المیزان جلد۹ بخش۴۲
بيان آيات شريفه مربوط به وضع اعراب از لحاظ کفر و نفاق و ايمان
«بیان آیات»
در اين آيات هم، گفتار در پيرامون همان غرضى است که آيات قبلى متعرض آن بود، در اينجا وضع اعراب را نسبت به کفر و نفاق و ايمان بيان مى کند، البته در خلال آنها آيه صدقه نيز آمده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۲
«الاَعْرَاب أَشدُّ کفْراً وَ نِفَاقاً وَ أَجْدَرُ أَلا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلى رَسولِهِ...»:
معناى کلمه «اعراب» و بيان اينکه باديه نشينان به سبب دروى از تمدن و علم و ادب از معارف دينى دورتر بوده اند.
راغب در مفردات ميگويد: فرزندان اسماعيل (عليه السلام) را «عرب» گويند، و کلمه «اعراب» در اصل جمع عرب است ، و ليکن فعلا اسم شده براى عربهاى باديه نشين ، و در آيه قالت «الاعراب آمنا: عربها گفتند ايمان آورديم».
و آيه «الاعراب اشد کفرا و نفاقا» و آيه «و من الاعراب من يؤ من بالله و اليوم الاخر: و پاره اى از عرب ها هستند که به خدا و روز جزا ايمان مى آورند» به همين معنا است، و بعضى گفته اند: جمع «اعراب»، «اعاريب» مى آيد، همچنان که شاعر گفته:
اعاريب ذوو فخر بافک * و السنة لطاف فى المقال
و کلمه «اعرابى» در اصطلاح متعارف اسم شده است براى کسى که منسوب است به باديه نشينان، و «عربى» به کسى گويند که مقاصد خود را خوب اداء مى کند، و کلمه «اعراب» به معناى بيان است.
اين بود مقدار حاجت از کلام راغب در معناى اين کلمه خداى تعالى وضع باديه نشينان را بيان مى کند و مى فرمايد: کفر و نفاق اين طبقه از هر طبقه ديگر شديدتر است ، و بدين جهت شديدتر است که بخاطر دوريشان از تمدن و محروميتشان از برکات انسانيت از قبيل علم و ادب ، زمخت تر و سنگدل تر از ساير طبقاتند، و به همين جهت از هر طبقه ديگرى به نفهميدن و ندانستن حدودى که خدا نازل کرده و معارف اصلى و احکام فرعى از قبيل واجبات و مستحبات و حلال و حرامها سزاوارترند.
«وَ مِنَ الاَعْرَابِ مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغْرَماً وَ يَترَبَّص بِکمُ الدَّوَائرَ ...»:
در مجمع البيان گفته: «مغرم» که همان «غرم» است به معناى خسارت مالى است، که بدون خيانت و تقصيرى پيش آمد کند؛ و در اصل، به معناى لازم بودن است ، و در آيه «ان عذابها کان غراما : بدرستى که عذاب آن لازم و حتمى بود» به اين معنا است ، و جمله «حب غرام» به جمله «محبتى غير قابل زوال» معنا مى شود؛ و «غريم» را، هم به طلبکار اطلاق مى کنند، و هم به بدهکار، براى اينکه هر يک ديگرى را لازم دارد، و اگر مى گوئيم : «غرمته کذا» معنايش اين است که من فلان مقدار از مال او را غرامت گرفته و او را به دادنش ملزم ساختم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۳
کلمه «دائرة» به معناى پيشامد است ، و بيشتر در حوادث سوء بکار مى رود، و از اين جهت آن را دائره خوانده اند که حوادث در ميان مردم دور مى زند، و هر روز يکى را گرفتار مى سازد.
پس اين که فرمود: «يتربص بکم الدوائر» معنايش اين است که در انتظار حوادث ناگوار هستند براى شما تا از سلطه شما خلاصى يافته ، بتوانند دوباره به رسوم شرک و ضلالت برگردند.
و معناى اينکه فرمود: «يتخذ ما ينفق مغرما» اين است که انفاق را باج دادن و غرامت فرض مى کنند، و يا خود آن مال را باج - بنابر اينکه کلمه «ما» مصدريه و يا موصوله باشد - مى پندارند.
