چگونه معنا مى کنند.
و اين اشتباه از همينجا ناشى شده که خيال کرده اند ذنب به معناى معصيت و نافرمانى است ، و حال آنکه چنين نيست، بلکه ذنب عبارتست از هر عملى که بدنبالش ضرر و يا فوت نفع و مصلحتى بوده باشد، و اصل کلمه از «ذنب» گرفته شده که به معناى دم و دنباله حيوان است ، و اين کلمه مرادف با کلمه «معصيت» نيست تا هر جا بکار برده شود معناى نافرمانى را بدهد، بلکه معناى آن اعم است، و اذنى که خداى تعالى از آن عفو فرموده باعث فوت مصلحتى شده که خدا در آيه شريفه آن را بيان کرده و آن تشخيص و جدا شدن مردم با ايمان از مردم دروغگو است.
آنگاه پس از تخطئه زمخشرى و رازى خودش در يک گفتارى طولانى در توجيه آيه چنين گفته که : اذن دادن آنجناب از روى اجتهاد خودش بوده ، چون قبلا وحيى در اين باره به وى نرسيده بود، و اشتباه در اين گونه موارد از انبياء - (عليهم السلام ) - جايز و ممکن است ، آنکه جايز نيست صدور مخالفت وحى و نافرمانى خدا است ، که بطور اتفاق انبياء - (عليهم السلام ) - از آن معصومند. و محال است که پيغمبر خدا دروغ بگويد، و يا در آنچه که به وى وحى شده خطا برود و يا عملا با آن مخالفت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۵
و نظير اين اشتباه و اين عتاب در سوره انفال آمده که خداوند رسول گرامى خود را عتاب مى کند به اينکه چرا از اسراى بدر فديه گرفتى و آزادشان کردى ، و مى فرمايد: «ما کان لنبى ان يکون له اسرى حتى يثخن فى الارض تريدون عرض الدنيا و الله يريد الاخرة». آنگاه دنباله آن مى فرمايد: اگر قبلا حکمى از قلم قضا نگذشته بود، اين عمل اقتضاى نزول عذاب دردناکى را داشت، ولى آن حکم قضائى مانع شد. اين بود تلخيص گفتار مفسر نامبرده.
و چقدر خوب بود مى فهميديم که اين مفسر در کلام خودش چه چيزى اضافه بر کلام فخر رازى گفته . رازى و غير او هم همين را مى گفتند که عفو در مقابل ترک اولى بوده . و ترک اولى در عرف متشرعه ذنب شمرده نمى شود و مستتبع عقاب نيست. حاصل حرف اين مفسر هم همين بود که عفو در مقابل ترک اصلح بوده. تنها تفاوتى که ميان گفته وى و گفتار رازى است اين است که وى ترک اصلح را ذنب لغوى دانسته.
و ما در سابق بيان کرديم که به دلالت آيات قرآنى اذن رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) نه ذنب عرفى بود نه لغوى. زيرا بيرون نرفتن منافقين و تخلفشان از جهاد اولى و اصلح بود، و فائده و مصلحت آن اين بود که لشکريان اسلام را دچار فتنه و اختلاف کلمه نکردند. و اين مصلحت بعينه در صورت اجازه ندادن آنجناب نيز وجود داشت ؛ زيرا اگر هم اجازه نمى داد منافقين در جهاد شرکت نمى کردند و پيغمبر اکرم (صلى الله عليه و آله ) اين معنا را مى دانست ، چون قبلا کفر و نفاق آنان برايش ثابت شده بود، چنانکه قرآن کريم هم به وى خبر مى دهد که: «و لو ارادوا الخروج لاعدواله عدة».
پس از اينکه هيچ گونه جنب و جوشى از خود نشان ندادند پيدا بود که نمى خواستند در جهاد شرکت جويند، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) اجل از اين بود که مطلبى را که همه مى دانند او نداند.