و منظور از اين انفاق ، انفاق در جهاد، يا - بطورى که گفته شده - در راهى از راههاى خير است و ممکن هم هست منظور از آن انفاق در خصوص صدقات باشد، تا کلام به منزله مقدمه و زمينه چينى باشد براى آيه اى که پس از چند آيه بعد، که حکم صدقه را بيان مى کند، خواهد آمد و اين احتمال را جمله «و يتخذ ما ينفق قربات عند الله و صلوات الرسول» که در آيه بعدى است تاييد مى کند، زيرا جمله مذکور نيز به منزله زمينه چينى است براى آيه صدقه که مى فرمايد: «و صل عليهم ان صلوتک سکن لهم».
بنابراين معنى آيه اين است : پاره اى از باديه نشينان کسانى هستند که انفاق در راه خير و يا در خصوص صدقات را غرامت و خسارت مى پندارند، و منتظر نزول حوادث بد براى شما هستند؛ حوادث بد بر خود آنان است و يا: حوادث بد بر خود آنان باد و خدا شنواى گفتارها و داناى دلهاست.
«وَ مِنَ الاَعْرَابِ مَن يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ قُرُبَاتٍ عِندَ اللَّهِ وَ صلَوَاتِ الرَّسولِ...»:
ظاهرا جمله «و صلوات الرسول» عطف است بر جمله «ما ينفق» و ضمير در جمله «الا انها قربة» به کلمه «ما» در «ما ينفق» و به «صلوات الرسول» بر مى گردد.
و معناى آيه اين است : پاره اى از باديه نشينان کسانى هستند که ايمان به خدا دارند و او را به يگانگى مى ستايند، و به وى شرک نمى ورزند، و به روز جزا ايمان داشته حساب و جزاء را تصديق دارند، و انفاق در راه خدا و توابع آن را - که همان درود و دعاى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) به خير و برکت است - همه را وسيله هاى تقرب به پروردگار مى دانند.
هان! آگاه باشيد که اين انفاق و دعاى خير رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) مايه تقرب ايشان است ، و خداوند وعده داده است که ايشان را داخل رحمت خود کند، براى اينکه خداوند آمرزنده گناهان و مهربان با بندگان و اطاعت کاران است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۴
تقسيم مؤمنان به سه گروه: سابقون اولون از مهاجران و انصار و تابعان آنان
«وَ السابِقُونَ الاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الاَنصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسانٍ...»:
قرائت معروف اين است که «و الانصار» - به کسر راء - خوانده شود که به «المهاجرين» عطف شود، که در آن صورت تقديرش اين ميشود «پيشينيان اول از مهاجر، و پيشينيان اول از انصار و کسانى که ايشان را به نيکوئى پيروى کردند. ولى يعقوب کلمه مذکور را «الانصار» - با رفع - خوانده، و در نتيجه منظور از انصار تمامى انصار خواهند بود نه تنها پيشينيان اول ايشان.
و در اينکه مقصود از «سابقين اولين» چه کسانيند اختلاف است ، بعضى گفته اند: منظور از ايشان آن کسانيند که به دو قبله نماز گزارده اند.
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از ايشان کسانيند که بيعت رضوان کرده باشند؛ و بيعت رضوان ، بيعت در حديبيه است.
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از ايشان تنها و تنها اهل بدراند. و بعضى گفته اند کسانيند که قبل از هجرت، مسلمان شدند، و اين چند وجهى که ذکر شد دليل لفظى بر هيچ يک آنها در دست نيست.
چيزى که ممکن است تا اندازه اى از لفظ خود آيه استشمام نمود و در حقيقت آيه شريفه ، آن را تا حدى تاييد مى کند، اين است که منظور از «سابقون اولون» کسانى اند که قبل از هجرت ايمان آورده و پيش از واقعه بدر مهاجرت کردند و يا به پيغمبر ايمان آورده و او را منزل دادند، زيرا موضوع با دو وصف سابقون و اولون بيان شده ، و اسمى از اشخاص و يا عناوين آنها برده نشده ، و اين خود اشعار دارد بر اين که به خاطر هجرت و نصرت بوده که سبقت و اوليت اعتبار شده است.