آنهم با اينکه خود قرآن در آيه «و لتعرفنهم فى لحن القول» او را آشنا و مطلع از منافقين دانسته با اين حال چگونه ممکن است رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از کلمات کسانى که يکى مى گويد: «به من اجازه بده و فريبم نده». و ديگرى مى گويد: «او مردى دهن بين است». و در جائى ديگر در باره صدقات ، زخم زبانها مى زنند، و هرگز و در هيچ موقفى از در خير خواهى درنيامدند، پى به کفر و نفاق آنان نبرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۶
پس بطور مسلم رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) منافقين را کاملا مى شناخته ، و از کفر و نفاق درونى آنان آگاه بوده ، و با اين حال اگر مى بينيم خداى تعالى او را عتاب مى کند که چرا اجازه دادى و صبر نکردى تا تحقيق کافى بعمل آورده در نتيجه منافقين از مؤ منين برايت مشخص شود مى فهميم که قطعا عتاب عتابى غير جدى است ، و منظور از آن همان معنا و غرضى است که در بيان سابق گذشت.
و اما اينکه گفت : «و اذنى که خداى تعالى از آن عفو فرموده باعث فوت مصلحتى شده که خدا در آيه شريفه آن را بيان کرده ، و آن جدا شدن منافقين از مردم با ايمان است» صحيح نيست ، زيرا آن مصلحتى که در آيه شريفه ذکر شده اطلاع يافتن و شناختن رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بر دروغگويان است، نه مطلق شناخته شدن آنان ، و از بيان گذشته روشن شد که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) آنان را مى شناخت ، و حقيقت و مصلحت هم - که سد باب فتنه اختلاف مى باشد - در اذن آن حضرت بود.
زيرا (همانطور که مکرر خاطرنشان کرديم) آنجناب از حال منافقين به دست آورده بود که به هيچ وجه در امر جهاد شرکت نخواهند کرد، چه اذن تخلف به ايشان بدهد و چه ندهد، الا اينکه به منظور حفظ ظاهر و علنى نساختن مخالفت آنان و حفظ ظاهرى وحدت کلمه - هر چند واقعيتى نداشت - اجازه داد تا از شرکت در جهاد معاف باشند.
در اينجا ممکن است بعضى ها پيش خود تصور کنند اگر در آن ايام که ايام جنگ تبوک و بحبوحه شوکت و قدرت اسلام و نفوذ کلمه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بود، نفاق منافقين تا اين اندازه معلوم بود، و افراد آنان تا اين پايه شناخته شده بودند، مسلمانان فريب تفتين هاى آنان را نمى خوردند تا در نتيجه گرفتار اختلاف شوند.
لذا مى گوئيم اسلام در نظر ديگران مهابت و شوکت داشت ، و ملل ديگر آن روز از شوکت آن هراسيده و از شمشير سپاهيانش بلرزه مى افتادند، و اما مسلمانان در ميان خود آنطور که بايد از تعاليم اسلام بهره مند نگشته ، و بوسيله آن دلهايشان را از مرض نفاق پاک نکرده بودند، و در نتيجه آنطور که بايد داراى وحدت کلمه و عزم راسخ نشده بودند، و آيات مورد بحث و همچنين آيات بعد از آن تا آخر سوره ، خود شاهد صدق اين گفتار است.
آرى، همين مسلمين بودند که در جنگ احد مرض دلها و نفاق درونى خود را اظهار نموده ، و با اينکه دشمن در کنار شهر ايشان قرار داشت نزديک به ثلث از آنها پشت به جنگ کرده هر چه ديگران نصيحتشان کردند و الحاح و اصرار ورزيدند به خرجشان نرفت ، و در جواب گفتند: «لو نعلم قتالا لاتبعناکم» و همين معنا يکى از عوامل شکست مسلمين در آن روز شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۷
و اما اينکه گفت : «و نظير اين اشتباه و اين عتاب در سوره انفال آمده که خداوند رسول گرامى خود را عتاب مى کند به اين که چرا از اسراى بدر فديه گرفتى».
جوابش اين است که : اولا اين مفسر معناى آيه را نفهميده است ، زيرا در آيه انفال هيچ عتابى بر فديه گرفتن از اسراء ديده نمى شود، و عتابى که در آن آمده بر اصل گرفتن اسير است ، چون که مى فرمايد: «ما کان لنبى ان يکون له اسرى: هيچ پيغمبرى نبايد اسير داشته باشد» و هيچ آيه ديگرى و حتى هيچ روايتى هم نيامده که پيغمبر به لشکريان دستور گرفتن اسير داده باشد، بلکه از روايات داستان بدر بر مى آيد که وقتى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) دستور داد تا بعضى از اسيران را به قتل برسانند مردم ترسيدند از اينکه مبادا آنحضرت بخواهد همه اسيران را به قتل برساند، لذا پيشنهاد فديه گرفتن را تقديم داشتند تا بدين وسيله وضع مالى سپاه اسلام را عليه دشمنان دين تقويت کنند، خداوند هم همين پيشنهاد کنندگان را مورد عتاب قرار داد و فرمود: «تريدون عرض الدنيا و الله يريد الاخره».
و اين خود بهترين گواه است بر اينکه عتاب ، تنها متوجه مؤ منين بوده ، نه به خصوص آنحضرت و نه به آنجناب و مومنين . و نيز بهترين شاهد است بر اينکه بيشتر رواياتى که عتاب را متوجه آنجناب دانسته مجعول و از دسيسه هاى دشمنان اسلام است.
و ثانيا اگر عتاب در آيه مذکور متوجه بخصوص آنحضرت و يا به او و همه مؤ منين باشد ادعاى ديگر مدعى باطل مى شود؛ زيرا او مى گفت : «کلمه «ذنب» در باره آن جناب به معناى لغويش استعمال شده» و اين حرف با آيه بعدى که مى فرمايد: «لولا کتاب من الله لمسکم فيما اخذتم عذاب عظيم» سازگار نيست.
براى اينکه آيه تصريح دارد بر اينکه عتاب بخاطر گناهى بوده که اگر قضاء ازلى مانع نمى شد عذاب بزرگى را بدنبال داشت ؛ و هيچ آدم عاقلى ترديد ندارد در اينکه پاى عذاب بزرگ به ميان نمى آيد مگر در مورد معصيت اصطلاحى ، بلکه در مورد معصيت هاى بزرگ ، و اين خود شاهد ديگرى است بر اينکه عتاب در آيه مزبور متوجه غير رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) بوده است.
بیان يکى از علائم و نشانه هاى نفاق
«لا يَستَئْذِنُک الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ... يَترَدَّدُونَ»:
اين دو آيه يکى از علائم نفاق که منافقين را از مؤ منين جدا مى سازد بيان مى کند، و آن اين است که منافق از پيغمبر اجازه تخلف از جهاد مى گيرد، ولى مؤ من در جهاد در راه خدا پيشدستى نموده ، هرگز به تخلف راضى نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۸
خداوند در اين دو آيه مى خواهد بفرمايد: جهاد در راه خدا با جان و مال از لوازم ايمان واقعى و درونى به خدا و روز جزاست ، چون چنين ايمانى آدمى را به تقوى وا ميدارد، و مؤ من بخاطر داشتن چنين ايمانى نسبت به وجوب جهاد بصيرتى بدست مى آورد و همين بصيرت نمى گذارد که در امر جهاد تثاقل و کاهلى کند، تا چه رسد به اينکه از ولى امر خود اجازه تخلف و معافيت از جهاد بخواهد.
به خلاف منافق که او بخاطر نداشتن ايمان به خدا و روز جزا داراى چنين تقوائى نگشته ، دلش همواره در تزلزل و ترديد است و در نتيجه در مواقف دشوارى که پاى جان و مال در ميان است دلش مى خواهد بهر وسيله ممکن طفره برود و خود را کنار بکشد، و براى اينکه از رسوائى خود نيز جلوگيرى بعمل آورده باشد و صورت قانونى بدان بدهد از ولى امرش درخواست معافيت مى کند.
«وَ لَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لاَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً ...»:
«عدة» به معناى تجهيزات و «انبعاث» - بطورى که صاحب مجمع البيان گفته - به معناى به سرعت روانه شدن است و کلمه «تثبيط» به معناى بازداشتن از امرى است که نسبت بدان رغبتى نباشد.
اين آيه عطف است به جمله سابق که مى فرمايد: «و الله يعلم انهم لکاذبون» ، و مى خواهد همان معنا را برساند و بفهماند که اينان در دعوى اينکه نمى توانند در جنگ شرکت کنند دروغگويند، بلکه واقعش اين است که ميل ندارند شرکت کنند، و گرنه اگر کمترين رغبتى داشتند تجهيزات سفر خود را تهيه مى ديدند، چون پر واضح است که هر کس بخواهد در هر امرى اقدام نمايد و بدان علاقمند باشد قبلا خود را آماده مى کند، و از اين منافقين هيچگونه جنب و جوشى ديده نشد، پس معلوم مى شود که اصلا نمى خواهند در جنگ شرکت جويند.