آنگاه جملهاى که بر سابقون و اولون عطف کرده يعنى جمله «و الذين اتبعوهم باحسان» طائفه و مردم ديگرى را ياد مى کند که به وجه نيکو پيرو سابقون و اولون بودند، و آنکه با پيروى مناسب تر است وصف «سبق» است، نه اوليت ، چون در برابر تابع نمى گويند: «اول» بلکه مى گويند «سابق» همچنان که در مقابل اول نمى گويند «تابع» بلکه مى گويند «آخر» به شهادت آيه «للفقراء المهاجرين الذين اخرجوا من ديارهم و اموالهم... و الذين جاؤ ا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا و لاخواننا الذين سبقونا بالايمان».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۵
پس به خاطر اينکه «سابقون» تمامى کسانى را که در ميان مسلمين از ابتداء طلوع اسلام تا روز قيامت به ايمان سبقت جستند شامل مى شد. لذا کلمه «اولون» را آورد تا مختص به مهاجرين و انصار گردد.
و چون «سبق» که در مقابل لحوق و تابعيت است از امور نسبى است ، و لازمه اش اين است که مسلمين هر عصرى در ايمان به خدا سابق باشند بر مسلمين اعصار بعدى ، و مسلمين اعصار بعدى لاحق باشند، لذا در آيه شريفه «سابقون» را مقيد کرد به «اولون» تا دلالت کند بر اينکه مقصود طبقه اول از مسلمين صدر اسلام است.
و چون خداى سبحان طبقه سوم از اصناف سه گانه را در جمله «و الذين اتبعوهم باحسان» ذکر نمود، و مقيد نکرد به تابعين عصرى معين ، و توصيف هم نکرد به تابعين سابق و يا اول و يا امثال آن، و در نتيجه تمامى مسلمين بعد از سابقون اولون را شامل شد، قهرا مؤ منين به دين اسلام و آنهائى که راستى مؤمن اند و نفاق ندارند از ابتداى طلوع اسلام تا روز قيامت سه دسته شدند. يکى سابقون اولون از مهاجرين.
دوم سابقون اولون از انصار. سوم تابعين ايشان . و دو صنف اول تابع نيستند؛ پس ، در حقيقت آن دو صنف پيشوا و پيشرو و بقيه مسلمين يعنى صنف سوم تا روز قيامت تابع ايشانند، و اگر متبوع هم باشند به مقايسه با آيندگان متبوع اند.
و اين خود بهترين شاهد است بر اين که منظور از سابقين اولين همان کسانى اند که اساس دين اسلام را استوار نموده ، قبل از آنکه بنيانش استوار گردد و بيرقش به اهتزاز درآيد، پايههاى آن را بپا داشتند، حال يا به اينکه ايمان آورده و به رسول خدا (صلى الله عليه و آله) پيوسته ، در فتنه ها و شکنجه ها شکيبائى نموده و از ديار و اموال خود چشم پوشيده به حبشه و مدينه هجرت کردند، و يا به اينکه آنحضرت را يارى نموده و او و مهاجرين با او را در شهر خود و خانه هاى خود منزل دادند، و قبل از آنکه واقعه اى رخ دهد از دين خدا دفاع کردند.
و اين تنها با کسانى انطباق دارد که قبل از هجرت رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) ايمان آورده و تا قبل از واقعه بدر که ابتداى ظهور و قدرت نمائى اسلام است دست از شهر و وطن خود شسته ، به مدينه مهاجرت کردند، و يا به آنحضرت ايمان آورده ، او را در شهر خود مدينه منزل داده و خود را آماده نصرتش اعلام داشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۶
پس دو صنف اول جز با مهاجرين تا قبل از بدر، و انصار، يعنى مردم مدينه تطبيق ندارد، و اما صنف سوم يعنى «الذين اتبعوهم باحسان» در اين صنف نيز قيدى آورده که نکتهاى را افاده مى کند، و آن قيد «باحسان» است.
معناى اتباع به احسان در جمله: «و الذين اتبعوهم باحسان» که وصف طبقه سوم از مؤمنين است
مقدمة بايد دانست که در زبان عرب براى حرف «باء» چند معنا است ، گاهى به معناى «فى - در» به کار مى رود، و گاهى معناى سببيت را مى رساند، و گاهى مصاحبت را؛ و در جمله مورد بحث نمى تواند به معناى «فى» بوده و معناى جمله اين باشد: «و کسانى که سابقين اولين را در احسان متابعت کرده اند»، چون مى دانيم منظور آيه اين نيست.