« ولکن کره الله انبعائهم فثبطهم » - يعنى خداوند بخاطر نفاقشان و براى اينکه بر تو و بر مؤ منين منت بگذارد آنها را موفق به جهاد نکرد و اجازه تخلفشان را داد تا در ميان سپاهيان با ايمان القاء مفسده نکنند و جمع مؤمنان را مبدل به تفرقه و وحدت کلمه آنان را مبدل به اختلاف نسازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۸۹
« و قيل اقعدوا مع القاعدين » - اين امر، يعنى جمله «مانند مردم معفو و معذور از جنگ شما نيز تقاعد بورزيد» امرى تشريعى نيست تا با امر به کوچ کردن و در جنگ شرکت جستن منافات داشته باشد، پس کسى نگويد که چطور قبلا فرمود: «همه بايد حرکت کنيد» و حال به منافقين مى فرمايد شما مانند سالخوردگان و زمين گير شدگان معاف هستيد؟
زيرا بين ايندو دستور فرق است ؛ دستور اول امرى است تشريعى که خداوند به زبان پيغمبرش بندگان خود را بدان ماءمور مى کند، و دستور دوم امرى است غير تشريعى که از ناحيه سوء سريره و ترديد درونى و خبث باطن خود آنها است.
و اگر اين امر را به خود نسبت نداد، و نفرمود: «خداى تعالى گفت» بلکه فرمود: «گفته شد که تقاعد کنيد با تقاعد کنندگان». به همين منظور بود که خود را از امر کردن به رفتارى که مورد خوشنوديش نيست منره نموده ، بفهماند که اين روش را سبب هاى ديگرى غير از خدا، از قبيل شيطان و هواى نفس باعث شده ، و اگر اين تخلف منافقين را در جمله «فثبطهم» به خود نسبت داد، با واسطه بوده و بدين منظور بوده که با معناى پاداش و امتنان بر مؤمنان منطبق گردد، و علاوه ، بخاطر اينکه دو امر متخالف ، يعنى دو امر «انفروا» و «اقعدوا» در يک سياق قرار گرفته و به يک صورت و يک جور اداء شده باشند.
مفسده حضور منافقين در ميان صفوف مؤمنين مجاهد
«لَوْ خَرَجُوا فِيکم مَّا زَادُوکُمْ إِلا خَبَالاً وَ لاَوْضعُوا خِلَالَکُمْ ...»:
کلمه خبال به معناى فساد و اضطراب راى است. و کلمه «ايضاح» به معناى شتابيدن در شر است.
و «خلال» به معناى بين و «بغى» به معناى طلبيدن است . بنا بر اين ، معناى اينکه فرمود: «يبغونکم الفتنه» اين است که منافقين خواهان فتنه براى شما هستند. بعضى بجاى «براى شما» گفته اند: «در شما».
و «فتنه» به معناى محنت و گرفتارى است، و از انواع گرفتاريها آنکه مناسب با مقام آيه است همان تفرقه و اختلاف کلمه است.
و «سماع» به معناى کسى است که هر حرفى را زود مى پذيرد و باور مى کند. اين آيه در مقام تعليل جمله «و لکن کره الله انبعاثهم فثبطهم» است. و براى اينکه امتنان را هم برساند، بدون وصل يعنى بدون حرف عطف (واو) شروع شده ؛ و معناى آيه احتياجى به توضيح ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۹۰
«لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِن قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَک الاُمُورَ حَتى جَاءَ الْحَقُّ وَ ظهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ کارِهُونَ»:
يعنى قسم مى خورم که منافقان بطور مسلم پيش از اين جنگ (جنگ تبوک ) خواهان فتنه و محنت و اختلاف کلمه و تفرقه اجتماع شما بودند، همچنانکه در جنگ احد عبد الله بن ابى بن سلول يک ثلث از جمعيت سپاهيان شما را از صحنه جنگ به طرف مدينه برگردانيد و از يارى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) دريغ نمود.
آرى ، همين منافقين بودند که همواره امور را براى تو دگرگونه ساخته ، نعل را وارونه مى زدند و مردم را به مخالفت تو دعوت و بر معصيت تخلف از امر جهاد تحريک نموده ، يهوديان و مشرکان را بر قتال با مسلمانان برمى انگيختند و در ميان مسلمين جاسوسى و خرابکاريهاى ديگر مى کردند تا آنکه حق - آن حق که مى بايست پيروى شود - بيامد، و امر خدا و آنچه که از دين مى خواست پيروز گشت و بر خواسته هاى شيطانى کافران غالب آمد با اينکه کفار از پيشرفت آن اکراه داشتند.
اين آيه شريفه به منزله استشهاد بر آيه قبلى است ، و بر آن مطلبى که در دو آيه قبل بود مثال مى آورد.
و اگر در اين آيه خطاب را متوجه شخص رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) کرد با اينکه در آيه قبلى خطاب ، عمومى بود، براى اين است که در اين آيه مطلب يعنى وارونه کردن امور فقط عليه آنجناب بود، به اين معنى که منافقين همه دشمنى هايشان با آنجناب بود، بخلاف آيه قبلى که مضمونش عمومى است .
بحث روایتی: (رواياتى در مورد هجرت پيامبر «ص»، از مکه به مدينه)
در الدر المنثور است که ابن مردويه و ابو نعيم در کتاب دلائل از ابن عباس روايت کرده اند که در تفسير آيه «ان لا تنصروه فقد نصره الله» گفته است : بعد از آنکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) شبانه از خانه بيرون آمد و به غار ثور رسيد.
ابن عباس مى گويد: ابوبکر وقتى ديد که آنجناب از شهر بيرون مى رود بدنبالش به راه افتاد و صداى حرکتش به گوش رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) رسيد و آنحضرت ترسيد مبادا يکى از دشمنان باشد که در جستجوى او است. وقتى ابوبکر اين معنا را احساس کرد شروع کرد به سرفه کردن . رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) صداى او را شناخت و ايستاد تا او برسد، ابوبکر همچنان بدنبال آنجناب بود تا به غار رسيدند.
صبحگاهان قريش به جستجوى آنحضرت برخاستند، و نزد مردى قيافه شناس از قبيله بنى مدلج فرستادند. او جاى پاى آنحضرت را از در منزلش گرفته همچنان پيش رفت تا به غار رسيد. دم در غار درختى بود، مرد قيافه شناس در زير آن درخت ادرار کرد و پس از آن گفت: مرد مورد نظر شما از اينجا تجاوز نکرده - ابن عباس مى گويد: در اين هنگام ابوبکر در اندوه شد، رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: «محزون مباش که خدا با ماست».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۳۹۱
ابن عباس سپس اضافه مى کند: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و ابو بکر سه روز تمام در غار بودند و تنها على بن ابى طالب و عامر بن فهيره با ايشان ارتباط داشتند. عامر برايشان غذا مى آورد و على (عليه السلام ) تجهيزات سفر را فراهم مى نمود.
على (عليه السلام ) سه شتر از شتران بحرين خريدارى نمود و مردى راهنما براى آنان اجير کرد. پس از آنکه پاسى از شب سوم گذشت على (عليه السلام ) شتران و راهنما را بياورد. رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و ابو بکر هر يک بر راحله و مرکب خويش سوار شده به طرف مدينه رهسپار گرديدند. در حالى که قريش بهر سو در جستجوى آنجناب شخصى را گسيل داشته بودند.
و نيز در همان کتاب آمده که ابن سعد از ابن عباس و على (عليه السلام ) و عايشه (دختر ابوبکر) و عايشه دختر قدامه و سراقه بن جعشم - روايات نامبردگان درهم داخل شده - روايت کرده که گفته اند: رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) وقتى از منزل بيرون مى آمد که قريش در خانه آن جناب نشسته بودند لاجرم مشتى از ريگ زمين برداشت و بر سر آنان پاشيد در حالى که مى خواند: «يس و القرآن الحکيم...». آنگاه از ميان آنان گذشت.
يکى از آن ميان گفت : منتظر چه هستيد؟ گفتند: منتظر محمديم گفت : به خدا قسم او از ميان شما عبور کرد و رفت. گفتند: به خدا سوگند ما او را نديديم ، آنگاه در حالى که خاکها را از سر خود مى تکاندند برخاستند. از آن سو رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) با ابو بکر به غار ثور رفته ، داخل آن شدند، و پس از ورود ايشان عنکبوتها به در آن غار تار تنيدند.
قريش با فعاليت هر چه تمامتر به جستجويش برخاستند، و سرانجام به در غار رسيدند، در آنجا يکى به ديگرى مى گفت : اين تار عنکبوتى که من مى بينم آنقدر کهنه است که گويا قبل از تولد محمد در اينجا تنيده شده.
رده:تفسیر المیزان