و همچنين به معناى سببيت هم نيست ؛ زيرا اگر به اين معنا باشد مفاد آيه چنين مى شود: «و کسانى که سابقين اولين را به خاطر احسان پيروى کرده اند» ، چون اگر به اين معنا باشد، و همچنين اگر به معناى «فى» مى بود، کلمه «احسان» را با الف و لام مى آورد، و مى فرمود: «بالاحسان» ، وليکن کلمه نامبرده را بدون الف و لام آورده، و از معانى «باء» مناسب تر با اين کلمه همان معناى سوم است.
و در نتيجه مقصود از اين قيد اين مى شود: «تبعيت آنان همراه با يک نوع احسان بوده باشد» و خلاصه ، احسان ، وصف براى پيروى مى شود.
خواهيد گفت مگر پيروى چند جور است؟
در جواب مى گوئيم: ما از خود قرآن کريم استفاده مى کنيم که پيروى دو جور است ، يکى مذموم و ناپسند، و ديگرى ممدوح و پسنديده ، و قرآن کريم پيروى کورکورانه و از روى جهل و هواى نفس ، - مانند پيروى مشرکين از پدرانشان و پيروى اهل کتاب از احبار و رهبانان و نياکانشان - را که جز متابعت هوى و شيطان ، انگيزه ديگرى ندارد مذمت ميکند.
پس کسى که پيرويش اينچنين باشد پيرويش بد و مذموم ، و کسى که از حق پيروى کند پيرويش خوب و ممدوح است ، و خداى تعالى درباره آن مى فرمايد «الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئک الذين هديهم الله».
و از جمله شرايط احسان در پيروى يکى اين است که عمل تابع ، کمال مطابقت را با عمل متبوع داشته باشد، که اگر نداشته باشد باز پيروى بد و مذموم است.
پس ظاهرا منظور از طبقه سوم يعنى «الذين اتبعوهم باحسان» کسانى هستند که با پيروى نيک آن دو طبقه را پيروى کنند، يعنى پيرويشان به حق باشد - و يا به عبارتى پيرويشان براى اين باشد که حق را با آنان ببينند - پس در حقيقت برگشت اين قيد به اين شد که : پيروى دسته سوم از دو دسته اول پيروى از حق باشد، نه پيروى بخاطر علاقهاى که به ايشان دارند، يا بخاطر علاقه و تعصبى که به اصل پيروى از آنان دارند، و همچنين در پيرويشان رعايت مطابقت را بکنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۷
اين آن معنائى است که از اتباع به احسان فهميده ميشود، نه آنکه ديگران گفته اند که منظور اين است که «ايشان را در کارهاى نيک پيروى کنند و يا اعمال صالح و کارهاى نيک انجام دهند»؛ چون اين دو معنا با نکرده و بى الف و لام بودن «احسان» آن طور که بايد نمى سازد، و بفرضى هم که يکى از اين دو معنا مراد باشد باز چاره اى نيست جز اينکه آن را مقيد کنيم به اينکه پيرويشان پيروى از حق باشد؛ زيرا پر واضح است که پيروى حق و پيروى در حق مستلزم انجام کارهاى نيک هست ، ولى انجام کارهاى نيک هميشه پيروى حق و يا پيروى در حق نيست.
پس خلاصه بحث اين شد که: آيه شريفه ، مؤ منين از امت اسلام را، به سه طائفه تقسيم مى کند، يکى سابقون اولون از مهاجرين ، و يکى سابقون اولون از انصار، و طائفه سوم کسانى که اين دو طائفه را به احسان (به حق) پيروى کنند.
در نتيجه از آنچه گذشت چند مطلب بدست مى آيد: اول اينکه ، آيه شريفه دو طائفه اول را مى ستايد به اينکه ايشان در ايمان آوردن به خدا و بر پا کردن پايه هاى دين ، سبقت و تقدم داشته اند، و بطورى که از سياق آيه استفاده مى شود مى خواهد اين دو طائفه را بر ديگر مسلمانان با ايمان برترى دهد.
دوم اينکه کلمه «من» در جمله «من المهاجرين و الانصار» تبعيضى است ، نه بيانى، چون گفتيم فضيلتشان براى چه بود، و همه آنان اين فضيلت را نداشتند، و نيز آيه شريفه مى فرمايد خداوند از ايشان و ايشان از خدا راضى شدند، و به شهادت خود قرآن ، همه مهاجرين و انصار اين طور نبودند، بلکه يک عده از ايشان بيمار دل و دهن بين بودند، و تحت تاثير سمپاشی هاى منافقين قرار مى گرفتند، عده اى ديگر فاسق بودند، عده اى از ايشان کسانى بودند که رسول خدا (صلى الله عليه و آله) از عمل آنان بيزارى جست ، و معنا ندارد که خدا از کسانى راضى باشد که خودش آنها را به اين عناوين ياد کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۰۸
سوم اين که: حکم به فضيلت آن دو طائفه و خوشنودى خدا از ايشان در خود آيه مقيد شده به ايمان و عمل صالح، و سياق آيه بخوبى بر اين معنا گواهى مى دهد، چون آيه شريفه ، مؤ منين را در سياقى مدح کرده که در همان سياق منافقين را به کفر و اعمال زشت مذمت نموده است.
علاوه در ساير مواردى که خدا مؤ منين را مدح نموده و به خير و خوبى ياد کرده و به وعده هاى نيکى دلخوش ساخته همه جا گفتار خود را مقيد کرده به صورتى که ايمان داشته باشند و عمل صالح بکنند، مانند آيه «للفقراء المهاجرين الذين اخرجوا من ديارهم و اموالهم يبتغون فضلا من الله و رضوانا و ينصرون الله و رسوله» تا آخر آيات سه گانه.
و آيه «و يستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت کل شئ رحمة و علما فاغفر للذين تابوا و اتبعوا سبيلک و قهم عذاب الجحيم ربنا و ادخلهم جنات عدن التى وعدتهم و من صلح من آباءهم و ازواجهم و ذرياتهم» که استغفار و دعاء ملائکه در حق مؤ منين را حکايت مى کند.
و آيه «محمد رسول الله و الذين معه اشداء على الکفار رحماء بينهم ... وعد الله الذين آمنوا و عملوا الصالحات منهم مغفرة و اجرا عظيما».
و آيه «و الذين آمنوا و اتبعتهم ذريتهم بايمان الحقنا بهم ذريتهم و ما التناهم من عملهم من شى ء کل امرء بما کسب رهين» خواننده محترم در کلمه «بايمان» و جمله «کل امرء...» - دقت بفرمايد.
و اگر حکم در آيه مقيد به ايمان و عمل صالح نباشد، و خداوند از ايشان راضى باشد و ايشان را در هر حال چه نيکى بکنند و چه نکنند چه تقوا به خرج دهند و چه ندهند مى آمرزيد، آيه شريفه آن آيه ديگر را که فرموده: «فان الله لا يرضى عن القوم الفاسقين و آيه و الله لا يهدى القوم الفاسقين» و آيه «و الله لا يحب الظالمين» و همچنين آيات بسيار زيادى را تکذيب مى کرد؛ چون اين آيات يا به مطابقه و يا بالتزام دلالت دارد بر اينکه خداوند از ستمگر و فاسق و هر کس که امر و نهى او را اطاعت نکند راضى نيست ، و اين دلالت طورى است که تخصيص و تقييد و يا نسخ بر نمى دارد.
و همچنين امثال آيه «ليس بامانيکم و لا امانى اهل الکتاب من يعمل سوء يجز به» که خطاب به مؤمنين است، با اين احتمال نمى سازد.
علاوه، اگر بنا باشد حکم خوشنودى خدا در آيه مورد بحث مقيد به ايمان و عمل صالح نباشد، بايستى تمامى آياتى را که راجع به جزا و پاداش نازل شده و وعد و وعيد مى دهد، همه را مقيد کنيم به غير آن دو طائفه، و بگوئيم هر گناهى از هر کس سر بزند کيفرى دارد مگر از سابقون از مهاجرين و انصار، و آيات راجع به جزاء و پاداش آنقدر زياد است که اگر بخواهيم يک يک آنها را مقيد کنيم اصل نظام وعد و وعيد اختلال يافته، بيشتر شرايع و احکام دين لغو گشته ، حکمت تشريع آنها باطل ميشود، چه اينکه بگوئيم «من» تبعيضى است و اين فضيلت مخصوص بعضى از مهاجرين و انصار است ، و يا بگوئيم بيانيه است ، و فضيلت از آن تمامى ايشان است ، و اين خود روشن است که در هر صورت اين اشکالات وارد مى شود، (حتى اگر درباره يک نفر هم مى بود باز هم اين اشکالات وارد بود).
معناى رضايت مؤمنان از خدا و رضايت خدا از مؤمنان
«رَّضىَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ»:
رضايت از جانب ما مردم ، به معناى موافقت دل با عملى از اعمال است ، بدون اينکه ناراحت شود و احساس تضادى کند، مثلا مى گويند: فلانى به فلان امر راضى شد يعنى موافقت کرد و از آن امتناع نورزيد، و اين رضايت به صرف کراهت نداشتن حاصل مى شود، و لازم نيست که دوست هم داشته باشد.
پس رضايت بنده از خداى تعالى به همين محقق ميشود که هر امرى را که خدا از او خواسته کراهت نداشته باشد، و هر چيزى را که او نهى کرده و از بنده اش نخواسته دوست نداشته باشد، و اين محقق نمى شود مگر وقتى که بنده به قضاى الهى و کارهاى تکوينى و عالمى او راضى ، و همچنين به حکم او و آنچه را که تشريعا از وى خواسته تن دردهد، و به عبارت ديگر در تکوين و تشريع تسليم خدا شود، که همان معنى واقعى اسلام و تسليم شدن به خداى سبحان است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۱۰
و اين حرف خود شاهد ديگرى است بر آنچه که قبلا گفتيم که حکم رضايت خدا در آيه مورد بحث مقيد به ايمان و عمل صالح است ، به اين معنا که خداى سبحان از مهاجر و انصار و تابعين کسى را مدح کرده که ايمان به خدا و عمل صالح داشته اند، و خبر مى دهد از اينکه از اينگونه افراد مهاجر و انصار و تابعين راضى است ، و براى آنان بهشتهائى که در دامنه هايش نهرها جارى است آماده کرده است.
و مدلول آيه شريفه اين نيست که هر کسى که مصداق مهاجر و يا انصار و يا تابع شد هر چند به اندازه خردلى ايمان به خدا نداشته و يک عمل صالح هم انجام نداده باشد بخاطر همينکه مهاجرت کرده و يا رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را در مدينه در منزلش جا داده و يا از اين دو طائفه تبعيت کرده خدا از او راضى است ، و ديگر هم به هيچ عنوانى از او خشمگين نمى شود هر چند گناه اولين و آخرين را هم کرده باشد، چون خداوند در حق اين سه طائفه مغفرت و رحمت را واجب کرده است.
زيرا رضايت خدا از اوصاف فعليه او است ، نه ذاتيه ، او در ذاتش متصف نمى شود به صفتى که قابل تغيير و تبدل است ، و در نتيجه ذاتش هم با آن تغيير و تبدل يابد، اگر بندگانش يک روز نافرمانيش کنند، دچار خشم گردد، و در روز ديگرى اطاعتش کنند راضى شود، و اگر مى گوييم خدا راضى مى شود؛ خشم مى کند، معنايش اين است که او با عبد خودش معامله رضايت مى کند و بر او رحمت مى فرستد و نعمتش را ارزانيش مى دارد.
و اگر مى گوييم خشم مى گيرد و غضب مى کند، معنايش اين است که او با بنده اش معامله غضب مى کند، يعنى رحمت خود را از او دريغ نموده ، او را دچار عذاب و نقمتش مى سازد.
و لذا ممکن است که نخست راضى شود، و بعدا بخاطر نافرمانى بنده اش غضب کند، يا بعکس در اول غضب کرده بود و بخاطر اطاعتى که از بنده اش سرزد از او راضى شود، چيزى که در خصوص آيه مورد بحث از سياق برمى آيد اين است که مقصود از اين رضايت رضايتى است که ديگر زايل نمى شود، و خداوند از طوائف نامبرده طورى راضى شده که ديگر برايشان خشم نمى گيرد، چون رضايت از اشخاص معينى نيست ، از طبيعت و جنس اخيار است از گذشتگان و آيندگان است ، که در ايمان و عمل صالح پيرو گذشتگانى هستند که در ايمان و عمل صالح پايدار بودند، و اين امر، امرى نيست که زمان در آن دخالت داشته باشد، تا صحيح باشد که در مقطعى از زمان خدا راضى باشد، و در مقطع ديگر خشم بگيرد.
به خلاف آيه «لقد رضى الله عن المؤ منين اذ يبايعونک تحت الشجرة» که رضايت در آن مقيد به زمان خاصى است و ممکن است فرض شود که بعد از آن زمان خداوند خشم بگيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۱۱
«وَ مِمَّنْ حَوْلَکم مِّنَ الاَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ...»:
حول هر چيز به معناى مکان مجاور و اطراف آن است ، اين لفظ مانند «قبل» و «بعد» ظرف است ، و کلمه «مرد» به معناى سرکشى و بيرون شدن از اطاعت ، و تمرين و ممارست شر است ، و معناى دوم با جمله «مردوا على النفاق» مناسب تر است. چون معناى آن چنين مى شود: آنها بر مساله نفاق تمرين و ممارست کرده اند، به حدى که ديگر عادتشان شده است.
و معناى آيه چنين است : از جمله اعرابى که در پيرامون شما هستند منافقين هستند که در کار نفاق تمرين کرده اند، و همچنين از اهل مدينه هم منافقين هستند که بر نفاق عادت کرده اند، و تو اى محمد ايشان را نمى شناسى، ما مى شناسيمشان و بزودى در دو نوبت عذابشان مى کنيم ، آنگاه به سوى عذاب بزرگ باز خواهند گشت.
مقصود از عذاب کردن منافقان در دو نوبت چيست؟
مفسرين در اينکه مقصود از عذاب در دو نوبت چيست اختلاف کرده اند؛ بعضى گفته اند معنايش اين است که يک مرتبه در دنيا به اسير شدن و کشته شدن و بار ديگر در قبر عذابشان مى کنيم . ديگران گفته اند: يک بار در دنيا با گرفتن زکات و بار ديگر در آخرت به عذاب قبر.
بعضى ديگر گفته اند در دو نوبت مبتلايشان مى کنيم به گرسنگى . بعضى ديگر گفته اند يکبار در هنگام احتضار و بار ديگر در قبر. ديگرى گفته است يک بار با اقامه حدود، و يکبار هم به عذاب قبر.
بعضى ديگر گفته اند يک نوبت به رسوائى در دنيا، و نوبتى ديگر به عذاب در قبر. عده اى ديگر وجوه ديگرى گفته اند که بر هيچ يک از آنها دليلى در دست نيست ، و اگر ناگزير باشيم يکى از آنها را اختيار کنيم باز همان وجه اول از همه وجوه بهتر است.
«وَ ءَاخَرُونَ اعْترَفُوا بِذُنُوبهِمْ خَلَطوا عَمَلاً صالِحاً وَ ءَاخَرَ سيِّئاً ...»:
و يعنى از اعراب جماعت ديگرى هستند که مانند آن دسته منافق نيستند، و ليکن اعتراف به گناه خود دارند، اينان اعمالشان از نيک و بد مخلوط است ، يک عمل نيک مى کنند يک عمل زشت مرتکب مى شوند، و اميد مى رود که خداوند از گناهشان درگذرد، که خدا آمرزنده مهربان است.
در اينکه فرمود: «عسى الله ان يتوب عليهم: اميد مى رود که خداوند از گناهشان در گذرد» منظور اين بوده که اميد را در دل آنها رخنه دهد تا يکسره از رحمت خدا ماءيوس نگردند، بلکه در ميان خوف و رجاء باشند، شايد جانب رجاءشان قويتر شود؛ چون جمله «ان الله غفور رحيم» جانب رجاء را قوت مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۱۲
امر به گرفتن زکات از اموال مردم
«خُذْ مِنْ أَمْوَالهِِمْ صدَقَةً تُطهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّيهِم بهَا وَ صلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صلَوتَک سکَنٌ لهَُّمْ وَ اللَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ»:
کلمه «تطهير» به معناى برطرف کردن چرک و کثافت از چيزى است که بخواهند پاک و صاف شود و آماده نشو و نماء گردد و آثار و برکاتش ظاهر شود، و کلمه «تزکيه» به معناى رشد دادن همان چيز است ، بلکه آن را ترقى داده خيرات و برکات را از آن بروز دهد، مانند درخت که با هرس کردن شاخه هاى زائدش ، نموش بهتر و ميوه اش درشت تر مى شود، پس اينکه هم تطهير را آورد و هم تزکيه را، خيال نشود که تکرار کرده ، بلکه نکته لطيفى در آن رعايت شده است.
پس اين که فرمود: «خذ من اموالهم صدقة» رسول خدا (صلى الله عليه و آله) را امر مى کند به اينکه صدقه را از اموال مردم بگيرد؛ و اگر نفرمود: «من مالهم» بلکه فرمود: «من اموالهم» براى اين است که اشاره کند به اينکه صدقه از انواع و اصنافى از مالها گرفته مى شود؛ يک صنف نقدينه ، يعنى طلا و نقره ؛ صنف ديگر اغنام ثلاثه ، يعنى شتر و گاو و گوسفند؛ نوع سوم غلات چهارگانه ، يعنى گندم و جو و خرما و کشمش.
و جمله «تطهرهم و تزکيهم» خطاب به رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) است ، نه اينکه وصف زکات باشد، به دليل اينکه بعدا مى فرمايد: «بها» يعنى با صدقه ، و معناى آن اين است که: اى محمد! از اصناف مالهاى مردم زکات بگير، و آنها را پاک و اموالشان را پر برکت کن.
و کلمه «صل» از «صلوة» و به معناى دعا است ، و از سياق استفاده مى شود که مقصود از اين دعا، دعاى خير به جان و مال ايشان است ، همچنانکه از سنت چنين به يادگار رسيده که آن جناب در برابر کسى که زکات مى داده چنين دعا مى کرده که : خدا به مالت خير و برکت مرحمت فرمايد.
و در جمله «ان صلاتک سکن لهم» کلمه «سکن» به معناى چيزى است که دل را راحتى و آرامش بخشد، و منظور اين است که نفوس ايشان به دعاى تو سکونت و آرامش مى يابد، و اين خود نوعى تشکر از مساعى ايشان است ، همچنانکه جمله «و الله سميع عليم» مايه آرامشى است که دلهاى مکلفينى که اين آيه را مى شنوند و يا مى خوانند بوسيله آن سکونت مى يابد.
اين آيه شريفه متضمن حکم زکات مالى است ، که خود يکى از ارکان شريعت و ملت اسلام است ، هم ظاهر آيه اين معنا را مى رساند و هم اخبار بسيارى که از طرق امامان اهل بيت (عليهم السلام) و از غير ايشان نقل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۵۱۳
خداوند، گيرنده زکات است و ادای زکات، نوعى توبه است
«أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَأْخُذُ الصدَقَاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّاب الرَّحِيمُ»:
استفهامى که در اين آيه است استفهام انکارى ، و منظور از آن تشويق مردم است به دادن زکات ، زيرا مردم اگر زکات مى دهند بدين جهت مى دهند که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و يا عامل و ماءمور وصول آن حضرت از ناحيه خدا ماءمور به گرفتن آنست ، لذا در اين آيه به عنوان تشويق مى فرمايد: مگر نمى دانيد که اين صدقات را خدا مى گيرد؟ و گرفتن رسول خدا (صلى الله عليه و آله) گرفتن خداست ، پس در حقيقت گيرنده آن خود خداست.
نظير اين مطلب در داستان بيعت آمده و فرموده : «ان الذين يبايعونک انما يبايعون الله يد الله فوق ايديهم» و در داستان تيراندازى جنگ بدر مى فرمايد: «و ما رميت اذ رميت ولکن الله رمى» و در جاى ديگر بطور کلى و عمومى فرموده : «من يطع الرسول فقد اطاع الله».
آرى، وقتى خداى تعالى بفرمايد: «مگر نمى دانند که خدا صدقاتشان را مى گيرد» مردم تحريک شده ، با شوق و اشتياق ديگرى صدقات را مى پردازند و مشتاق اند که با پروردگارشان معامله کنند و با او مصافحه نموده ، با دستان خود دستش را لمس نمايند، و خدا از عوارض اجسام منزه است.
و اگر توبه را با دادن صدقه ذکر کرده ، براى اين است که صدقه نيز خاصيت توبه را دارد، توبه پاک مى کند، صدقه هم پاک مى کند، و دادن صدقه توبه اى است مالى ، همچنان که در ميان همه کارها، توبه به منزله صدقه است ، يعنى صدقه از اعمال است و لذا جمله «و ان الله هو التواب الرحيم» را به صدر آيه عطف کرد، و در نتيجه در يک آيه جمع کرد ميان توبه و تصدق ، و ميان دو اسم از اسامى خودش ، يعنى تواب و رحيم ، و خلاصه از آيه برآمد که تصدق و دادن زکات خود نوعى توبه است.
رده:تفسیر المیزان